ARNOLD A. VERKADE.
de wachters aan de zaan.
Wanneer men met de boot van Amsterdam naar Zaandam vaart, dan krijgt men, in het Noordzeekanaal bij de Hembrug links afslaande, de breede opening van de Voor-Zaan voor zich.
Als een diepe watergeul loopt deze het vlakke land in, tusschen lage oevers op welken allerlei fabriekjes en industrietjes beginnen te ontstaan.
Maar op de plaats, waar de Voor-Zaan verwee den
horizont zal gaan bereiken, zit een prop in het perspektief.
Zaandam stopt het uitzicht daar dicht.
In het midden van het water hebben de sluizen een barrière gesteld; links wat gebuitel van huizen met de kerkspits van de Bullekerk er .boven uit; en rechts ook een in- en over elkander schuiven van daken, met de kerktoren van den Uostkant puntig er boven.
Zoo zit de horizont dicht.
Maar als men in de richting der sluizen even hooger kijkt, daar waar weer een stuk lucht bloot komt, dan kan men, bij goed kijken, een vierkanten toren omhoog zien blokken, in de verte doende denken aan een hoog militair blok- of wachthuis. Maar de vinger van een fabrieksschoorsteen er vlak naast, die stijf omhoog steekt, doet dadelijk begrijpen, dat men hier toch met een fabrieksgebouw te doen heeft.
Dat is dan ook zoo.
Deze vierkanten Moktoren behoort tot de fabriek der firma Verkade en Co.
Dit is aan het begin van de Zaan.
Maar komt men dan hooger op aan de Zaan, aan het einde, haar naderend van den kant van Krommenie, dan ziet men te Wormerveer aan
haar oevers ook een hooge steenen klomp tegen de lucht aan staan.
Dat is de groote fabriek van een der bekendste Zaankanters, de fabriek van een der vele Lanen.
De een aan het begin en de ander aan het eind van de Zaan, ieder aan een kant, staan die fabrieken daar als de steenen wachters van de Zaan, tevens als het van verre reeds zicbtbre symbool van de industrie, die daar gedreven wordt.
Opkomst en verval.
Alvorens verder te gaan, dienen we hier echter eerst iets over de ontwikkeling van industrie en handel aan de Zaan in vorige eeuwen mede te deelen en moeten we ons een kleinen terugtred in de Zaansche historie veroorloven.*
Men vermoedt, dat de „Saane" een rivier was, die bij Petten in de Noordzee uitwaterde. Toen deze monding verzandde, Werden meeren en moerassen gevormd, en werd de Zaan langzamerhand een afwatering van deze meeren naar de toen gevormde zeeboezem van het IJ. Door de geschiktheid voor landbouw en veeteelt en de vele visch, welke de meeren en de rivier opleverden, ontstonden aanvankelijk de dorpen Westzane, Crommeinje, Wormer, Jisp en Oostzane. Eerst later vormden zich, door nederzettingen uit die plaatsen, de tegenwoordig meer bekende Zaandorpen, welke door gunstige ligging in het centrum van steeds in bloei toenemende dorpen, spoedig zeer in belangrijkheid toenamen. Zoo ontstond b.y. het dorp Zaandijk uit het gehucht „De Vijf Gebroeders", wier stamvader Heijnric Pieterzn. Oiid-Heiju in 149(5 van de Banne van Westzanen verlof had ontvangen den Langendijk langs de Zaan te behuizen en te betimmeren.
Vooral de visscherij was het middel van beslaan voor de bevolking, die eerst de binnenvisscherij op meeren en plassen beoefende, later zich verhuurde
* Men leze de rede door den lieer Arnold A. Verkade uitgesproken op de ledenvergadering van de afdeeling Werktuig- en Scheepsbouw van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs.