Andere berichten De zender en het inst rumen tarioum stonden in huis bij de vrouwelijke arts A. van Rossem. Boothstraat 10 te Utrecht Uit het verslag van de parlementaire enquêtecommissie: 'De zender is nooit opgerold wegens het verzenden van metereologische berich■m. De Duitsers hebben alle berichten op. evangen. maar zij zijn er nooit in geslaagd net station te peilen, daar de duur van de uitzending te kort was. Vrij spoedig nadat zij zijn overgegaan tot het zenden vut andere berichten, die bijvoorbeeld twintig minuten in slag namen, zijn zij opgerold. Over de overval: "Een medewerker is in een divan gekropen en beeft twee Duitsers ongeveer twaalf uur op zich laten zitten. Ada van Rossem nam alle schuld op zich en maakte de Duitsers wijs dat zij de marconiste was, hoewel zij van de zendtechniek niets afwist Zij heeft een zware tijd gehad met verhoren van 24,48 en 72 uur. Ondervrager Klingbeil mocht haar nogal graag, en waarschijnlijk is het hieraan te danken geweest dat zij niet geëxecuteerd is geworden. Zij beeft de oorlog overleefd. --- De mis en de aubade door J.G.A. Thijs Als deze krant in de bus glijdt (of op de mat ploft) is het Koninginnedag. Dat bracht mij ertoe het trommeltje vol herinneringen weer eens om te kieperen. En zie: ik beleefde weer Koninginnedagen zwaargeladen met drukkende augustushitte. De 31ste augustus was immers elk jaar weer het einde van een zalige, mieterse (o, modewoorden uit die tijd!) zomervakantie: een dag of twee later liepen we weer in de saaie schoolse tredmolen. Dat alles kreeg een bijzondere kleur doordat het een paar dagen kermis was - en kermis betekende: draaiorgel-gedrens in schier elke kroeg, en een bierwalm die het ganse dorp vervulde. Kindertjes uit ons (gereformeerde) milieu mochten daarom de kennis-jool slechts van grote afstand aanschouwen, van meedoen aan dit werelds vermaak was geen sprake. Over de wonderlijke herkomst van het woord kermis braken we ons toen het hoofd nog niet. Nu weten we dat in dat woord én de kerk én de mis te vinden zijn. De mis was de mis waarmee een kerk ingewijd werd, maar het woord verwereldlijkte doordat het óók gebruikt ging worden voor de jaarmarkt en andere feestelijkheden ter gelegenheid van zon kerkelijk feit. Maar, zoals gezegd, onze gedachten reikten toen nog zo ver niet - in ons besef was de mis vooral de paapse mis, die ons in zondag dertig van de catechismus (waarover bijna ééns per jaar een lange middagkerkdienst lang gepreekt werd) zo beeldend afgeschilderd werd als een vervloekte afgoderij. En wie zou zich met zó iets durven Inlaten? Ik graai wat verder in het trommeltje. Later, na '48, verhuisde koninginnedag 'naar de meestal natte, kille, sombere laatste dag van april. Rillend stonden we met onze kinderen bij de aubade op het raadhuisplein. De vraag komt op: hoe kon dat Franse woord zó hecht verbonden raken met Oranjeevenementen? Het hele jaar door is er geen aubade te bekennen, hoogstens een zangpartij, maar op 30 april (of vroeger 31 augustus) hoorde de aubade er bij als de room bij de melk. Een andere herinnering gaat terug tot in de oorlog. Precies veertig jaar geleden, de avond van 30 april 1943, kwam er tolt het vrije Londen een gedenkwaardige uitzending van Radio Oranje. In één kwartier riep 'de Rotterdammer' (H. J. van den Broek) de mensen in bezet Nederland zes keer op zich niet naar Duitsland te laten wegvoeren maar desnoods onder te duiken. Aanleiding was het feit dat er protest-stakingen uitgebroken waren tegen de nieuwste Duitse maatregelen (onder meer moesten onze militairen weer in krijgsvangenschap). Voor de radio was ook iets te horen over de jarige prinses Juliana en weerklonken de stemmetjes van Beatrix en Irene - maar dat viel in bezet Nederland niet overal goed. Dr. L. de Jong citeert wat iemand in de stakende stad Kampen noteerde: 'Aardig, de stemmetjes van de kleine prinsesjes. Maar bij de stand van zaken hier geeft het een gewaarwording als van een hartige biefstuk die bestrooid wordt met suikerklontjes. Wat 'Londen' niet wist was dat de bezetters hard terugsloegen: zij hadden het standrecht afgekondigd. De oproep tot verzet klonk nu wellicht wat erg gemakkelijk! Een week eerder, 24 april, had koningin Wilhelmina een van haar felle radioredes gehouden, meteen 'vlammend protest tegen de listig opgezette (..) menschenjacht (..) door de mof fenbenden, geholpen door landverraders. Wilhelmina kon blijkbaar geen krachtterm vinden die scherp genoeg haar toorn weergaf. 'Voor deze schandelijke praktijken bestaat in onze taal zelfs geen woord', riep zij uit - alsof menschenjacht al niet genoeg zei. In veel oudere herinneringen zal de figuur van Wilhelmina wel boven alles uitrijzen; boeiend bijvoorbeeld is de manier waarop zij toen de dingen bij de naam noemde. Het deed me denken aan wat zij later tegen Thijs Booy vertelde: dat zij steeds 'het uiterste' deed vreemde woorden te vermijden. Een koningin moest zich, vond zij, 'dood schamen' als zij niet ook door 'bruggen wachters en stratenmakers' begrepen kon worden. Wonderlijk steekt daartegen af het feit dat zij niet goed bleek te weten wat een rabbijn is. Toen zij in de oorlog in Canada militairen in opleiding bezocht, maakte zij ook kennis met geestelijke verzorgers, en onder hen was ook een rabbijn. De latere minister Sydney van den Bergh heeft verteld wat er toen gebeurde. De vorstin wendde zich tot hem en vroeg: 'Meneer Van den Bergh, die rabbijn, is dat ook een Israëliet?' Terug naar koninginnedag: ik hoop dat het nu eens wreed mooi weer zal zijn. Uit reacties uit de Achterhoek en uit Zeeland weet ik nu dat ook daar wreed als versterkend bijwoord gebruikt wordt (en de w voor de r wordt vaak als v uitgesproken). Vlaanderen heeft dus niet het alleenrecht, de taal is opnieuw rijker dan ik dacht! En tenslotte: wreed heerlijk zou ik het vinden als ik nog eens het enige, échte verhaal over koningin Wilhelmina te lezen kreeg. De verschijning van dié biografie, zou ik die nog beleven? --- Duitsers eerst Voor het weer in West-Europa is kennis van de weersomstandigheden op de Oceaan (waar de depressies vandaan komen) onontbeerlijk. Dat gold in de oorlog zowel voor de gwalieerden als voor de Duitsers. Het waren de Duitsers die al tot november 1940 een weerschip, Sachsen. hadden uitgezet op een positie tussen IJsland en Zuid- Groenland, later bekend als positie Alpha, nu opgeheven. Later in de oorlog gingen de Duitsers over op waamemingsposten boven land, vanwege het feit dat hun weerschip 'Lauenburg' bij de tweede vaart in de nawinter van 1941 door de geallieerden was gepikt Vervolgens werden posten op Spitsbergen en aan de oostkust van Groenland ingericht Het weerschip Wuppertal'. dat tot eind januari 1945 tussen Groenland en Spitsbergen op pst lag, is vrijwel zeker vergaan. De laatste melding luidde: 'Windkracht tien. Twee Engelse weerschenen, die geen vaste positie hadden en onder meer radiosondes oplieten, werden in 1940 door de Duitsers getorpedeerd. Toch groeide het aantal geallieerde weerschepen tot 21 in 1945. Dank zij de weereehepen op de oceaan, in combinatie met verkenningsvluchten door vliegtuigen, verkreeg metereoloog C.K.M. Douglas op de dagen vlak vóór 6 juni 1944 (D-day) een vrij goed overzicht van het weer dat de Eisenhower-jongens boven het hoofd hing. Dat er van 19 tot 21 juni een - uitermate zeldzame - noordooster-zomerstorm opstak kon hij ook niet helpen. --- Team Maar het wordt hoog tijd nu de stimulator van de 'Packard-groep' te noemen: een team, dat zich niet alleen met weerberichten, maar ook met andere spionnagezaken heeft beziggehouden en dat contacten met de Nederlandse regering in Londen onderhield. Bij het uitbreken van de oorlog is ir. H. Deimum, eerste luitenant gemobiliseerd. Na de demobilisatie hervat lüj zijn studie aan de Technische Hogeschool te Delft. Al gauw rijpt bij hem het plan een splonnagedienst op poten te zetten, waarbij hij in zijn studiegenoot Marinus Vader een uitstekende en betrouwbare compagnon vindt Er wordt nu driftig georganiseerd. Eind december 1942 meldt zich een scheepskapitein uit Delfzijl (er bestond via Stockholm een verbinding met Londen) met een pakje uit Zweden, bestemd voor Marinus Vader. Het bevat een kleine zender, kristtallen en een seinplan, genaamd Packard. Aan de hand hiervan noemt de groep Deinum-Vader zich later groep Packard. (Packard is een Amerikaans automerk van meer dan gemiddelde kwaliteit Van de uitstekende technische uitrusting van de groep profiteren verscheidene Illegale organisaties. De groep omvat in totaal twee- tot driehonderd mensen. Het centrum in Den Haag telt vijftien a twintig mensen; ook in het oosten is zon centrum). --- Geen WW voor Miep SOCIAAL BERECHT door Huub Elzerman „Waar is Miepr*. vroeg de baas aan de andere schoonmaaksters. „Die is er niet", werd er geantwoord. „Ze zal nog wel ziek zijn". De baas zei niets en verdween in zijn kantoortje. „Kip ik heb je" dacht hij. "Miep is helemaal niet ziek. Miep is te beroerd om te komen werken. Maar dat zal ik haar inpeperen". Diezelfde dag nog ging er een brief naar Miep de deur uit waarin haar wegens onwettige afwezigheid op staande voet ontslag werd aangezegd. „Eigenlijk is het jammer", dacht de baas nog voordat hij de brief postte, 't Is een goeie kracht. Maar ik laat niet met me sollen. Ze moet maar weten hoe het er bij staat". Miep had zich elf dagen eerder keurig volgens de regels ziek gemeld. De controleur was bij haar geweest en hij had de bekende blauwe kaart achtergelaten. „Wanneer u woensdag nog niet beter bent dan moet u zich bij de arts van het GAK melden", legde hij uit. Miep meldde zich prompt op het spreekuur van de GAK-arts en hoorde daar dat zij vanaf vrijdag weer kon gaan werken. Zo op het eerste gezicht kon Miep dus nog genieten van een vrij weekend alvorens zij weer zou gaan schoonmaken. Achteraf bleek dat een misverstand te zijn. Zij stond op het werkrooster ingedeeld op zaterdag 1 november en haar werkgever was er als de kippen bij om te constateren dat Miep inderdaad een vnj weekend genoot. „Wat een onzin", riep Miep, toen zij de expressebrief in haar hand had. Ze liet haar werkgever per kerende post weten dat zij volgens het haar bekende rooster niet op 1 en 2 november behoefde te werken. „Het is mogelijk dat tijdens mijn ziekte het rooster is gewijzigd, maar daarvan is mij niets medegedeeld", 's Maandags meldde Miep zich weer bij de G AK-arts en legde hem haar probleem voor. „Ik kan helaas niets voor u doen", zei de arts, want ik heb u vanaf vrijdag hersteld verklaard. Maar wanneer u niet wist dat u zaterdags al moest werken dan is daar toch met uw werkgever over te praten?" ..Tja", zei Miep, dat is een moeilijke kwestie. HU heeft me op staande voet ontslagen. Ziet u, het is nogal een driftkikker. Ik geloof nooit dat hij dat ontslag ongedaan maakt". Miep nam vervolgens een verstandig besluit. Zij besloot met haar werkgever te gaan onderhandelen ern tegelijkertijd een WW-uitkering aan te vragen. „Als ik niet terug mag komen, dan heb ik in ieder geval een uitkering." Althans, dat dacht Miep, want in antwoord op haar aanvraag kreeg ze van de bedrijfsvereniging te horen dat zij niet in aanmerking kwam voor een uitkering. De sociale verzekeringsmannen hielden de schoonmaakster voor dat zij op staande voet was ontslagen. „Indien u terecht bent ontslagen, draagt uw werkloosheid geen onvrijwillig karakter. Indien u ten onrechte bent ontslagen, dan draagt uw werkloosheid al evenmin een onvrijwillig karakter, want u hebt in uw ontslag berust Niets stond u immers In de weg om bij de burgerlijke rechter tegen dat ontslag op te komen. U zou dan nietigheid van het ontslag kunnen vorderen en doorbetaling van loon kunnen eisen. Nu u dat hebt nagelaten kunt u geen aanspraak maken op een WW-uitkering". Op het sociale verzekeringsfront dreigden de pogingen van Miep te stranden. Hoe stond het met haar onderhandelingen met de werkgever? Daar boekte zij meer succes. Zij dreigde haar werkgever met een procedure via de kantonrechter en gaf tegelijkertijd te kennen dat zij de voorkeur zou geven aan een minnelijke schikking. De werkgever, die kennelijk geen zin had in een gerechtelijke procedure, liet weten dat hij wilde praten. Na een paar weken touwtrekken toonde hij zich bereid Miep per 24 december weer in dienst te nemen. „Maar", zei hij, „dat doe ik alleen wanneer je afziet van een looneis over de periode van 1 november tot 24 december". Miep koos eieren voor haar geld en ging akkoord. Op één punt wilde zij echter niet toegeven: zij eiste alsnog bij de Raad van Beroep, en toen dat niet lukte bij de Centrale Raad van Beroep, een WWuitkering over de zes weken, waarin zij werkloos was geweest. „Ik meen nog steeds dat ik ten onrechte ben ontslagen", hield Miep vol. Maar onder de gegeven omstandigheden leek het mij verstandig in te gaan op het aanbod van mijn werkgever. Zou ik dit hebben geweigerd, dan was ik waarschijnlijk nu nog werkloos geweest" De centrale raad wilde deze redenering niet onderschrijven. Uit de wet blijkt immers duidelijk dat een werknemer, die bij zijn werkgever achterstallig loon kan claimen, niet voor een uitkering in aanmerking komt. En Miep kon wel beweren dat haar werkgever door haar weer in dienst te nemen min of meer had toegegeven dat hij fout zat Maar was dat wel zo? „Helemaal niet", liet de werkgever weten. „Ik vond dat ik ook de menselijke kant in aanmerking moest nemen en dat ik me niet te star moest opstellen. Ik was wel van plan nog een hartig woordje met haar te spraken". De centrale raad concludeerde dat Miep zich had neergelegd bij niet-betaling van haar loon en dat zij haar verzet tegen de ontslagreden - ongeoorloofd verzuim - had opgegeven, zodat het onvrijwillige karakter van haar werkloosheid allerminst vast stond. Miep kreeg geen WW. --- Naar Engeland Na diverse moeilijkheden en kortsluitingen vertrekken twee boten met Delftenaren vanuit de Brielse Maas naar Engeland met een op verzoek van Vader uitgewerkt voorstel tot oprichting van een metereologische zendpost. De Rootte gaat mee. De overtocht verloopt voorspoedig, zodat enkele dagen later via radio Oranje het afgesproken teken wordt gegeven. Zoeven werd het officiële KNMI in negatieve zin genoemd, maar er waren wel degelijk mensen in De Bilt werkzaam die metereologische gegevens naar de bondgenoten doorseinden. Ben van hen was de observatortelegraf ist A. J. van Ginkel. Hij viel op 15 december 1944 te Overveen als slachtoffer van de illegale activiteiten. Een plaquette In het trappenhuis van het KNMI herinnert eraan. Verder hield professor dr. Ewoud van Everdingen er tijdens de bezetting, toen hij niet meer als hoofddirecteur van het KNMI in functie was, er een maandelijkse correspondentie op na met ankele weeramateurs, onder wie H. G. Kemp in Maastricht cm J.J. O. de Jong in Gorredijk de toen nog zo aangeduide schrijver van dit artikel, die toen 23 jaar was. Elke maand stelde Van Everdingen een primitief overzichtje samen van het Nederlandse weer in het sulden, midden en noorden. Na tijdelijk gearresteerd geweest te zijn, meest hij er vlak voor de bevrijding mee stoppen. Uiteraard kwam dit overzichtje - een normale maandelijkse pubUkatie van De Bilt was verboden - niet in de openbaarheid Er is tijdens de oorlog op uitgebreide schaal gespionneerd. In de eerste plaats natuur- lijk op militair terrein. Zou dat kunnen betekenen dat de weerrapporten van de 'Packard-groep' er maar zon beetje bij hingen? Beslist niet: de geallieerde luchtmacht had er het grootste belang bij te weten hoe het weer in de bezette gebieden was, bijvoorbeeld 's middags, om daaruit conclusies te kunnen trekken over de vermoedelijke omstandigheden tijdens eventuele bombardementsvluchten in de avond. De belemmeringen konden vele zijn. Denk aan plotseling boven het continent opduikende randstoringen, de vorming van mistvelden, zware bewolking en regengordijnen met slecht zicht Een van de meeste gevreesde weersomstandigheden was die welke aanleiding kon geven tot gevaarlijke ijsafzetting op de vliegtuigen. Welk onheil de RAF boven het hoofd kon hangen bleek het duldelijkt bij een op 2 en 3 augustus 1943 (dus vóórdat de 'weerspionnage' was begonnen) uitgevoerde raid op Hamburg. De vliegtuigen moesten toen een actief koufront passeren. De ijsafzetting was zo zwaar, dat tijdens onweer boven de Noordzee en op andere trajecten in de omgeving niet minder dan dertig toestellen verloren gingen. In totaal moesten toen 740 Lancasters, Halifaxen en Stirlings de zware elektrische storm trotseren. Ze moesten door bulenwolken met ongelooflijk sterke val- en stijgwinden vliegen. De zware ijsafzetting was voor dertig toestellen te veel. De Duitse vliegtuigen bleven die nacht wijselijk aan de grond. Het weer was die nacht de grootste vijand. Voor dit artikel werden geraadpleegd: • Flisen oi het KNMI 1854-1979. KNMI. 1979 • Verslagen Enquêtecommissie, deel IV a, pag. 418, verhoren Packard-groep • De vreselijke wurstonn bracht Hamburg op k ook h i He, Hans de Jong, Leeuwarder Courant, 6 februari 1969 • De luchtoorlog boven Zuidwest-Friesland. '40-45, door Jan J. van der Veer, Bolsward 1980. • 'Middelen en mogelijkheden der meteorologie', J. F. den Tonkelaar, Antwerpen/Amsterdam 1985. --- 'Weerspionnen hielpen geallieerden door Hans de Jong De vijand bestond in de tweede wereldoorlog niet alleen uit nazi-legers, ook de weersomstandigheden behoorden er vaak toe. Met het oog op déze vijand werden in Nederland illegale groepen gevormd, die 'Londen' op de hoogte brachten van het weer in en boven bezet gebied. De geallieerden hadden groot A belang bij deze wetenschap. I Een verslag van een in de geschiedschrijving niet overbelicht front. .Enige van onze medewerkers bevinden zich in het centrum van het land en zouden zich kunnen belasten met het uitzenden van metereologische gegevens volgens onderstaande richtlijnen: de uitzendingen geschieden uitsluitend op de 40-meterband, afwisselend op 6630. 6654 en 7008 kHz. De berichten bestaan uit 25 a 30 tekens. Als code wordt gebruikt de bekende cijfer-weercode (z& Kopenhagen-code).' Dtt zijn enkele instructies uit een geheim stuk van de zogeheten Packard-groep, die in de benauwde oorlogsjaren begon met bet ultaenden van weerrapporten vanuit bezet Nederlands gebied naar Engeland. Een puur Nederlands initiatief dus! De groep begon met een metereologische zender in Utrecht Die heeft uitgezonden van 1 oktober 1943 tot hij werd 'uitgepeild' (getotaliseerd en 'opgerold*) op 9 oktober 1944. Tot die datum werden dagelijks, als de weersomstandigheden meewerkten, weerberichten uitgezonden. Dat slaagde driehonderd keer. De post in Utrecht werd Irene' genoemd, een tweede zender 'Beatrix' was opgesteld in Groningen, nummer drie was "Margriet" in Maastricht 'Beatrix* werd op 10 november 1944 'uitgepeild. Bij het 'oprollen' werden zoveel namen genoemd dat er in feite geen spoor van achterbleef. Voor 'Beatrix' in Utrecht had men contact gezocht en gekregen met een leraar van de Zeevaartschool, De Boer. Die kende veel oud-leerlingen, onder wie enkele (T. Hartlief en de heer Cleveringa) die in staat en bereid waren het gevaarlijke werk te doen. De zender was vanaf december 1943 in de lucht 'Margriet' in Maastricht heeft van maart 1944 tot de bevrijding van zuidwest- Nederland gewerkt Het tijdstip waarop de weerzenders in de lucht kwamen was één uur Greenwichtijd - nu UT ('universal time', wereldtijd). In het korte bericht werd meegedeeld hoe het weer ter plaatse was (regen, droog, hagel, onweer). Verder hoe hoog of laag de barometer stond, hoe warm of hoe koud het was. Kortom: hoe het weer in al zijn facetten op dat moment was in Utrecht en Groningen; een zogeheten synoptisch weerbericht. Het voorbereidende werk was gedaan door A. A de Roode, vroeger adjunct-verkeersleider op Schiphol en in zijn vak een vooraanstaand man. Na betrekkelijk weinig overreding was De Roode genegen zijn krachten aan dit illegale werk te geven. Oud-collega van de luchtvaartdienst Dubois hielp hem. Doordat op medewerking van het KNMI niet gerekend kon worden kostte het de grootste moeite een betrouwbaar instrumentarium bijeen te krijgen. Zenders van de Packardgroep in de jaren 40-45 \ Gedeelte van het in de oorlog getypte stuk met instructies voor de Packardgroep. ---