Gotische variant Aan Cuypers' ontwerp moest echter nog veel worden geschaafd, want de kritiek was lang niet mals. Hij stapte af van het renaissancistisch front en ontwierp een meer middeleeuwse, gotische variant, die overigens al evenveel kritiek kreeg. Niettemin kon in 1877 de bouw worden begonnen: op 13 januari van dat jaar ging de eerste van de 800 palen de grond in en spoedig zou de eerste van de acht miljoen bakstenen worden geplaatst. Toen de feestelijke openingsplechtigheden in 1885 plaats hadden, was het gebouw niet helemaal klaar. De schilderyenzalen op de eerste etage konden worden bezichtigd, zo ook de pleisterafgietsels en het prentenkabinet op de begane grond, maar de rest zou pas twee jaar later gereedkomen. Al even overladen als het menu op dat feestelijke diner was de inrichting van het museum geworden. Carel Vosmaer verweet de architect (in De Nederlandse Spectator) naast gebrek aan kennis van goede voorbeelden van museumarchitectuur, ook gebrek aan waardigheid en wansmaak waar het de inrichting betrof: het schilderij was volledig ondergeschikt gemaakt aan het decoratieprogramma. Cuypers en de zijnen vonden dat elk schilderij een plaats aan de wand moest krijgen en dientengevolge hm gen ze drie rijen hoog. Een depot was er om die reden niet bij en dat zou het museum later, toen het bezit fors zou groeien, lelyk opbreken. In feite is er voor de magazijnen, de administratieve onderdelen en de restauratieafdeling een ingreep op de architectuur gepleegd die de eenheid van Cuypers' plannen hier en daar wel geweld heeft aangedaan, al blijft het een goed idee dat voor een deel van de diensten, de voormalige directeursvilla op het terrein van het museum werd gebruikt. Dr. F. Schmidt-Degener. hoofddirecteur van 1922 tot zijn dood in 1941. Versieringen in de Rembrandtzaal die een permanent karakter in het decoratieprogramma hadden. De foto toont een deel van het fries. --- Somber Noodzakelijk was dat allemaal wel, alleen al om de gepresenteerde kunstwerken beter te laten uitkomen. Die hingen oorspronkelijk tegen de met donker trijp bespannen wanden, tot ver boven oogbereik, waarschijnlijk ook onzichtbaar vanwege de spiegelende vernis. Foto's uit die tijd maken een sombere indruk, die nog eens wordt versterkt door de vele decoraties die het gebouw al bij zijn oplevering had meegekregen. Daarvoor waren onder meer William Dixon uit Londen voor vijf glas-inloodramen en de Duitser Georg Sturm voor de tegeltableaux en de schilderingen aangetrokken. De eerste grote uitbreiding van het Rijksmuseum in zijn nieuwe huisvesting ontstond aan het einde van het eerste decennium in deze eeuw, toen het museum de collectie Drucker kreeg. Het echtpaar Drucker- Fraser had een collectie Haagse School aangelegd, die in totaal honderd schilderijen en bijna 150 aquarellen, meubels en keramiek zou gaan bevatten. De collectie Drucker was overigens niet de eerste grote schenking die het museum toeviel. In het jaar van de opening kwamen bijvoorbeeld 9000 penningen het museum binnen, de schenking-Van Gelder. Een jaar later was de Vereniging Rembrandt op een veiling actief: het Rijksprentenkabinet kwam daarmee in het bezit van een album van 200 tekeningen van de Ter Borchs, 17e-eeuwse schilders die toen en ook nu nog worden geroemd vanwege de grote intimiteit in de interieurs en portretten. Ook de afdeling geschiedenis groeide gestaag, onder meer met vondsten die waren opgegraven op Nova Zembla waar zeevaarder Willem Barentsz in Het Behouden Huys de poolwinter had moeten trotseren. --- Een kunstpaleis aan de Stadhouderskade door Cees Straus De menukaart van het feestelijk diner dat op die openingsdag, de 13e juli 1885 werd aangeboden, maakte een overladen indruk. Na een gevarieerde hors d'oeuvre, twee kostelijke soepjes en verschillende soorten smakelijk vlees en vis, zouden nog minstens vier soorten dessert volgen, van aardbeiengebak tot ijs. De gasten die voor deze bourgondische maaltijd waren uitgenodigd, hadden de eer te danken aan het feit dat zij hun handtekening hadden ge- Plaatst in het Guldenboek, onder de officiële oorkonde van de opening van het gebouw, een eer die slechts een kleine groep te beurt was gevallen. Overdag hadden zij al de officiële opening van het gebouw meegemaakt, een gelegenheid waar zij koninklijk vertoon hadden moeten bissen. Want, hoewel een ieder de bouw van het Rijksmuseum noodzakelijk achtte om een lang verbeid onderdak te treffen voor een zich alsmaar uitbreidende (kunst)collectie, zo niet de regerend vorst koning Willem 111. Hij liet zich al bij voorbaat verontschuldigen en trommelde een aangetrouwd familielid uit Duitsland op, prins Wilhelm, vorst van Wied, die acte de présence mocht geven namens het huis van Oranje.... Toch mocht iedereen best een beetje trots zijn op dit fraaie gebouw van architect P.J.H. Cuypers dat er eindelijk, na vele tientallen jaren van touwtrekken was gekomen. Al veel eerder waren er plannen ontwikkeld om voor het Rijksmuseum, dat slechts in de vorm van een schilderijencollectie bestond, een waardig onderkomen te creëren. Over twee weken zal het precies een eeuw geleden zijn dat met veel feestelijk vertoon het nieuwe gebouw van het Rijksmuseum in Amsterdam werd geopend. Het museum zal later in het seizoen op dat jubileum terugkomen door middel van enkele (kleinere) tentoonstellingen en streeft er voorts naar zichzelf een waardig geschenk te geven in de vorm van een damesportret van Rembrandt. Nederlands nationale schilder heeft in de geschiedenis van het Rijksmuseum, die overigens ouder is dan alleen het gebouw aan de Stadhouderskade, een grote rol gespeeld. Rembrandt als de 'vorst der schilders' in een omgeving die paleiselijke allures heeft. Daarvoor staat het ontwerp van bouwmeester Cuypers nog altijd borg. Het Rijksmuseum in aanbouw, omstreelis 1879. Op de voorgrond de houten directieloods waar Cuypers kantoor hield. Op de achtergrond het toekomstige Oud-Zuid. nu nog een maagdelijke poldergebied. Spotprent van een zekere A.B. uit Neêrlands Weekblad naar aanleiding van een discussie over de belichting van de nachwacht. 1898. Een recente luchtfoto die laat zien hoe het Rijksmuseum het zwaartepunt vormt van een culturele driehoek met daarin onder meer het iets oudere Concertgebouw, het Stedelijk Museum en het veel nieuwere Van Goghmuseum. foto ifcndriksen-Kuui. De snelle groei van de collecties leidde er toe dat allerlei wijzigingen in de architectuur moesten worden getroffen. Zo werden onder meer de binnenplaatsen ingrijpend veranderd. Op de foto het heiwerk voor de fundering van een vloer van gewapend beton van de westelijke binnenplaats in 1929. --- Rembrandt De Vereniging Rembrandt is voor het Rijksmuseum van onschatbare waarde geweest. Zo werden in 1895 op een veiling in Londen 30 tekeningen van Hollandse meesters aangekocht die wat later in het prentenkabinet terecht zouden komen. Daar zaten 12 Rembrandts bij en een prachtige Jacob van Ruisdael. Rembrandt is door het museum altijd als het paradepaardje beschouwd, een liefde die al in de vorige eeuw door de meeste kunstliefhebbers werd gedeeld. Er kon niet dat met Rembrandt gebeuren of er ontstond commotie over. Cuypers had bij zijn ontwerp er al rekening mee gehouden dat de Nachtwacht een ere-plaats moest krijgen en gaf hem een wand aan het einde van de Eregalerij. Bij de opening bleek dat het indirecte licht in deze zaal onvoldoende was om het immense werk van top tot teen in ogenschouw te kunnen nemen en dat zorgde voor veel discussie: 'zijlicht of bovenlicht' vraagt een cartoonist zich af in 1898 in Neêrlands Weekblad. In het Stedelijk Museum, niet ver van het Rijks, was het schilderij op een Rembrandttentoonstelling onder heel wat betere condities te zien geweest. Uiteindelijk besloot de museumdirectie een uitbouw te laten maken waar de Nachtwacht verscheidene jaren heeft gehangen. Tot 1926; toen kwam het terug aan de noordwestwand van de oorspronkelijke 'Rembrandtzaal'. Sinds twee jaar, nadat het doek door een actie van een geestelyk gestoorde man zwaar was beschadigd, hangt het schilderij weer op zyn meest oorspronkelijke plaats, namely'k de zuidwestwand van een gedeeltelijk gereconstrueerde en gerenoveerde Rembrandtzaal. Na de jaren twintig zijn aan de buitenarchitectuur van Cuypers' ontwerp geen grote wijzigingen meer aangebracht. De veranderingen voltrokken zich vooral van binnen. Onder leiding van hoofddirecteur dr. F. Schmidt-Degener werd de wijze van presenteren drastisch veranderd. Er moest rust komen in de toch al zo rijk gedecoreerde zalen, zo vond hij. De schilderijen werden niet langer in dubbeldikke rijen boven elkaar gehangen en vrijwel elke zaal werd opnieuw ingericht. Overal kwamen schotten te staan die meer wandruimte boden. --- Konst-Gallery voor die eerste plannen moeten we terug naar 1800, toen in Den Haag de Nationale Konst-Gallery werd geopend. Daarvoor was plaats ingeruimd in de westelijke vleugel van Huis ten Bosch, thans zoals bekend als paleis in gebruik bij koningin Beatrix. De schilderijen die daar hm Ben, waren voor een deel de erfenis uit een rijk verleden: ze waren byeengebradht uit de stadhouderlijke Paleizen die onder de Bataafse Republiek tot staatsbezit waren verklaard. De Nationale Konst-Gallery 20U acht jaar lang in Huis ten Bosch olijven. Toen nam Lodewijk Napoleon, die in 1806 koning van Holland was geworden, het besluit om Amsterdam tot hoofdstad des lands te verklaren en daar hoorde ook de nationale schilderijencollectie thuis. Tijdelijk kwamen de schilderijen in net voormalige stadhuis op de Dam terecht, dat toen het paleis van de koning was geworden. Daar hingen al beroemde meesterwerken, waaronder Rembrandts Nachtwacht die als bruikleen van de stad aan het Museum werd toegevoegd. Zoals ge- was dit onderkomen tijdelijk, want het lag in de bedoeling een Kroot gebouw voor het museum te bestemmen, dat zou kunnen fungeren als Paleis van Wetenschappen en Kunsten. Zo ver is het niet gekomen (Lodewijk Napoleon, die dit tot 2iJn liefste wensen rekende, keerde in !810 naar Frankrijk terug), maar wel Werd een ander aardig gebouw gevonden: het Trippenhuis aan de Kloveniersburgwal. paar is het Rijksmuseum 68 jaar lang gebleven. Samen met het Museum Van der Hoop, dat sinds 1854 °P het einde van de Kloveniersburgwal was gevestigd, vormden deze niusea een mooie staalkaart van °ude schilderkunst. In dat laatste Museum hingen immers zulke beroemde werken als Het joodse bruidje van Rembrandt en de Brief lezende vrouw van Vermeer. Het Trippenhuis bleek na verloop van tijd te klein te worden. Er werd -1» die jaren regelmatig aangekocht et» het statige herenhuis, dat uit 1660 dateerde, kon uiteraard niet meegroeien met de collecties. Daarnaast ontstond de behoefte om meer verzamelingen samen te voegen, waaronder die van de stad Amsterdam en de historische rijksverzamelingen, alsmede het Rijks Kabinet van Prenten en teekeningen. In het huidige Rijksmuseum zijn die verschillende collecties nog altijd in aparte afdelingen te bezichtigen, ogenschijnlijk vormen ze nog steeds geen duidelijke eenheid. --- Prijsvraag Rond 1862 namen enkele particulieren in Amsterdam het initiatief om een prijsvraag uit te schrijven, die een bouwplan moest opleveren voor een geheel nieuw museum. In binnen en buitenland reageerden 19 architecten die in totaal 21 ontwerpen instuurden: een geringe respons vergeleken bij de vele honderden inzendingen die een architectuur-prijsvraag thans zou opleveren. En al te veel kwaliteit zat er volgens de jury eveneens niet bij, want er was volgens haar zeggen geen enkel ontwerp dat aan alle eisen van het programma voldeed. Toch ging er een prijs naar de gebroeders Ludwig en Emil Lange uit München, terwijl voor P.J.H. Cuypers, die meer dan één ontwerp had ingestuurd, een premie werd vrijgemaakt. Tegen het bekroonde plan ontstond meteen veel bezwaar en het raakte na verloop van tijd van de baan. Aan een van de juryleden, de architect A.N. Godefroy werd gevraagd om uit de plannen van de Lange's en Cuypers een nieuw ontwerp samen te stellen, maar dat lukte niet. Ook een geheel nieuw ontwerp van de Nederlander L.H. Eberson, die ook aan de prijsvraag had meegedaan, moest worden afgewezen en zo werden de plannen voor de nieuwbouw op de lange baan geschoven. In de jaren '70 van de vorige eeuw namen de zorgen over de huisvesting in het Trippenhuis echter snel toe. Koning Willem lil werd er bijgehaald die zich tot zijn minister Thorbecke wendde om financiën voor een nieuw museum beschikbaar te stellen. Diens opvolger Geertsema gaf uiteindelijk het groene licht en daarmee kwam de verantwoordelijkheid voor het nieuwe gebouw ook daadwerkelijk by de overheid te liggen. --- Willem de Zwijger Schmidt-Degener was ook op een ander terrein vooruitstrevend te noemen: onder zijn leiding ontstond een goed gestructureerd expositiebeleid. Tot aan de Eerste Wereldoorlog had het museum op een enkele uitzondering na geen wisselende exposities gekend, tot aan Schmidt-Degeners komst in 1922 gebeurde dat slechts incidenteel. Hij bracht herdenkingstentoonstellingen (over Cuypers en Willem de Zwijger), jubileumvieringen (de Vereniging Rembrandt die in 1923 40 jaar bestond), hij exposeerde in 1935 het werk van Vermeer en bracht kort voor de Tweede Wereldoorlog een expositie over bijbelse kunst. In 1939 moest het Rijksmuseum zijn deuren (tijdelijk) sluiten als gevolg van de afkondiging van de mobilisatie. Het gebouw werd aan de buitenkant met zandzakken beschermd, binnen werden stutten aangebracht. Besloten werd om de meest waardevolle kunstvoorwerpen te evacueren. De Nachtwacht verhuisde naar kasteel Radboud in Medemblik, maar in mei 1940 bleek het schilderij ook daar niet veilig te zijn. Het werd opgerold en in het grootste geheim naar Castricum vervoerd waar de gemeente Amsterdam een schuilkelder had laten bouwen. Overigens bleef het museum in de oorlog wel open: al vóór de Duitse inval draaide het expositiebeleid op volle toeren. De bezetter zag het museum als een instrument om de pan- Germaanse cultuur-ideeën uit te dragen en hoewel het museum daar zelf niet happig op was, moest het aan deze plannen toch wel uitvoering geven. De na-oorlogse jaren hebben een sterke kentering in de opvattingen ten aanzien van publiekswerving en inrichting te zien gegeven. Het aantal exposities liep sterk op, het massa-toerisme eveneens. Ook de ideeën over de waarde van Cuypers' ideeën ondergingen fundamentele wijzigingen. Hoewel het Rijksmuseum dagelijks door tientallen vreemde bussen wordt belegerd, ook als er geen uitzonderlijke expositie is, lijkt het gebouw de horden moeiteloos te kunnen opnemen. Er zijn de laatste jaren regelmatig renovaties geweest, zo vaak dat er geen sporen meer zijn van dit massa-bezoek. Nog steeds zijn er zalen waar je je op een doordeweekse dag als eenzame sterveling kunt voelen. Natuurlijk gaat de grote belangstelling nog steeds uit naar de 17e-eeuwse schilderkunst, maar wie doorloopt naar bijvoorbeeld de afdelingen met zilver of Aziatica, zal weinig medebezoekers treffen. Het Rijksmuseum is als een koninklijk paleis waar tal van zalen voor partijen en feestelijke ontvangsten zijn, waar druk vertier is, maar waar je ook ruimten hebt waar je je kunt terugtrekken. Het is zon complex gebouw dat het inderdaad op een paleis lijkt: elke keer datje er komt kun je nieuwe zaken ontdekken. Welk museum in ons land heeft zulke paleiselijke allures? Over de geschiedenis van het gebouw is een boek verschenen onder •de titel 'Honderd jaar Rijksmuseum 1885-1985', een uitgave van Van Holkema en Warendorf in Weesp, prijs 34,50 gulden. Over het Rijksmuseum in oorlogstijd is nog tot en met 31 december een expositie te zien op de afdeling Nederlandse Geschiedenis. --- Victor de Stuers Inmiddels had de gemeente Amsterdam een stuk grond beschikbaar gesteld dat werd ingesleten door de Stadhouderskade, de Boerenwetering en de P.C. Hoof tstraat. Onder de legendarische jonkheer mr. Victor de Stuers, referendaris van de afdeling Kunsten en Wetenschappen van het ministerie van Binnenlandse Zaken, werden de plannen kranig, zoals dat in die dagen heette, ter hand genomen. Vier architecten, te weten Cuypers, Eberson, Oudshoorn en Vogel werd gevraagd een nieuw plan te ontwerpen. Drieduizend gulden was er beschikbaar voor de 'winnaar. De Stuers sprak onomwonden zijn bewondering voor het plan van Cuypers uit en laadde daarmee de eerste kritiek op zich: beiden waren van r.--k. huize en dat was natuurlyk wel verdacht. In 1876 kon het plan van Cuypers zyn beslag krijgen. Het voorzag in een rechthoekig gebouw van 135 bij 84 meter, met een renaissancegevel in 17e-eeuwse stijl. De zalen zouden rond twee binnenplaatsen komen te liggen die bij de uitwerking van het ontwerp glazen overkappingen zouden krijgen en daarmee geschikte ruimten schiepen voor het tonen van grote objecten. ---