471
1926 - N°. 23
formules hoogere machten mee te nemen, verdient geen aanbeveling, omdat dan de eenvoud verloren gaat.
Het is duidelijk dat ook de berekening der centrische punten geschied is in' het voorloopig systeem, zoodat de gevonden transformatieformules hierop toegepast kouden worden.
Eindelijk zijn in dit gebied ook nog enkele punten, die met één driehoek aangemeten waren, met nog één of meer binnenen buitenrichtingen als Snelliuspunten vereffend. De voorloopige coördinaten zijn daarbij berekend uit dezen driehoek, zoodat de waarden van A e» A U een beeld geven van de onzekerheid in de punten die niet anders dan met zulk een driehoek konden worden aangesloten. Deze correcties blijven beneden 10 cm, zoodat de betrouwbaarheid van zulke punten voldoende blijkt te zijn in verband met-de gestelde eischen.
Delft.
Korte mededeeling over het ontwerp „Gemengd Trambedrijf 's-Gravenhage en Omstreken"
door
ir. J. LELY.
Op 27 April 1926 hebben Burgemeester en Wethouders van 's-Gravenhage den Gemeenteraad van prae-advies gediend over de vraag, welke vorm van exploitatie van den tramweg, na afloop van de concessie, verleend aan de Haagsche Tramweg-Maatsehappij, voor 's-Gravenhage het meest in aanmerking komt. Zij voegen daarbij een uitgewerkt voorstel voor de oprichting van een gemengd trambedrijf van de gemeente met bovengenoemde maatschappij.
Waar het onderwerp der gemengde bedrijven onlangs een punt van bespreking heeft uitgemaakt in de vergadering der Afdeeling voor Technische Economie van het Kon. Instituut, naar aanleiding van een over „de Gemengde Bedrijven in Nederlandsch-Indië" gehouden voordracht door het lid ir. A. Groothopf (zie De Ingenieur, No. 11 van 13 Maart 1926), leek het mij voor de lezers van De Ingenieur niet van belang ontbloot, hier enkele korte mededeelingen omtrent het ontworpen gemengd bedrijf te doen. Immers in zijn voordracht merkte ir. Groothoff op:
Trouwens ook hier te lande, in Rotterdam en 's-Gravenhage, wordt het gemengde bedrijf beschouwd als de beste uitweg voor het samengaan van de gemeente met de particuliere exploitatie.
Ten tijde van deze voordracht konden, daar de onderhandelingen toen nog gaande waren, hieromtrent geen mededeelingen worden gedaan, thans, nu deze beëindigd en gepubliceerd zijn, lijkt mij het juiste oogenblik hiertoe gekomen.
Tot goed begrip van de zaak moge hier eerst volgen een korte uiteenzetting van den toestand op tramweggebied te 's-Gravenhage, welke aanleiding heeft gegeven tot het ontwerpen van een gemengd bedrijf met de H. T. M.
De stadstrams in Den Haag worden sedert jaren geëxploiteerd door de" Haagsche Tramweg-Maatschappij, die een concessie bezit, welke op 1 Januari 1927 afloopt.
Toen in het begin van deze eeuw de verouderde paardentrams algemeen werden omgebouwd in electrische trams, gaf de bestaande concessie voor de paardentram aan de H. T. M. aanleiding tot langdurige onderhandelingen.
De gemeente wilde n.L cle concessie in geen geval langer verlengen dan tot het oorspronkelijk bepaalde tijdstip, 1 Januari 1927; de H. T. M. oordeelde den tijd tot dien datum te kort om zelf den geheelen aanleg van de electrische banen te bekostigen.
Ten slotte werd de volgende oplossing gevonden, welke neergelegd is in de tegenwoordige vergunningsvoorwaarden. De aanleg van het electrische tramwegnet geschiedde in de jaren 1905 en 1906 door en voor rekening van de gemeente. De kosten werden geboekt op een bouwrekening, over welker saldo de H. T. M. jaarlijks gedurende de jaren 1907 tot en met 1926 een zeker, volgens' een oploopencle schaal berekend percentage als huur moest betalen. Dit percentage bedroeg over 1907 3.5 pOt. en in de laatste jareii S.15 pCt.; onder aanname van een rentevoet van 3.5 pCt. komen deze stortingen overeen met een gemiddelde storting over de 20 jaren van 6.27 pCt.
In aanmerking nemende dat in de jaren van den eersten aanleg de gemeente het voor den bouw benoodigde geld kon leenen tegen Wi pCt., heeft zij in die afgeloopen 20 jaar als huur voor gebruik van het oorspronkelijke net de rente ver¬
goed gekregen, benevens ongeveer 78 pOt. voor afschrijving. Voor "de latere uitbreidingen is dit percentage natuurlijk minder. Bovendien was in de vergunningsvoorwaarden bepaald dat niet alleen het gewone onderhoud door de H. T. M. voor haar rekening moest geschieden, doch ook alle vernieuwingen, welke tot 1927 noodig bleken, door de H. T. M., voor haar rekening moesten worden uitgevoerd.
Had het geval zich voorgedaan, dat thans na afloop van de vergunningsvoorwaarden door wijziging van de techniek de tramsporen hadden moeten worden opgebroken, omdat de tram voor een ander modern verkeersmiddel plaats moest maken, dan zou de gemeente niet voldoende schadeloos gesteld zijn voor het kapitaal, dat zij in den aanleg en latere uitbreiding heeft gestoken.
Nu dit 'echter niet het geval is en niettegenstaande het zeker niet te negeeren verschijnen der autobussen, volgens mijn meening voor een goed geëxploiteerd stedelijk tramwegnet in een stad als Den Haag zeker nog een belangrijke toekomst is weggelegd, kan men zeggen dat de gemeente op 1 Januari 1927 een in goeden staat van onderhoud verkeerend tramwegnet terugkrijgt, dat weliswaar niet splinternieuw is, doch waarvoor zij, voor zoover dit niet het geval is, door de boven de rente betaalde afschrijvingen, uit een zuiver technisch oogpunt beschouwd op voldoende wijze is schadeloos gesteld. Eenige aandeel in de door de Mij. met de exploitatie gemaakte winst heeft de gemeente niet genoten, een dergelijke bepaling kwam in de vergunningsvoorwaarden niet voor. De gemeente heeft het recht het rollend materieel, hetwelk geheel eigendom van de H. T. M. is, op 1 Januari tegen taxatie over te nemen. Verplicht is zij daartoe niet; nadat echter een uitgebreid onderzoek omtrent constructie en toestand van dit materieel van gemeentewege is ingesteld, heeft cle gemeente verklaard in ieder geval van dit recht gebruik te willen maken, en is daarvoor een aanvullende overeenkomst met de H. T. M. onlangs gesloten.
Op 1 Januari 1927 zal de gemeente dientengevolge de volledige beschikking over het stadsnet verkrijgen en tevens de beschikking hebben over het voor cle exploitatie benoodigde materieel, enz.
Behalve het electrische stadstramwegnet valt omtrent den toestand op 1 Januari 1927 van andere lijnen, welke in de gemeente 's-Gravenhage komen of daarin geheel liggen, het volgende te vernielden.
De stoomtramlijn Den Haag—'Scheveningen van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij is krachtens raadsbesluit van 3 Augustus 1925 door de gemeente aangekocht. De Nederlandsche Spoorwegen hebben op 1 Januari 1926 den dienst, wat het personenvervoer betreft, gestaakt. De lijn wordt thans door de gemeente geëlectrificeercl en zal, waar zij grootendeels op eigen baan ligt, een goede snelverbmdmg tusschen het station H. S. M. en Scheveningen kunnen vormen. Tusschen het station H. S. M. en het emplacement aan den Loosduinscheweg, hetwelk eigendom der Nederlandsche Spoorwegen blijft, zal door de Nederlandsche Spoorwegen een op eigen grond gelegen goederen spoor worden geëxploiteerd. Goederen wagens voor Scheveningen zullen aldaar op overgavesporen worden geplaatst en met electrische tractie verder naar Scheveningen moeten worden vervoerd.
De o-eëlectrificeerde stoomtramlijn station S.S.-Scheveningen wordt geëxploiteerd door de Noortl-Zuid-Hollandsche Tramweg-Maatschappij. .
Zij voert deze exploitatie uit voor de Nederlandsche Spoorwegen, die daarmede door den Staat als eigenaar van de lijn zijn belast. De gemeente heeft aan den Staat voor deze lijn een vergunning gegeven bij besluit van den gemeenteraad van 23 December 1918, bekrachtigd bij de wet van 29 Mei 1920.
Onder bepaalde voorwaarden is de gemeente bevoegd de exploitatie van deze lijn over te nemen, mits zij 1 jaar te voren daartoe den wensen te kennen geeft.
De Noord-Zuid-Hollaiidsehe Tramweg-Maatschappij heeft bovendien een eigen concessie voor de intercommunale lijn Den Haag—Voorburg—Leiden, welke concessie loopt tot 31 December 1969.
De Westlandsche Stoomtram-Maatschappij heeft een Kijksconcessie voor de stoomtramlijn naar Loosduinen en verder met te 's-Gravenhage als eindpunt de Lijnbaan.
De H T. M. bezit twee intercommunale lijnen, waarvoor zij een Bijksconcessie heeft verkregen tot het jaar 1970, ïul. de lijn 's-Gravenhage—Wassenaar—Leiden met door den Minister van Waterstaat bepaald eindpunt in 's-Gravenhage op den Benoordenhoutscheweg nabij de Koningskade, en de