M. 8
De Ingenieur no. 22. Mijnbouw 2.
31-5-1935
Overzicht van de Vulkano-tektonische depressies van Zuid-Sumatra.
Naam Afmetingen Begeleidend vulkanisme Nadere beschrijving
Tikareberak O.—W. diam. = 2% km Toel. blad 6 der geol. kaart
N.—Z. diam. = 4 km 1 : 200.000, p. 37—41 en 51—53. Dacietuitvloeiïngen en paroxys-
Soeoh O.—W. diam. = 8 km male asch" en puimsteeneruptie Lit- 8> p. 205—206.
N.—Z. diam. = 13 km met het karakter van spleet- Lit. 11, p. 11—12.
erupties over een afstand van 40 km
Antatai ~ 1-2 km breed langs de Semangko-lengtedepressie.
8 km lang
Ranau N.O.—Z.W.-zijde = 16 km Paroxysmale eruptie van een enor- Toel. bij blad 6, p. 42—46 en 55—58
N.W.—Z.O.-zijde = 12 km me hoeveelheid zure tuf aan de in- Lit. 8, p. 207—209. storting voorafgaand en opbouw van de Seminoengvulkaan daarna.
Oeloebeloeh-Waili- Onzeker Daeitische en liparitische Quell- Toel. bij blad 2 (Zwiekzycki).
ma-Rarai kuppen. Lit. 7, lit. 8, pag. 205 en lit. 11, pag.
8—9.
Gedongsoerian O.—W. diam. = 20 km Zure asch en puimsteenerupties; Toel. blad 6, pag. 41—42
N.—Z. diam. = 16% km perlitische Quellkuppen aan de Lit. 8, pag. 201—205. hoeken der scheefgezakte Rigisschol (vergl. Samosir).
Pilomasin N.W.—Z.O. diam. = 4 y2 km Zure asch- en puimsteenerupties Toel. bij blad 10.
J N.O.—Z.W. diam. = 3y2 km van de Pg. Semoet (spleeterupties?) Lit. 5 en Lit. 8 p. 209—210.
behooren, welke de paroxysmale explosieve phase heeft ingeleid, waarbij naar schatting meer dan 1000 km3 asch en puimsteen werden uitgeworpen. Hierop is de inzinking van het erupticgebied gevolgd en de tegenwoordige Toba-depressie ontstaan. Op grond van de waarnemingen van Wing Easton, dat de tuffen op Samosir (in tegenstelling met de hoofdmassa der Tobatuffen) gelaagd zijn en ten deelc waarschijnlijk subaquatisch zijn afgezet, neemt Klein (Jaarboek Mijnwezen, 1917, verh. I. p. 44) aan, dat na deze inzinking de bodem van het bekken nog weer werd opgewelfd, waardoor de spleet tussehen Samosir en het schiereiland en de scheefstelling van de Samosirtuffen ontstonden. Als slotphase van het Tobavulkanisme werden langs de breukwanden der inzinking gasarme, visqueuze liparitische „Quellkuppen" omhoog geperst. De vulkanotektonische depressies van Zuid-Sumatra zijn in bovenstaande tabel vereenigd.
Het is opvallend, dat met het ontstaan dezer inzinkingen uitsluitend erupties van zuur magma gepaard gingen. De andesitische erupties betoonen zich veel onafhankelijker van tektonische breuk- en reksystemen. Het intermediaire magma is blijkbaar in staat zich zelfstandiger een weg naar de oppervlakte te banen. De erupties van zuur materiaal blijven echter voornamelijk beperkt tot eenmalige oppersing van „Quellkuppen" of paroxysmale asch- en puimsteen-erupties, welke in Zuid-Sumatra plaats vinden langs bepaalde breuk- en reksystemen. Blijkbaar heeft de rek, die door de postneogene opwelving van den Barisan optrad, de eruptie van het zure magma bevorderd (Lit. 8, p. 178—181).
Ook in het neogeen (na de vorming van de Telisalagen) heeft een opwelving van het Zuidelijk deel van den Barisan plaats gevonden.
Het zure magma, dat tijdens deze opwelving omhooggedrongen is, werd door de erosie op sommige plaatsen reeds als batholitische intrusies blootgelegd (zie blad 2, 3 en 6 van de geologische kaart van Sumatra, 1:200/000. Ook kent men liparitische uitvloeiingen en zure asch- en puimsteen-afzettingen uit deze periode (blad 6).
Vulkano-tektonische depressies, die met deze oudere erupties van zuur materiaal samenhangen, zijn echter thans niet meer morphologisch te onderscheiden.
Daar de erosie van hoogstens een paar duizend meter reeds de batholitische haarden van de intraneogene erupties van zuur materiaal kon blootleggen (in blad 3 bijv. over een oppervlakte van eenige honderden km2), is het waarschijnlijk, dat ook tijdens de kwartaire opwelving van den Barisan de granitische en granodicritische haarden der zure eruputies zich op slechts geringe diepte onder de oppervlakte bevonden.
Voor nadere argumenteering van bovenstaande opvattingen wordt door den spreker verwezen naar verschillende van zijn publicaties.
Prof. dr. B. G. Escher hield een lezing over: Het verband tussehen vulkanisme en tektoniek, waaruit het vol¬
gende is overgenomen:
Dr. Escher wijst op twee groepen van verschijnselen, welke hieronder vallen: ten eerste de regionale verspreiding der vulkanen in verband met de regionale tektoniek, ten tweede de invloed der lokale tektoniek op vulkanische verschijnselen en vulkano-tektonische vormen. Spreker merkt over het regionale verband op, dat van de beide groote cirkels met jonge gebergtevorming, de Mediterraan-Centraal-Aziatisch-Maleische boog slechts ten deele, de Circum Pacifische in veel sterkere mate door actief vulkanisme begeleid wordt.
Ook de vulkanische Eilanden boven den Wind liggen in een jong plooiïngsgebied. Daarnaast schijnt het Atlantische en het Oost-Afrikaansehe vulkanisme niet met plooiïng, met primair tangentialen druk, maar met primair tangentialen rek samen te hangen.
Het geweldig verschijnsel van het spleetvulkanisme op IJsland met of zonder kegelvormige vulkanen wijst volgens spreker op de juistheid van het inzicht van Wegener, dat Groenland en West-Europa zich van elkaar verwijderd hebben en dat wellicht nog doen. De Azoren en Ascension op den Midden-Atlantischen rug, St. Helena daarnaast, behooren ook in dit rek-gebied, evenals het tertiaire vulkanisme in Schotland en Ierland met zijn ring-structuren en plateau-bazalten, de Canarische Eilanden en de Kaap Verdische eilanden. Het OostAfrikaansche vulkanisme met zijn voortzetting in de bazalten van Arabië en Syrië (Louis Dubertret, 1934) zijn eveneens manifestaties van Iaat-tertiair, kwartair en recent vulkanisme, dat, zooals de spreker meent, aan primairen rek toegeschreven moet worden en met breuktektogenen in verband staat. Spreker wijst er op, dat vulkanisme als begeleiding van plooiingstektogenen steeds een gevolg moet zijn van rek als secundair verschijnsel.
De zwaartekrachtsonderzoekingen van Vening Meinesz wijzen bij de Azoren bij Madeira en bij de Canarische Eilanden, na isostatische reductie, op een surplus aan zwaartekracht, hetgeen op uitvloeiing van magma, zonder inknikking van het lichtere sial, dus op primairen rek schijnt te wijzen. Door den Hawaii-Archipel is slechts één zwaartekrachtsprofiel van Vening Meinesz bekend, en dit ligt te Noordelijk om voor het onderhavige vraagstuk veel gewicht in de schaal te leggen. Een profiel over Hawaii zelf zou belangrijker zijn, omdat hier het vulkanisme nog actief is.
Van Savaii, met soortgelijk vulkanisme als Hawaii, kan de toekenning tot primair rektektogeen of primair druktektogeen evenmin als van de Falcon Eilanden en andere Pacifische groepen gegeven worden.
De dunvloeibare bazaltstroomen van Sawaii schijnen in de richting van een rektektogeen te wijzen, de aanwezigheid van de diepe Tongaslenk op druktektogeen.
Van groot belang niet alleen voor de verklaring van het vulkanisme in den Pacific, maar ook voor de opsporing van zijn