Hromadka Het is niet overdreven om te zeggen, dat de christelijke vredesconferentie de schepping van Hromadka is geweest Met zijn gevoeligheid voor de geschiedenis, zijn ervaringskennis van Rusland en Amerika, Oost- en West-Europa, ontdekte hij de mogelijkheden van en de historische ruimte voor een zelfstandige christelijke vredesbeweging, onafhankelijk van de Wereldvredesraad. Hij heeft die ruimte, die natuurlijk wel begrensd was, tot het uiterste uitgebuit. Zo bevrijdde hij de kerken uit Oost- Europa, die tot op dat moment ook met elkaar onderling geen contact hadden, in 1958 uit hun isolement en bracht ze in gesprek met christenen uit het Westen en uit de derde wereld. Voor de zelfstandigheid van de Praagse beweging wist hij zich in te zetten zonder de kerken in Oost-Europa in al te grote politieke moeilijkheden te brengen. Eind 1969 maakte hij in een brief aan alle leden van het werkcomité van de christelijke vredesconferentie, zijn aftreden als president bekend. Hij zag zich daartoe genoodzaakt na het politieke ingrijpen van de Tsjechische autoriteiten. Hij schreef onder meer: „Ik heb nooit onder stoelen of banken gestoken, dat - bij alle begrip voor politieke realiteiten en verantwoordelijkheid voor onze nieuwe maatschappij - de christelijke vredesconferentie een lichaam is van toegewijde christenen, vrij en soeverein in hun beslissingen, handelend in het perspectief en onder leiding van het evangelie en niet bereid toe te geven aan de druk die van buiten de christelijke gemeenschap en verantwoordelijkheid afkomstig is." Ik zou talloze voorbeelden kunnen aanhalen van Hromadka's onafhankelijkheid. Ik noem er één. In 1959 had Krijn Strijd op de tweede bijeenkomst van „Praag", met dezelfde vrijmoedigheid waarin hij de NAVO-ideologie bestreed, ook kritisch de militaire interventie in Hongarije ter sprake gebracht en het aanwakkeren van de koude oorlog door het Warschaupakt. Het was aan Hromadka te danken, dat deze opmerkingen van Strijd niet uit het gedrukte verslag van de conferentie geweerd werden. Voor Hromadka bestonden in Praag geen „taboe-onderwerpen". Hromadka genoot om deze en andere redenen in Oost en West gezag en vertrouwen. Geen van de latere presidenten van de christelijke vredesconferentie heeft ooit een dergelijk gezag en vertrouwen weten te winnen. --- Vakbond Naar aanleiding van de vraag: is de koster anno 1983 nog een sluitpost in de kerkelijke huishouding? had ik een gesprek met de heer G. Koppenol, voorzitter van de Protestants-christelijke vereniging van kosters (PCVK). Hij is zelf koster van de gerenformeerde Tabernakelkerk in Apeldoor- Zuid en leidt een druk bestaan, want hij is niet alleen koster en voorzitter van zijn vakbond maar ook nog een aantal uren per week werkzaam bij een groot grafisch bedrijf in Apeldoorn. Voor de goede orde: we voerden ons gesprek niet over zijn eigen werk als koster, maar over de positie van de kosters in het algemeen. Daar kan hij over meepraten omdat de bond waarvan hij voorzitter is, ongeveer achthonderd kosters omvat. Het is een echte vakbond, aangesloten bij het Christelijk Nationaal Vakverbond waarin de PCVK volop meedraait inclusief de zetel in de Verbondsraad, het hoogste orgaan van het CNV. De PCVK is drie jaar geleden in federatievorm samen gaan werken met de veel kleinere Katholieke bond voor kosters. De PCVK voert regelmatig besprekingen over het arbeidsvoorwaardenbeleid met de Vereniging van Kerkvoogdijen in de Nederlandse hervormde kerk en het Landelijk verbond van commissies van beheer van de Gereformeerde kerken en wordt ten behoeve van die besprekingen bijgestaan door functionarissen van het CNV. De Katholieke bond voor kosters, die eveneens op deskundige CNV-steun kan rekenen, heeft de economen van de betrokken bisdommen als gesprekspartners. --- Regeling Vele jaren heeft de PCVK voor een eigentijdse en rechtvaardige arbeidsvoorwaardenregeling gestreden. Een strijd die vorig jaar bekroond werd met de totstandkoming van zon algemene regeling die inmiddels door het moderamen van de gereformeerde synode bindend is voorgeschreven. „Dat hebben we bij de hervormden nog niet bereikt, omdat het daar over veel meer schijven moet lopen," zegt Koppenol. De regeling houdt een aanzienlijke vooruitgang in omdat de kosters zich nu daarop kunnen beroepen, niet alleen wat betreft hun salaris maar ook met betrekking tot, bijvoorbeeld, de arbeidstijd. In de regeling staat over dit laatste punt dat de koster, als hij als zodanig een volledige baan heeft, 160 uur per vier weken moet werken. Daarmee worden in elk geval uitwassen, die nog altijd voorkomen, tegengegaan. De arbeidsovereenkomst is bepaald geen luxe, de rechtspositie van de kosters moest dringend geregeld worden. De heer Koppenol en zijn mede-bestuurders zijn niet van mening dat met het totstandkomen van de regeling het werk (van de bond) gedaan is. Zoals ook voor andere cao's geldt moet de regeling na een tijdje herzien worden. Bovendien vergt 't nogal wat tijd en energie om de regeling in praktijk te (doen) brengen. De bond staat de kosters met raad en daad bij. Mede doordat het kostersvak erg veelzijdig en nogal gecompliceerd is heeft de vakbond veel te doen. --- Christenen tussen Koude Oorlog en Praagse Lente In de herfst van 1958, dezer dagen 25 jaar geleden, kwam een veertigtal christenen (onder wie opvallend veel theologen) uit Oost- en West- Europa bijeen in Praag. Hun doel was na te denken hoe zij iets konden doen tegen de Koude Oorlog, die toen nog in alle hevigheid woedde. Aanvoerders waren de TsjeehosJowaakse prof. Hromadka en zijn landgenoot dr. Podpisjil, de Duitser prof. Iwand en de Engelse quaker Ullmann. Hun gedachtenwisseling leidde tot de oprichting van . de (Praagse) Christelijke Vredesconf erentie, die tien jaar lang geleid zou worden door Josef Hromadka. Dr. J. de Graat die tot 1968 actief deelnam in het werk van de Vredesconf erentie, blikt terug en constateert dat de Christelijke Vredesconf erentie een onduidelijke functie heeft gekregen. De koude oorlog, in het begin van de jaren vijftig verhit door de gewapende strijd in Korea, was in 1955 (Verdrag over Oostenrijk en de topconferentie van Rusland, Amerika, Engeland en Frankrijk in Oenève) wat minder hevig, maar 1955 was ook het jaar van de toetreding van West-Duitsland tot de NAVO en de daarmee beginnende Duitse herbewapening. Vers in het geheugen lag de Russische militaire interventie in Hongarije, de Amerikaanse interventie in Libanon en de Engels-Franse interventie in Egypte. De DDR was nog door geen enkele Westerse mogendheid erkend en in de Veiligheidsraad werd China met een permanente zetel vertegenwoordigd door wat wij nu Taiwan noemen. In de wereldraad van kerken zaten op Tsjechen en Hongaren na geen lidkerken uit Oost-Europa; in 1954 had het de grootste moeite gekost om Amerikaanse inreisvisa te krijgen voor deze delegaties naar de tweede assemblee in Evanston; zelfs over toelating van de Westduitse tegenstander van de herbewapening Heinemann, de latere bondspresident, deden de Amerikaanse autoriteiten moeilijk. Maar ook de wereldraad van kerken zelf werd door westerse visies gedomineerd In 1950 ondersteunde de wereldraad in Toren to probleemloos de oorlog in Korea als een door de Verenigde Naties gewettigde militaire afweer tegen agressie. Daardoorzag dr. Chao. een van de door de Amsterdamse assemblee gekozen presidenten, afkomstig uit de Volksrepubliek China, zich genoodzaakt af te treden, omdat -de verklaring van het Centrale Comité in Toronto zoveel lijkt op de stem van Wall Street". door prof .dr. J.de Graai De motor van de Christelijke Vredesconferentie was vanaf het begin de Tsjechische theoloog prof.dr..loscf Hromadka. --- Vrijwilligers De koster mag geen sluitpost zijn, zegt Koppenol herhaaldelijk. En met nadruk waarschuwt hij dat kerkvoogdijen, commissies van beheer en kerkbesturen bij bezuinigingen niet zo snel aan de kosterspost moeten denken. „Financieel lijkt het aantrekkelijk om kosters door vrijwilligers te vervangen, maar laat men oppassen dat de zuinigheid de wijsheid niet bedriegt." Naast het (zwaarwegende) sociale argument van de werkgelegenheid voor kosters is er ook nog zoiets als de eigen deskundigheid van kosters. Juist omdat kosters een deel van het werk in stilte doen beseffen tal van gemeenteleden niet hoeveel ingewikkelde klussen de kosters opknappen, waarvoor vrijwilligers - als ze de koster vervangen - vaklieden moeten vragen die duur zijn. „Veel kosters zijn eigenlijk altijd bezig, zeker als ze ook nog tal van bijruimten bij de kerk voor hun rekening moeten nemen," vertelt Koppenol. Te vanzelfsprekend wordt ook door kerkbesturen ervan uitgegaan dat „de koster het wel zal doen". De koster wil graag dienstbaar zijn en heel hard werken, maar hij zou het erg op prijs stellen als dat ook metterdaad gewaardeerd wordt. Koppenol adviseert de kosters nogal eens een werkindeling te maken, niet alleen ten behoeve van zichzelf, maar ook voor de kerkbestuurders die als werkgever optreden én de gemeenteleden die het kerkegeld moeten opbrengen. „Laat het de gemeenteleden maar duidelijk worden wat van de koster allemaal verwacht wordt," aldus Koppenol. De koster, de „dorpelwachter", heeft het in veel gevallen niet gemakkelijk. De gemeenteleden horen hem of haar niet vaak klagen en de kosters vinden hun werk in * het algemeen erg boeiend. Laat men, zo luidt de boodschap van de PCVK, goed bedenken dat de koster niet alleen zondags werkt, maar soms heel lange dagen maakt en met moeite kan regelen dat hij een vrije dag per week heeft. De veelzijdige koster, die niet alleen de zondagse diensten begeleidt, maar ook dient te zorgen voor o.a. het schoonhouden en verder verzorgen van de nevenruimten en de tuin, vraagt aandacht voor zijn werk. Hij verzoekt ook dringend rekening met zijn positie te houden als tot kerksluiting moet worden overgegaan. De situatie van de kosters is sterk verbeterd, ook door een veranderde houding van de „werkgevers", maar er is nog véél te doen voor de vakbond, die bepaald niet in alle opzichten optimistisch gestemd is. --- Ting Het is Hromadka gehikt om christenen uit de Volksrepubliek China naar de eerste grote (600 deelnemers) christelijke vredesconf erentie in Praag te krijgen in 1961. Maar de toespraak, die bisschop Ting daar hield, sloeg in als een bom. Hier sprak de stem van het sinds de opkomst van het westers imperialisme gekrenkte en beledigde China. Ook was het de stem van de Chinese christenen, die moeizaam bezig waren om zich in de ogen van hun regering en volksgenoten te ontdoen van het beeld een filiaal te zijn van een kolonialistische religie. Tenslotte sprak Ting duidelijk de vrees uit, dat er een monsterverbond tussen Amerika en Rusland in de maak was, dat hun vrede aan de rest van de wereld wilde opleggen. Kurtis Nayior, afgevaardigde van de vredeskerk van de Amerikaanse Brethren, doorbrak de perplexe stilte met een bewogen antwoord, waarin hij bekende diep onder de indruk te zijn en volledig bereid om niets af te doen van wat Ting gezegd had maar tegelijk hem bezwoer samen met ons naar nieuwe wegen te zoeken. Helaas is hiervan niets gekomen. Er is nooit meer een Chinese afvaardiging inPraag geweest. --- Gezag Over het onderwerp „de koster" zou een boek te schrijven zijn. Trouwens, in heel wat (streek)romans speelt de koster een belangrijke rol. En tal van mensen kunnen veel vertellen over kosters die ze in hun leven hebben ontmoet. Ouderen herinneren zich nog de koster die heel vroeg op de zondagmorgen zijn kerkgebouw introk om de kooltjes vuur voor de stoven aan te steken. En menigeen zal nog weten hoe de koster in de stadskerk in jacquet en met hoge hoed aan de deur stond. Kosters straalden gezag uit, waarvoor je, vooral als kind diep respect toonde. En nog steeds waken kosters zondags met ..allesziende" Wik over „hun" kerkgebouw. Toen een predikant een tijdje geleden (ietwat neerbuigend) tegen een koster zei dat hij een bevoorrecht mens is omdat hij elke zondag twee kerkdiensten kan bijwonen antwoordde de koster ad rem: „Vergis u niet, dominee, de enige kerkdiensten die ik echt kan bijwonen in de door u bedoelde zin zijn die op mijn vrije zondagen, want dan kan ik de hele dienst écht meemaken; als ik dienst doe moet ik op zoveel andere zaken letten: of de dominee nog voldoende water in zijn glas heeft, of de geluidsinstallatie het doet, de temperatuur goed geregeld is, er geen mensen in de kerk onwel dreigen te worden, buiten het kerkgebouw geen storende herrie wordt gemaakt etc." --- Lente De derde grote assemblee van de christelijke vredesconferentie vond plaats in 1968, midden in de Praagse Lente. Hromadka stelde zich met hart en verstand open voor de inzet ten gunste van een socialisme met een menselijk gezicht en ook voor de in Praag aanwezige jeugddelegaties, met onder hen Rudi Dutschke, die pleitten voor een participerende democratie in oost en west. Na afloop van de conferentie werden we ontvangen door Dr. Erika Kadlecova, hoofd van het departement voor kerkzaken van het Tsjechische ministerie van cultuur. Zy sprak ons toe over de ingrijpende veranderingen die zich in de Tsjechische maatschappij aan het voltrekken waren. Hromadka antwoordde: „U hebt gelijk. Alles in ons land is in een toestand van reconstructie. We hebben een socialistisch gebouw opgetrokken. Maar nu is de vraag de volgende: het is betrekkelijk makkelijk om een gebouw op te trekken. Maar het moeilijkste is de strijd om het karakter van de mensen die erin zullen leven." Hromadka heeft er van het begin af voor gezorgd, dat de bezoekers uit het westen aan conferenties en tussentijdse beraadslagingen van de christelijke vredesconferentie in de gelegenheid werden gesteld om gemeenten te bezoeken en aldus anderen dan officiële gedelegeerden te ontmoeten. Zo leerden wij door f acades en leuzen heenkijken, maakten kennis met het dagelijks leven (een beetje anders dan in de congresgebouwen en conferentiehotels). De geest van Hromadka leeft naar mijn overtuiging in niet geringe mate voort in kringen van en rondom Charta '77. We leven niet meer in 1958 en ook niet meer in 1968. Het zwaartepunt van de christelijke vredesconferentie heeft zich vooral naar de derde wereld verplaatst; de functie van de christelijke vredesconferentie in Amerika en West-Europa is onduidelijk. Zolang de christelijke vredesconferentie niet de open dialoog aangaat met de mensen van kleine en dappere, vaak pacifistische groepen in hun eigen landen in Oost-Europa, zal het voor de christelijke vredesconferentie vrijwel onmogelijk zijn om enig enthousiasme te wekken in West- Europa, bijvoorbeeld in Nederland, in de Bondsrepubliek of Engeland, waar de zaak van de vrede christenen toch waarlijk niet onverschillig laat. --- Koster voelt zich te vaak sluitpost In een zaal bij een kerkgebouw ergens in Nederland was die avond een vergadering gehouden. Na afloop werd uitvoerig nagepraat waardoor de kelen kennelijk zó droog waren geworden dat de - geduldig wachtende - koster van de kerk vriendelijk, maar dringend werd gevraagd alsnog een drankje te serveren. Toen de koster opmerkte dat het al vér na elf uur was en daaraan toevoegde dat hij 's morgens om negen uur met zijn kosterswerk was begonnen en nauwelijks had gepauzeerd, luidde de reactie: ..Nou, én..." Met andere woorden: de koster kan ons nog méér vertellen, hij behoort gewoon te werken zolang wij dat nodig vinden. Toegegeven, dit is anno 1983, gelukkig maar, een uitzonderlijke situatie, maar het is wél waar gebeurd Nog steeds wordt, her en der, de koster als sloof beschouwd die klaar moet staan als de „dames en heren" dat goed achten. Een ander historisch verhaal Het college van kerkvoogden van een hervormde gemeente, ergens in Nederland, beraadslaagde een paar jaar geleden vele uren over de begroting voor het daaropvolgende jaar. Uitvoerig werd stilgestaan bij de traktementen van de predikanten en het onderhoud van de kerkelijke gebouwen. „Zware posten" op de begroting, zó zwaar dat voor de bezoldiging van de koster (en de organist) niet veel overbleef. „Eigenlijk zijn koster en organist sluitposten op onze begroting," erkende een kerkvoogd mompelend. Natuurlijk zijn er ook heel wat andere en voor de positie van de koster betere voorbeelden te noemen, maar het is wel beschamend dat die situaties nog vóórkomen. De koster als sluitpost is geen historisch fenomeen, hier en daar is het nog realiteit. door Evert Mathies PCVKvoorzitter en koster G. Koppenol voor „zijn" Apekloornse Tabernakel kerk. Het kostersberoep is een ambt dat vaak meer eist dan bet oplevert foto Hans Aarsman ---