De heiden moest er aan geloven door Jac. B. Looijen Tot 19 juni wordt in het museum Catharijneconvent een opvallende tentoonstelling gehouden over de hoogte- en dieptepunten van de zendingsen missiegeschiedenis van de Nederlandse kerken. „De heiden moest er aan geloven" heet de tentoonstelling en er blijkt uit dat de heiden dat in meer dan een opzicht moest. De zendelingen bevestigden het systeem van de slavenhouderij, maar ondermijnden het tegelijkertijd en plaatsten uiteindelijk de bijl aan de wortel van de uitbuiting van de zwarten. Wie kijkt daar zo glunderend uit de wolken? Dat lijkt verdraaid God zelf wel. Wat ziet hij, kennelijk tot zn genoegen? Gespierde negers, ferme jongens, stoere knapen pakken hun plunjezak op een strandje in Afrika. Ze maken zich reisvaardig voor de tocht naar 't onbekende land, waar een arbeidzaam levan hun wacht in de slavernij. En zie, daar verschijnt een engel die hun schip zal begeleiden, 't Lijkt net of hij hun toeroept: vrees niet. Tot zover m'n meditatie bij een pikante plaat, die ik ontdek op de grote tentoonstelling over zending, missie en ontwikkelingssamenwerking, die tot 19 juni (dagelijks behalve op maandag) in het Rijksmuseum „het Catharijneconvent" te Utrecht te zien is. De expositie heet „De heiden moest er aan geloven" en dat hebben de negers op die prent geweten. En tien en tienduizenden met hen. Slaven lagen uitstekend in de markt van de koloniale waren bij onze West-Indische Compagnie aan de Goudkust van Afrika, waar we zon 250 jaar de lakens uitdeelden. Bij hele scheepsladingen tegelijk verkochten we voor grof geld de negers als slaven met name aan opkopers uit Brazilië, waar we trouwens ook een tijd lang de baas waren. Zending en missie tegenover de heiden: partners die in vele opzichten ongelijk waren. Titelpagina van het boek van ds Capitein --- Arme slaaf In het kielzog van de kooplui, zowel van de West- als van de Oost-Indische Compagnie vertrokken destijds ook protestantse kerkdienaren. Hun opdracht was in de eerste plaats het geestelijk welzijn van de kolonisten te behartigen, maar ook - zo luidde de instructie - „de bekering van onchristenen te bevorderen opdat de naam van Christus verbreid en de Compagniesdienst mag bevorderd worden naar behooren". Maar nu die slavenhandel; is die wel bevorderlijk voor 't bekeringswerk? Ik kijk weer naar de prent in 't Catharijneconvent. Dat is namelijk de voorplaat van een niet mis te verstaan „Staatkundig-godgeleerd onderzoekschrift". En dat bewijst, gelijk de titel zegt: „De slavernij, als niet strijdig tegen de Christelijke vrijheid". Wie maakt ons dat wijs? „Ick, die een blinde Heyde, een arme slave was", zegt de schrijver en dat is Jacobus Elisa Joannes Capitein, die zich nader presenteert als „een Moor uit Africa". Alle mensen, hoe kregen de slavenhandelaars van de Goudkust, want die lieten de man voor dominee leren in Holland, die Moor zo gek. Over de inhoud van zn „proefschrift" licht de bij deze tentoonstelling onmisbare en rijk geïllustreerde catalogus ons in. Waarom raakt een slaaf in 't christendom zn vrijheid niet kwijt? Kom, kom, als het evangelie spreekt over vrijheid, dan wordt de geestelijke vrijheid bedoeld en, nietwaar, die kan geen mens je afnemen. --- Neger-spraak Het spreekt vanzelf, dat de Compagnie na 't geslaagde examen in de godgeleerdheid te Leiden, ds Capitein terstond naar de Goudkust liet terugkeren en Gods rijke zegen afsmeekte over de geestelijke arbeid, die hem aldaar wachtte, mede in het belang van de slavenhandel. Nauwelijks aangekomen zette ds Capitein zich aan de schrijftafel om de Geloofsbelijdenis, het Onze Vader en de Tien Geboden uit 't Nederduits „in de Negerse Spraak" te vertalen. Ik weet niet of 't boek, dat op de tentoonstelling te zien is een eerste druk is, ik kan trouwens die „spraak" ook niet lezen. Een taalkundige vertelde me, dat vooral 't eerste gebod erg mooi is vertaald. Dat begint met: „Ik ben Jan Compön, die U heb uitgeleid. .."; enfin, de rest laat ik nou maar weg. In 't gebed over de zevende dag, de rustdag, schrapte ds Capitein „noch uw dienstknecht, noch uw dienstmaagd" want negers moeten in zyn visie zeven dagen werken. Dit werd de classis Amsterdam, die 't geschrift onder ogen kreeg, toch iets te gortig en zij verzocht de heren van de Compagnie vriendelijk een en ander te corrigeren. Of 't gebeurd is, weet niemand. Wel missioneerde Capitein vrolijk voort met zn oorspronkelijke tekst. Dat ik wat uitvoerig stilsta bij de relieken van onze godsdienstgeschiedenis op de Goudkust oftewel Guinea (dat thans Ghana heet) is, omdat er zo opvallend weinig van bekend is. Het Catharijneconvent laat er nu iets van zien, maar 't is wel raadzaam er het opstel van drs. R. P. Zijp in de catalogus bij te lezen, want dan pas merk je wat de expositie te vertellen heeft. En dat is nogal wat. „Ik heb in meerdere heijdense landen verkeert, maar de zogenaamde christenen nergens zoo verre verdwaalt in gruwelen verzoopen gevonden als hier", schreef ds G. Verbeet in 1766 in een zendbrief vanaf de Goudkust aan de classis Amsterdam. --- Kerkzilver Bijzondere aandacht trekt op de tentoonstelling de vitrine met het schitterende avondmaalszilver van de, nog altijd bestaande Wolvendaalkerk op Ceylon (Sri Lanka) van de Hollandse „Burghers" en dat zyn ergens in de verte nakomelingen van de kolonisten van de Oost-Indische Compagnie. De regering van Sri Lanka is erg zuinig op het historisch kunstbezit van het eiland en 't heeft het Catharijneconvent dan ook de grootste moeite gekost het zeldzame kerkzilver voor de expositie naar Utrecht te krijgen. Een royale collectie prenten, plattegronden en boeken geeft een levendig beeld van het Hollands kerkgebeuren op dit eiland, waar de Dordtse Leerregels nog heel wat oecumenische samenwerking verhinderen. Oecumenisch wordt de tentoonstelling vanuit ons land interessant, wanneer in de 19e eeuw katholiek Nederland uit zn schuilkerken tevoorschijn komt en missionarissen vaste voet aan wal krijgen in Oost- Indië. De protestantse zending, bij 't wegvallen van de beide Compagnieën gedreven door meestal piëtistisch getinte genootschappen en verenigingen, krijgt concurrentie. Beide partijen doen voor elkaar niet onder in bekeringsijver en - maar nu spring ik een tijdje verder tot in de eerste helft van deze eeuw - wat hen ook scheidt: één beeld verenigt hen en dat is de beweegbare nikker: bij de één knikt hij dankbaar, bij de ander hapt hij hongerig toe, als je maar een duit in de gleuf laat vallen. „De wereld moet bekeren en God zal triomferen", verkondigt een affiche van de missie." Al 't Heidendom zyn lof getuigen zongen de protestanten op hun zendingsdagen. Zending en missie: ze vertellen eikaars verhaal in het Catharijneconvent. Herkennen" ze elkaar ook? Ik denk, de tentoonstelling overziende, ja. 't Is waar vaak verwarden ze de geboden van Jezus, die ze zouden verkondigen zo mefde 'westerse beschaving en hun eigen gelijk, dat ze niet of nauwelijks luisterden naar wat die mensen in 't oosten te zeggen hadden vanuit hun eigen levensgevoel. Knikte de nikker daarom wel zo dankbaar ja, als die op de spaarpotjes van 't „thuisfront"? Maar ook is waar, dat opmerkelijk veel christenen voorop liepen toen 't ging om de rechten van de mens in al die gekoloniseerde landen. En nog doen ze dat. waar vrijheid niet is verkregen, maar verdrukking heerst. Ook daarin herkennen zending en missie elkaar, keer op keer. --- Honger brengt Argentijnse kerk in beweging door Marcel Werner Christelijke basisgemeenschappen. leder kent dit verschijnsel in veel landen van Zuid- en Midden- Amerika. Tot dusver was Argentinië er voor gespaard gebleven. Maar de verslechtering van de politieke en economische omstandigheden en de onbeweeglijkheid van de officiële kerk heeft de basis geschapen voor een vernieuwing van het christelijk leven ..van onderen" De plotselinge en diepe economische crisis brengt velen van de zich voor 95 procent katholiek noemende bevolking tot een herbezinning over hun geloof. De crisis ontstond na de staatsgreep van 1976. De militaire regering begunstigde multinationale bedrijven ten koste van nationale, en hield de peso doelbewust overgewaardeerd. Dit leidde tot een ongebreidelde import en speculatie, een gigantische buitenlandse schuld en ontmanteling van de industrie. In het gemeenschapshuis van een roomskatholieke parochie in een voormalige industriële wijk in Buenos Aires krioelt het van de kinderen en kletteren pollepels en pannen. Het gebouwtje is het centrum geworden van een christelijke basisgemeenschap, en herbergt een verpleeginrichting en een gaarkeuken die eenmaal per dag een gratis maaltijd aanbiedt. Verder wordt de ruimte gebruikt voor catechisatie en andere activiteiten. Pater Gino, die jaren geleden als priesterarbeider in de chemie werkte, vertelt hoe nu al honderden maaltijden per dag worden aangeboden onder zijn parochieleden. Sommigen lopen tien kilometer voor dit maal. het enige dat ze op een dag krijgen. Het gaat om mensen die tot voor heel kort nog werk hadden in de ingestorte industrie. Buurtbewoners die beter af zijn steunen de onderneming met geld of goederen. Het verval in de wijk is schrijnend. In tuintjes, waar vroeger nog bloemetjes stonden wordt nu maïs gepoot om tenminste nog iets te hebben. Hele massa's zijn er veel erger aan toe want ze hebben huis en haard verloren, en namen hun toevlucht tot het „kraken" van een stuk land om er krotten op te zetten. Een plekje onder een golfplatendak moet daar ook veroverd worden, want ook hierin is een miserabele handel ontstaan. Veel onderwijs is vernietigd; de helft van de leerlingen stopt voor het tweede leerjaar van de lagere school, want zelfs de bus naar school is al te duur. Velen zitten gevangen in de modder, de tarieven voor transport zijn zo hoog dat het geen zin heeft om ergens te gaan werken. --- Misère Onder deze omstandigheden ontstaan op tal van plaatsen christelijke basisgemeenschappen, waarvan de deelnemers bepaald zeer politiek gemotiveerd zijn: men ziet de noodzaak tot hulpverlening in, maar accepteert de misère op geen enkele manier. Het is een volkomen nieuwe ontwikkeling in Argentinië. De eerste prille contacten worden momenteel gelegd, niet alleen tussen priesters maar vooral tussen leken, die meestal afkomstig zijn uit de middenklassen. Acht mensen die elkaar nog niet kenden ontmoetten elkaar in februari van dit jaar om te debatteren over hun taak als christen. Twee weken later zou de groep opnieuw bijeenkomen, maar dan met vijftig man. Onder hen zijn veel meer leken dan priesters, omdat „priesters in de catacomben zwaar van de terreur te lijden hebben gehad", zoals een van hen zei. Verder vallen methodisten op in deze groepen, hun aantal groeit in Argentinië. Ondertussen worden her en der door de kerk met behulp van solidariteitsacties gaarkeukens opgezet. Initiatiefnemers gaan de huizen langs om de actie uit te leggen en steun te verwerven, het werkt heel eenvoudig. Maar, zoals bisschop Jorge Novak van Quilmes (stadsdeel van Buenos Aires met een miljoen inwoners) zegt, „de honger in dit land van voedselexport is georganiseerd", en in het lesmateriaal van de „School van Solidariteit" dat in het diocees van Novak wordt gebruikt komt dit probleem uitvoerig aan de orde. „De geschiedenis wordt bepaald door de zonde en de zonde heet inhaligheid," schrijft Novak in het nulnummer van een solitariteitsbulletin. „Oligarchie" is het sleutelwoord in de politieke analyse bij het nieuwe onderwijs: er wordt aangegeven hoe het egoïsme van een kleine elite met haar gewapende loopjongens die uit haar belasting- en corruptiesysteem worden betaald, bizarre gevolgen heeft voor het merendeel van de bevolking. Er komt onderwijs voor kinderen zowel als volwassenen, en er is een beurzensysteem opgezet. Overal komen meer aanmeldingen binnen dan er plaatsen zijn. De diocesane synode in Quilmes is actief en praktijkgericht bezig. Ze bestaat uit driehonderd leden, merendeels leken. Dit is wel een afwijking van de kerkelijke wetten, maar niet van de „open geest van het Tweede Vaticaans Concilie", zegt Orlando Yoria, secretaris van Novak. Onder het motto „zien, oordelen en handelen" worden statistische gegevens verzameld en gepubliceerd over de hongerkwestie, kindersterfte, behuizing enzovoort (de overheid verzamelt dergelijke cijfers niet). Op grond daarvan worden de noodcampagnes georganiseerd, evenals themabijeenkomsten over de honger, de Falklandoorlog en de politieke opening met het oog op de verkiezingen van oktober dit jaar. Uiteraard kunnen de synode en het onderwijs slechts op deze manier functioneren waar de bisschop meewerkt, en dit is in niet meer dan vier van de 80 diocesen het geval. --- Eenvoudige kerk De nieuwe kerk die aldus bezig is naast de officiële te ontstaan, baseert zich op bevrijdingstheologie. Bisschop Novak wijst op slavernij, onderdrukking en ballingschap als thema's uit de bijbel. Toch wordt er weinig over bevrijdingstheologie gepraat. Juan Luis Segundo, een Uruguyaanse jezuiiet, publiceerde in 1974 zijn boek „Bevrijding van de Theologie" waarin hij zich afzet tegen een farizeïsche bedrijvigheid onder academische theologen. Pater Gino wil gewoon een „eenvoudige kerk" hebben, zoals hij zei. Volgens Novak wil dat niet zeggen dat er geen betrokkenheid is met de bevrijding van Latijns-Amerika: „de documenten van de bisschoppenconferenties van Puebla (1979) en daarvoor Medellin (1968) geven ons duidelijk een pastorale leer aan die in feite bevrijdingstheologie is". Om sterker te staan tegenover de meerderheid van conservatieve klerikalen verwijzen de progressieven regelmatig naar het Tweede Vaticaans Concilie van 1962-1965, dat de weg bereidde naar een nieuwe pastorale praktijk. Novak signaleert echter een „mentale traagheid" die verhindert dat meer praktische, meer concrete conclusies worden getrokken uit deze vernieuwde leer. Intussen is bevrijdingstheologie niets nieuws in Latijns Amerika. De Spaanse theoloog Bartoloméo de las Casas beschreef in 1552 al hoe Spanje in de nieuwe wereld geen bevrijding maar onderdrukking bracht. Nog in de zestiende eeuw sloot het derde concilie van Lima af met een document van 300 artikelen waarvan er de helft betrekking hadden op de rechten van de indianen. Jezuïeten stichtten indianendorpen, „reducciones", die functioneerden als volkscommunes. Jezuïeten richtten ook de eerste universiteit op in Argentinië in de stad Córdoba, waar een synthese tussen de Europese en indiaanse cultuur werd nagestreefd. Deze praktijken doorkruisten echter de veroverings- en onderwerpingspoütiek van de Spaanse kroon, tevens patroon van de kerk. Vandaar dat in de loop van de achttiende eeuw een begin werd gemaakt met de verdrijving van de jezuïeten en ontmanteling van de diocesane synoden waarin de belangen van de indianen veel aandacht kregen. De kerk werd van toen af gecentraliseerd vanuit Buenos Aires. Niet voor niets worden in de kathedraal van de hoofdstad steeds officiële gebeurtenissen met deelname van de hoogste regeringsleiders gevierd. Voor monseigneur Keegan, de priester van de kathedraal, bewijst dit dat „we nog steeds de christelijke weg bewandelen". In 1977 toen demonstrerende moeders van vermisten voor de politie wegvluchtten en de kathedraal in wilden, werd die gauw op slot gedaan. Al jaren fulmineert de kerkelijke hiërarchie vanaf de preekstoel en in de pers tegen „marxistische tendensen" in de bevrijdingstheologie die sinds Medellin tot ontwikkeling kwam. Progressieve priesters hebben vooral sinds 1975 aan ernstige onderdrukking bloot gestaan: twee bisschoppen zijn „verongelukt", vele priesters zijn vermoord, mishandeld en bedreigd. De hoge hiërarchie stelde zich steeds op aan de kant van de machthebbers. Vorig jaar overhandigde de Braziliaanse kardinaal Ams een lijst met namen van vermisten in Argentinië, omdat zijn door militairen bewaakte collega uit Buenos Aires dit niet wilde doen. Het is eerst nu, na 30.000 verdwijningen, het debacle van de Falklandoorlog en de instorting van de economie, dat de progressieve kerk een kans lijkt te krijgen in Argentinië. e&aßmmmmnais De „Dwaze moeders" van de Plant de Mayo vormen een van de eerste christelijk geïnspireerde groepen die in verzet kwamen tegen de onderdrukking. Op de kaart van de vrouw rechts: „De Malvinas (Falklandeilanden) zijn Argentijns, de verdwenenen eveneens". ---