Blamires kapittelt kranten ,ue bevordering van correct taalgebruik ziet van Lier, terecht, eerder als een kluif voor "erbale-etikette-fans dan als een opdracht v°or taalkundigen. Anglofielen onder die I 'ans kunnen urenlang genoegen beleven aan [ Blamires' 'The Queen's English'. [ B|amires rangschikt, bespreekt en corrigeert I v«le fouten en slordigheden op het gebied I van de grammatica, de woordkeuze en de I sPelling, aangetroffen in Engelse I en kranten, 'The Times' niet f uitgezonderd. Pietluttig is hij wel - soms. Zo ls het wijd verbreide /ess-plus-meervoud I fes cars) hem een doorn in het oog en kan f *elfs een constructie als 'I cannot reeall my t father (i. p. v. my father's) ever being late' 1 h|et door de beugel. (Jdß) t Blamires: The Queen's English. « B|oomsbury (Penguin), Londen; geb., 271 P"*. -ƒ64,55. --- A.A. de Boer keurt besse(n)sap ! popelt van verlangen om twee eeuwen Spieker en gezanik over de Nederlandse i gelling kort samengevat te zien, kan terecht J'n 'Spreker is zilver, zwijgen is goud' van iA A. de Boer. Weliswaar behandelt hij ook *Jnkele andere onderwerpen, het Nederlands ■btreffende - waaronder tekortkomingen flPn de dikke Van Dale - maar de nadruk ligt 'P ons eeuwige spellingdebat. Vooral de Gestie van de -n- in samenstellingen of bessensapl) wordt gewikt en Sewogen. Hét-standpunt dat hiervoor Gemaal geen regels nodig zijn, neemt De 6°er niet in. Vreemd, want hij bepleit wel bij de spelling van vreemde borden en bastaardwoorden. (Jdß) A. de Boer: Spreken is zilver, schrijven is 9°ud. Sdu, Den Haag; 120 blz. - ƒ 19,90. --- R. Lagendijk maakt ons wat diets öe opvatting dat Nederlanders de oudste taal ter wereld spreken, kan hooguit aar|spraak maken op een zekere arnusementswaarde. In 'Kwispelen met taal' ze energiek verdedigd, en 9e'Hustreerd met talloze voorbeelden van ettype fornuis= 'vuur-in-huis', c°uscous='kouwkost' en obelisk= (samentrekking van) 'ouwe-paal-lees-ik'. öe*e ludieke onzin heet afkomstig te zijn |*an de taalgevoelige zwerver Willem 7'etbrink, wiens bevindingen geboekstaafd *'in door de copywriter Ronald Lagendijk (samentrekking van 'lag-in-een-deuk'?). Jaap de Berg Hietbrink en Ronald Lagendijk: *wis Pelen met taal. Phoenix & Den Oudsten, otterdam;l6oblz. -ƒ 25. --- Nullijst 'irl lasye Openbare bibliotheek in Apeldoorn, zo Se 'k 'n Vrij Nederland, waait tegenwoordig i nfrisse bries. Het stoffige woord 'boeken' Vjj ab°e. „We spreken tegenwoordig liever Materialen", aldus een medewerker, „die w arktconform' en 'klantgericht' aan de man oQ°krden gebracht." Apeldoorn hanteert dan als eerste Nederlandse bibliotheek de zo- nullijst: een jaarlijks geactualiseer- get'ndex van titels die twee jaar niet zijn uitt4weend. Boeken die op die lijst staan, verw, IJnert onherroepelijk uit de collectie, terrjj nieuwe boeken van aldus tot nulliteit genßadeerde schrijvers in de toekomst l 0 WelÜks nog worden aangeschaft. Dat be- S!Wat voor onze Poëzie! Trouwens, ook 0e lteraire proza dreigt in de oubliette van pullijst terecht te komen. „Brakman, Noo«en OrTl ~ het heeft 9een zin meer"' verzucnt rja APeldoomse bibliothecaris. Zo mogen we v ~ meemaken dat de filosofie van Veronica on raa9t en wij draaien - inmiddels ook in rje a blbli°theken is doorgedrongen. Zeker, Wa Peld°ornse bibliotheek huisvest een al- Djs rdi9st laagdrempelig leescafé en zij ergere talloze themapresentaties en lezin- He ' aar waartoe dient dit alles nog, wan- aanr 'maten'alen' die de 'klanten' krijgen B 0p9?b°den meer en meer geput worden uit auteU genres of uit het werk van toptien- v'edUrS? Sne"e en 9emakkeliJke behoeftebe- SiJbs'9ln9, dat is het. En daarvoor is het gesp,. S'd'eerde netwerk van bibliotheken oomn el|jk niet in het leven geroepen. Peter de Boer --- BOEKEN Eindredactie: Jaap de Berg Hanneke Wiigh NET UIT Hans Achterhuis: Natuur tussen mythe en techniek. Ambo, Baarn; 278 blz. ƒ 34,90. Zeventien artikelen, redevoeringen en andere teksten die merendeels eerder zijn gepubliceerd, waaronder 'De moralisering van de apparaten' (Letter & Geest, 30.10.93). Robert Burton: Vogeltrek. De Toorts, Haarlem; geb. 160 blz. ƒ 65. Met ruim 100 kleurenfoto's verlucht overzichtswerk van een Engelse zoöloog. Deborah McKinlay: Liefde liegt. Luitingh-Sijthoff, Amsterdam; 159 blz. ƒ 17,90. Gids voor het mijnenveld dat de lezeres wacht „als ze - god verhoede - verliefd mocht worden" (Yvonne Kroonenberg in het woord vooraf). Henk Hermans: Psycho-tips voor alledag. Boom, Amsterdam/Meppel; 208 blz. ƒ 27,50. Psycholoog en therapeut, verbonden aan het RIAGG- Zeeland, schreef een vervolg op 'Een kopzorg minder. „Voor zover bekend is nog niemand overleden aan een tekort aan seks." M. G. Kemperink: Nederlands Toneel in het Fin de Siècle. Amsterdam University Press, Amsterdam: 202 blz. ƒ 39,50. Overzicht van een periode (1890-1900) waarin het Nederlandse toneel in een stroomversnelling raakte. Gitta Sauer & Christa van Kolfschoten: Straathondenencyclopedie. Thomas Rap, Amsterdam; 111 blz. ƒ 28.50. De nieuwste vergeten groep: straathonden, hier vertegenwoordigd met foto's en signalementen van ruim 100 exemplaren, waaronder de 5-jarige teef Jessie (foto), verwekt door een foxterriër en een vertegenwoordiger van een onbekend ras. Jacobus Revius: Licht op Deventer. Verloren, Hilversum; 173 blz. ƒ 40. Eerste volledige vertaling van boek 5 van Revius' 'Daventria lllustrata', waarin de 17e-eeuwse theoloog en dichter onder andere de twisten tussen Remonstranten en Contraremonstranten in zijn regio beschreef. A. Klijn: Tussen caritas en psychiatrie. Verloren, Hilversum; 270 blz. ƒ 47,50 Limburgse zwakzinnigenzorg in de periode 1879-1952 doorgelicht. John E. Mack: Ontmoetingen. Forum, Amsterdam; 327 blz. ƒ 37,50. Amerikaanse hoogleraar psychiatrie - therapeut van mensen die door buitenaardse wezens beweerden te zijn ontvoerd - concludeert dat ze hun verhalen niet verzonnen kunnen hebben. J. Plath: Suikerziekte. De Driehoek, Amsterdam; 124 blz. ƒ 29. Voorlichting door heilpraktiker. Trouw VRIJDAG 31 MAART 1995 Christopher Lasch: The Revolt of the Elites & The Betrayal of Democracy. Norton & Company Ltd., Londen; 276 blz. - £16.50. Een week voordat hij in februari vorig jaar aan leukemie overleed, voltooide de Amerikaanse historicus en cultuur-f ilosoof Christopher Lasch zijn laatste boek. We kunnen het nu lezen als zijn testament, zijn ultieme en sombere visie op de westerse wereld. 'The Revolt of the Elites' is een aanklacht tegen de bovenklasse van managers, politici en intellectuelen. Lasch beschuldigt hen van verraad aan de oude idealen van gemeenschapszin, sociale rechtvaardigheid en democratie. Vroeger was de wereld ook niet zo rechtvaardig of democratisch, maar toen waren dë verhoudingen tenminste duidelijk. Je had een bezittende klasse die rijk was, en een klasse van arbeiders die arm was. Daarbij was, althans in Amerika, één ding beter: de bezitttende klasse deelde de humanitaire idealen van de founding fathers. En dus investeerde zij in gemeenschapsvoorzieningen: scholen en ziekenhuizen, sociaal werk en bibliotheken. Inmiddels hebben we niet alleen het socialisme (in Amerika nooit sterk) maar ook het sociale denken achter ons gelaten. Het marktdenken domineert niet alleen de economie, maar heel het publieke leven - wereldwijd. Daarbij speelt de nieuwe elite een doorslaggevende rol. Ze bestaat uit managers, bankiers, hoogleraren, journalisten en andere spraakmakers. Ze bezitten geen land of fabrieken, hun rijkdom bestaat niet uit ouderwets geld of ouderwetse kennis, maar ze manipuleren met flits-geld en flits-informatie. En ze hebben een bijbehorende flitsmoraal, die van het economisch en cultureel liberalisme. De nieuwe elite stamt in veel gevallen af van de oude, maar voor haar eigen gevoel heeft ze de macht niet geërfd, maar zelf verdiend. De leden danken hun positie aan het onderwijs, dat in de eerste plaats werkt als selectiemiddel om telkens weer een nieuwe toplaag te creëren. Zij koesteren - zeker in Amerika - de illusie dat in beginsel iedereen kan opklimmen op de maatschappelijke ladder. Wie dat niet heeft gedaan, heeft het min of meer aan zichzelf te wijten. In ieder geval is er voor de door eigen inspanning aan de macht gekomen meritocratie geen reden zich te bekommeren om de minder gefortuneerden. En dus steken zij hun geld in airmiles voor zichzelf. De elite is immers ook een vliegende elite. Haar actieradius is internationaal, zowel in het werk als in de vrije tijd. Haar solidariteit ligt niet bij de arbeiders, want die komt ze allang niet meer tegen. Saamhorigheid met buurtbewoners is er evenmin, want de leden van de nieuwe elite gebruiken hun appartementen slechts als rustplaats tussen de vorige en de volgende reis. Van nationale gevoelens hebben zij weinig last want zij denken - als het hun uitkomt - mondiaal. Het gezin is op zn best een vluchtplaats waar het marktdenken even onderbroken wordt voor intimiteit, maar een sociaal verband is het nauwelijks meer. Het dorpshuis, het café en het plein functioneren'niet meer als platform voor openbare meningsvorming. Het maatschappelijke midden tussen markt en privé-leven is door erosie verdwenen. Ook religieuze normen heeft de nieuwe elite achter zich gelaten. In plaats van de dominee bezoekt ze de therapeut, die haar wekelijks bevestigt in haar gevoel van eigen-waarde. Wie vroegere boeken van Lasch heeft gelezen, zoals 'The Culture of Narcissism' (1979) of 'Haven in a Heartless World' (1991), herkent oude thema's. Wat dit boek toevoegt, is de tegenstelling tussen de nieuwe sociale klassen: de elite, in de westerse wereld ongeveer twintig procent van de bevolking, tegenover de rest. De titel ('The Revolt of the Elites') herinnert aan de (Engelse) titel van José Ortega V Gassets 'The Revolt of the Masses'. Zoals Ortega y Gasset in de jaren dertig de 'opkomst der horden' als een bedreiging zag voor de westerse beschaving, zo ziet Lasch de machtspositie van de nieuwe elite als bedreiging voor de geciviliseerde maatschappij met haar gemeenschapszin en solidariteit. Het verschil met de jaren dertig is dat de culturele barbarij toen tenminste nog herkend en bestreden werd door een elite van beschaafde denkers en schrijvers. Nu wordt de maatschappij bedreigd door de elite zelf. Die elite heeft geen belang bij een publiek debat over de werkelijke problemen van deze tijd. Ze spreekt niet over de armoede in de achterbuurten van New Vork, laat staan over de honger in Afrika. Ze maakt zich hooguit druk over modieuze onderwerpen als 'politieke correctheid. De werkloosheid, de deplorabele toestand van het onderwijs in arme wijken, de tekortkomingen van de gezondheidszorg, het analfabetisme van de miljoenen die buiten de informatiemaatschappij' staan - het zijn problemen die de elite niet raken. Het voordeel van dit soort boeken is dat ze even de schijnwerper zetten op een ontwikkeling die anders bijna ongemerkt haar beslag krijgt. Ook toekomstvoorspellers als Alvin Toffler ('The Third Wave') en cultuurcritici als Alan Bloom ('The Closing of the American Mind') waren daar goed in. In ieder geval weten zij hun visie zo meeslepend te verwoorden dat de uitgever op een bestseller mag rekenen. Ook het laatste boek van Lasch wordt ons zo aangeprezen, merkwaardig genoeg met het extra verkoop-argument dat Europa (waar Lasch altijd al goed verkocht) Amerika nu zo dicht is genaderd, dat zijn analyse hier 'even relevant is als in Amerika. Terwijl je de moderne Ortega y Gasset leest, heb je de neiging alles om je heen in te passen in dit meeslepende betoog: de onmacht van Rottenberg (het socialisme voorbij), de neergang van het CDA (het wegkwijnend middenveld), en de opkomst van Bolkestein (de overwinning van het liberale denken). Voor alles is een verklaring bij de hand. Stijgen de sociale lasten te veel? Maak iedereen dan verantwoordelijk voor zijn eigen lot. Stort de publieke omroep in? Laat de markt zijn werk doen. Raakt het hoger onderwijs verstopt? Maak de universiteit weer elitair. De elite van nu heeft zich toch ook gered? Ja, zegt Lasch, maar wie zal de have-nots in deze wereld een stem geven als het debat verstomt en de democratie op sterven na dood is? Op dat punt beginnen ook de vragen van de lezer. Draaft Lasch niet door? Ziet hij tegenbewegingen niet over het hoofd? Is het debat niet gewoon verplaatst of van karakter veranderd in plaats van gedoofd? Is de democratie misschien in andere gedaante dan vroeger manifest? Zou die nieuwe elite werkelijk nooit betrapt worden op sociaal gevoel? Nu Lasch definitief zwijgt, zullen we die vragen zelf moeten beantwoorden. Piet Hagen Leden van de City-elite op London Bridge, onderweg naar het financiële centrum van Britannië. Flits-geld, flits-informatie en een flits-moraal? FOTO PETER MARLOW / ABC PRESS --- LASCH LAAKT ELITE MET HAAR FUTS-MORAAL van Lier wekt taaibesef &e beknopte inleidingen in de toegepaste lir>guïstiek die Penguin onder het motto '••Uroducing ...' uitgeeft, zijn bedoeld voor eraren. Met sommige deeltjes kan iederéén een ontluikende taalkundige zijn voordeel doen. Neem 'itroducing Language Awareness' van Leo van Lier, een Californische hoogleraar van Nederlandse afkomst. Hij overvoert de lezer niet met fonologie, grammatica en Semantiek - al komen ook die aan bod - •"aar doet wat de titel belooft: taaibesef bekken. Dit betekent vooral: licht werpen °P de rol van de taal in het denken en andere (•neer alledaagse) situaties. Van Lier verstaat kunst, wetenschappelijke voorlichting te buiden met pakkende voorbeelden. Zo verklaart hij de indruk dat Aziatische "üsconducteurs in Londen zoveel minder Minzaam zouden zijn dan hun autochtone Collega's, uit de onengelse manier waarop *e. zonder het te beseffen, het zinnetje 'Exact change, please!' uitspreken - met een blende zinsmelodie in plaats van een min of stijgende. (Jdß) van Lier: Introducing Language pwareness. Penguin; 161 blz. ƒ 22,15. --- Heel Naccos is medeplichtig aan de drie mensenoffers Mario Vargas Llosa: De geesten van de Andes, Vertaald door Mieke Westra. Meulenhoff, Amsterdam; 277 blz. - ƒ 39.90. Slechts één keer in zijn rijk gevulde loopbaan haalde Mario Vargas Llosa tot nog toe zijn slag niet thuis. Dat gebeurde toen hij in 1990 geen president van zijn vaderland Peru werd. Een opdoffer van formaat, die de auteur ertoe bracht zijn politieke ambities te begraven en Latijns- Amerika vaarwel te zeggen. In zijn memoires 'De vis in het water' deed hij het relaas van de bewogen kiescampagne en likte dapper zijn wonden. Sindsdien gaat hij weer uitsluitend als schrijver door het leven en lijken de goden hem opnieuw gunstig gezind. Hoe hard hij echter ook probeert een volbloed Europeaan te worden, het wil •hem niet helemaal lukken. Eind 1993 schreef hij de pas in het Nederlands vertaalde roman 'De geesten van de Andes', waarin de apocalyptische maar fascinerende Peruaanse werkelijkheid weer nadrukkelijk op de voorgrond treedt. Afgezien van het feit dat Peru Vargas Llosa's . geboorteland is, belichaamt het vooral het identiteitsverlies waar de schrijver mee worstelt. In 'De geesten van de Andes' tekent zich een opmerkelijke toenadering af ten opzichte van de archaïsche patronen waarin uitgestrekte stukken van Peru verankerd liggen. Niet dat Vargas Llosa zijn bekende mening ter zake zou hebben herzien. Hij blijft een vrijdenker in hart en nieren, en waarschuwt onverminderd voor de kwalijke gevolgen van religieus fanatisme, dat hij in één adem noemt met politieke ideologieën. Alleen heeft zijn verkiezingsnederlaag hem blijkbaar de ogen geopend voor de onomstotelijke aanwezigheid van deze 'geesten' in Peru. Zijn hechte verkiezingsprogramma schampte er volledig op af. In de nieuwe roman is de 'demon' waar de schrijver mee afrekent, de hardnekkigheid van atavistische geloofsvormen in de Latijnsamerikaanse cultuur. Voor de concrete uitwerking van dit thema putte hij uit antropologische verslagen die hij vervlocht met eigen (reis)ervaringen uit de tijd dat hij als voorzitter van de regeringscommissie in de Andes (meer bepaald in Uchuraccay), onderzoek verrichtte naar de moord op acht Peruaanse journalisten. Dat onderzoek leverde onthutsende resultaten op. Tot gelijklopende bevindingen laat Vargas Llosa in 'De geesten' zijn hoofdpersonage, korporaal Lituma, komen, die de opdracht krijgt drie onverklaarbare verdwijningen op te helderen in het afgelegen Andesdorp Naccos. Deze niet al te snuggere maar goedgelovige politieman is een typisch Vargas Llosa-personage dat lezers kunnen herkennen van 'Het groene huis', waar sergeant Lituma naast handhaver van de openbare orde ook hoerenloper en drinkebroer was. In 'De geesten' wordt Lituma bijgestaan door de onverbeterlijke romanticus Tomas Carreno die hem 's nachts deelgenoot maakt van zijn amoureuze perikelen. Deze ironische gekruide biecht biedt een opgeruimd tegenwicht voor de troosteloosheid van het mijnwerkerskampement en het slecht opschietende speurwerk, en is een uiting van Vargas Llosa's geloof in de helende kracht van het woord. Tegelijk verschaffen zowel Tomas' ontboezemingen als Lituma's gespierde commentaren erop de lezer een blik achter de schermen van de Peruaanse samenleving, waarin onversneden machisme, gewelddadige omgangsvormen en grove corruptie nog steeds aan de orde van de dag zijn. Vargas Llosa toont zich in deze niet echt ambitieuze roman alweer een meester in het opbouwen van een intrige. Het boek boeit vanaf de eerste bladzijde, de verhaalstrengen kruisen elkaar om later foutloos te worden ontward, waarbij alle beproefde verteltechnieken worden ingezet. Maar vooral de sfeerschepping is onnavolgbaar: geen lezer ontkomt aan de oudtestamentische dreiging die van het hooggebergte uitgaat. In de ietwat karikaturale figuur van Lituma portretteert Vargas Llosa niet zonder humor in laatste instantie zichzelf: Lituma is immers net als hij een kustbewoner, die tot aan zijn vertrek een buitenstaander blijft in de Andes en totaal geen hoogte krijgt van de bergbewoners. Deze gaan met Olympische onverstoorbaarheid hun gang en verlenen niet de geringste medewerking aan Lituma en zijn ondergeschikte. Aanvankelijk is Lituma ervan overtuigd dat het Lichtend Pad achter de verdwijningen zit. De steniging van twee Franse toeristen, de moord op een milieu-activiste en het volkstribunaal in een nabijgelegen dorp wijzen in deze richting. In de drie gevallen ontvouwt zich de ijzeren 'logica van de terreur' die Vargas Llosa in een van zijn essays ontmaskerde. Maar naarmate Lituma de zaak nader onderzoekt, bekruipt hem hetzelfde bange vermoeden dat ook Vargas Llosa zelf had gekend bij het oplossen van 'zijn' moordzaak in Uchuraccay. Lituma komt erachter dat niet het lichtend Pad, maar het echtpaar Dionisio en Adriana in Naccos de plak voert. Dionisio houdt er een groezelige bar open waar de anders zo gesloten Andesbewoners hun hart aan de geestrijke pisco komen ophalen. Daarna, wanneer de heksachtige Adriana daar zo over beschikt, gebeurt het soms dat de roes in een extatische lynchpartij ontaardt. De auteur suggereert dat het schrikbewind van het Pad en de afstompende armoe waarin vele Peruanen door een slecht beleid terecht zijn gekomen, een soort regressie op gang hebben gebracht. De Andesbewoners nemen hun toevlucht tot vergeten gewaande, uit het Incatijdperk stammende rituelen die alle uiting geven aan het zondebokprincipe. Het geweld dat de gemeenschap dreigt te ontwrichten (natuurrampen, de angst voor een terroristisch bloedbad ...) wordt daarbij overgedragen op één slachtoffer. Adriana meent dat de mens zich enkel tegen onheil teweer kan stellen als hij op tijd en stond offers brengt aan de berggeesten of 'apus'. Goed en kwaad zijn als „twee rammen die even sterk zijn en elkaar kopstoten geven zonder dat een van hen vooruitkomt of terugwijkt." Langzaam dringt het tot Lituma door dat heel Naccos medeplichtig is aan de drie mensenoffers. De afkeer die de bizarre Andesgebruiken hem van meet af aan inboezemden, verhevigt zich tot walging als hem nog meer gruwelijke details over de terechtstellingen ter ore komen. Uit de epiloog van de roman spreekt vooral Lituma's onmacht. De strijd aanbinden met het kannibalistische bijgeloof is als tegen windmolens vechten. Toch zou het voortvarend zijn uit de roman te concluderen dat de tegenstelling tussen 'civilizacion' en 'barbarie' in Latijns-Amerika in het voordeel van de barbarij is beslecht. Wanneer Lituma op een van zijn tochten zélf door een steenlawine wordt bedreigd, blijkt immers dat de kaarten minder eenvoudig liggen. Op dat ogenblik komt de nuchtere korporaal plotseling sterk in de verleiding om de hulp van de berggoden in te roepen. Het ziet er dus bij momenten naar uit dat Vargas Llosa bereid is om zijn grenzeloze vertrouwen in de aantrekkingskracht van de Verlichting te temperen. Zijn politieke ontgoochelingen hebben hem bijgebracht dat het klakkeloos importeren van het westerse denken in Latijns-Amerika niet volstaat om oeroude religieuze gebruiken uit te roeien. Uiteraard zijn de in de roman beschreven taferelen volstrekt onduldbaar en kan er op de geldigheid van het moderne rationele denken niet worden afgedongen. Maar waarom klemt Vargas Llosa de tegenstelling tussen 'het stenen tijdperk' in de Andes-en de stralende belofte van de 'informatiemaatschappij' nog steeds in het demagogische keurslijf van een dilemma? In het door hem verdedigde westen gaan immers in toenemende mate stemmen op die pleiten voor een ernstig gewetensonderzoek. Ook ons wetenschappelijk-technologisch-kapitalistisch bestel, en de ongrijpbare, geïnstitutionaliseerde onrechtvaardigheden die ermee samenhangen zijn volgens sommige antropologen verre uitlopers van de door Vargas Llosa beschreven primitieve cultussen. Willen de duistere driften die nu eenmaal in de mens huizen niet voor politieke ontsporingen zorgen, dan zullen ze op een organische manier in het leven moeten worden ingepast. Ilse Logie Mario Vargas Llosa FOTO MAARTJE GEELS ---