is voorgekomen en als voorboden van socialistische ordening konden worden beschouwd.

De socialistische beweging heeft, toen eenmaal de deur der demo* kratie openging of open te breken bleek, resoluut dien weg ingeslagen. Ook de communisten weten in de demokratische landen niet beter te doen dan zich van dat middel te bedienen. De Russische methode is alleen mogelijk in landen waar het feodalisme feitelijk nog bestond, het volk de politieke onmondigheid nog als iets gewoons ondervindt. In andere landen, waar dezelfde methode wordt toegepast, geschiedt dit door de bourgeoisie tegenover de arbeidersklasse en is deze het die voor het herstel der demokratie te vechten heeft.

Marx is te vroeg gestorven om zijn meening over dezen ontwikke* lingsgang der socialistische beweging aan de hand van feiten te vormen. Van Engels, die hem nog al lang overleefd heeft, is het bekend dat hij, ik meen in 1895, die ontwikkeling, die machtsvorming langs demokratischen weg met enthousiasme waarnam.

Het dualisme dat er zit in het in sociaal opzicht revolutionnaire karakter van het socialisme, omdat het een diepgaande omwenteling van het sociale stelsel beoogt, en het bewandelen van wettige wegen om die omwenteling te voltrekken, moge ook thans velen nog iet of wat voorkomen als te lijden aan een innerlijke tegenspraak, het feit is er dat zoowel het een als het ander in de historie zijn natuurlijke verklaring vindt.

Politiek, vooral de politiek met sociale perspektieven als de socialistische, kan niet losgemaakt worden van de wortels die in de historie, de sociale en de politieke, de bevruchtende sappen putten.

En het is vooral de reuzenarbeid die Karl Marx op historisch en ekonomisch gebied heeft verricht en waarvan de vruchten een voor de socialistische beweging schier onuitputtelijken schat vormen, die het tot plicht dezer beweging maken zijn leven en zijn werken dankbaar te herdenken.

187