(Advertentie) | MARK SCHAEVERS IN GESPREK MET | , I OVER O.M. ZIJN ZOJUIST VERSCHENEN BOEK "NA DE AMAZONE" Kaarten ƒl5,- / ƒ12,50 (CJP, pas 65*, stadspas) telefonisch reserveren 020 - 625 73 68 --- (Advertenties) , *, BÖEKE HIJMAN BOEK^ hart/e Arnhem Grote Oord 15 (Jansstraat) Arnhem, tel. 085-424938^ 11/ oor /iel eersf rteruilgegeven: .efs een unieke bundeling van alle 36 van het satirisch ondergronds tijdschf1" Metro, verschenen van ~ 15 november 1944 tot ff en met 29 juni 1946. 0X Met de honderden [ tekeningen van \, M&f Q Marten Toonder, Hans G. Kresse, //aj}jJj/Mi ' Carol Voges en | 'tfy)W\ I vele anderen. [ llf 292 bladzijden, l ft XjBR met alle bijlagen. py3i\l rrv jém&N Te bestellen V-k.'Br wJn door overmaking affi' van ƒ 120,- op ' bankrekening 22.58.07.092 **£W Jpr of postrekening 4309900 l.n.v, hflgfl(i Etablissementen Panda te 's-Gravenn v onder vermelding van 'Metro. { ALL ENGLISH Beo? , at english pricb | IVÖBookCen^^ r ANTWOORDNR-:z" 2740 WG Boskoop FAX: 01727-12747 Ask for brochure & orderjg^ JAK BOEKSERVJY & POSTORDER Kunst, architectuur, dcSlf.r\ fotografie. Standaardwerkfl van hoge kwaliteit, voorc lage prijs. Uitgegeven d° •, Benedikt Taschen (Libre^/ Bestel dejjratis catalojj'* 020-6273960^^ Deze rubriek bereid minstens 291.000 lezers van Trouw... OIBIBIO^ boekhandel i De enige boekhandel café, restaurant, sauna, winkelpassafl consult-, cursus-efl congresruimte. A HWIy Informatie over adverteren , rubriek, bel met Lili de V'l tel : 020 - 562.2933 fax:o2o-562.2915^/ ' --- Vader Ebert moest model staan voor het naoorlogse Duitsland Het is een gemêleerd gezelschap dat zich op de avond van de 2e maart 1945 bij de 'Rand School for Social Science' in New Vork meldt. Terwijl in Europa het Derde Rijk zijn einde tegemoet gaat, komt een groot aantal Duitse emigranten bijeen om de twintigste sterfdag van Reichsprasident Friedrich Ebert te herdenken. Velen, schrijft de in New Vork verschijnende Neue Volks-Zeitung, konden de 'Tranen in ihren Augen nicht unterdrücken'. De historicus Ludwig Richter heeft in de nalatenschap van de journalist en politicus Wilhelm Sollmann een verslag van die avond gevonden en dit, met de gehouden redevoeringen, voor een groter publiek toegankelijk gemaakt. Alle sprekers - onder wie Friedrich Stampfer, oud-hoofdredacteur van de sociaal-democratische Vorwërts en de historicus Veit Valentin - keken uiteraard terug op Eberts leven, maar daarnaast werd het binnen afzienbare tijd te verwachten einde van de oorlog met de woelige periode 1918/1919 vergeleken. De democratische gezindheid van Vater Ebert (Thomas Mann), die zijn onmiskenbare en nooit verzwegen socialistische sympathieën nog overtrof, moest model staan voor het nieuwe naoorlogse Duitsland. De eveneens naar Amerika uitgeweken katholieke ex-kanselier Brüning vatte Eberts 'Werdegang' aldus samen: „Hij was een partijleider en hij werd een onpartijdig bewaker en bewaarder van grondwet en recht." Dat uit de inleidingen veel gevoelens van melancholie en heimwee naar voren komen, kan gezien de omstandigheden niet echt verbazen. Wim Slagter Ludwig Richter (red.): Rückbesinnung und Neubeginn. Eine Gedenkfeier zu Ehren Friedrich Eberts am 2. Marz 1945 in New Vork. Eine Dokumentation. Ebert- Gedenkstatte, Untere Straße 27, D-69117 Heidelberg; 67 blz. - DM 5. --- BOEKENTOP TOT 10 NON-FICTIE 1 (1) Karen Armstrong Een geschiedenis van God Anthos, ƒ 59,50 2 (-) Marcel Metze De stranding Sun, ƒ39,50 3 (2) Grote Bosatlas Wolters Noordhoff, ƒ92,50 4 (-) Jostein Gaarder De wereld van Sofie De Fontein, ƒ49,50 5 (7) Eenpans eetplezier Inmerc, ƒ 6,95 6 (8) Geert Mak Een kleine geschiedenis van Amsterdam Atlas, ƒ45 7 (■) Larry Gonick Het stripverhaal v. d. statistiek Epsilon, ƒ37,50 8 (9) Mark J. Piotkin In de leer bij de Sjamanen Elmar, ƒ39,50 9 (-) H. Buyssen Traumatische ervaringen van verpleegkundigen De Tijdstroom, ƒ24,50 10 () Johan Giskes Mahler in Amsterdam Thóth, ƒ59,50 Bron: Broese Kemink, Utrecht Ernest Gellner: Conditions of Liberty - Civil Society and lts Rivals. Hamish Hamilton, Londen; geb. 225 blz. - ƒ 64,60. Achter de horizon wenkt een nieuw gouden tijdperk, betoogt de Britse filosoof/antropoloog Ernest Gellner in zijn 'Conditions of Liberty - Civil Society and lts Rivals'. De belangrijkste grootmachten hebben de westerse idee van een burgerlijke samenleving' omarmd. De coalitie van landen die tijdens de Golfoorlog van 1993 Irak bevocht, ziet hij als eerste opmaat tot een wereldregering. Gellner treedt met zijn opmerkelijk optimisme in de voetsporen van de Amerikaanse filosoof Francis Fukuyama, wiens 'Het einde van de geschiedenis en de laatste mens' in 1992 voor veel ophef zorgde. De geschiedenis is ten einde, stelde Fukuyama, omdat na de val van het communisme iedereen het er over eens is dat er maar één politiek systeem deugt: de westerse liberale democratie. De twintigste eeuw zou zo toch nog een glorieus einde krijgen. Anders dan bij Fukuyama is voor Gellner niet de democratie de grote triomfator, maar het ideaal van een 'burgerlijke samenleving' ('civil society'). Dit sociale systeem, dat zijn oorsprong heeft in de Verlichting, raakte na de Tweede Wereldoorlog wat in de vergetelheid. Oosteuropese en Sowjet-dissidenten, onder wie Vaclav Havel, brachten het echter weer naar de voorgrond en gebruikten het als een slogan tegen de dictatuur in hun land. Ernest Gellner definieert de burgelijke samenleving als een maatschappij waarin een breed 'maatschappelijk middenveld' van culturele, politieke en economische instellingen, zoals vakbonden, kerken, verenigingen en protestbewegingen, sterk genoeg is om de macht van de staat in bedwang te bouden en te controleren en daarmee de vrijheid van het individu te garanderen. De parlementaire democratie is een belangrijk controlemiddel, maar is voor de Brit niet de essentie van deze samenleving. Volgens de filosoof heeft het model, dat gewoon is binnen de westerse wereld, intussen bewezen superieur te zijn aan de andere systemen. De val van het communistisch systeem in Oost-Europa is voor hem de overwinning van de burgerlijke samenleving. Nu het westen de Koude Oorlog gewonnen heeft, meent Gellner dat het moment nadert waarop de internationale gemeenschap in staat blijkt agressieve staten of groepen af te straffen en conflicten te voorkomen. De overwinning van een coalitie van landen op Irak in de Golfoorlog ziet hij - net zoals de Amerikaanse president George Bush dat tijdens het conflict zelf deed - als een informele, generale repetitie' voor een nieuwe wereldorde. In vergelijking met Fukuyama is Gellners geloof in de historische vooruitgang echter getemperd. De Brit heeft duidelijk oog voor bedreigingen en hindernissen voor de nieuwe orde. Zo stelt hij vast dat de islamitische wereld nog steeds weinig aandrang voelt om de westerse weg naar de vrijheid te bewandelen. Ook erkent Gellner dat nog moet blijken of de bekering van het voormalige Oostblok tot het door hem gekoesterde ideaal standhoudt. Het individualisme is daar nog niet zo volledig tot ontwikkeling gekomen als in het westen. En dat is volgens de Brit nu juist één van de belangrijkste voorwaarden voor de vrijheid - waar in de titel naar wordt verwezen. Gellner sluit dan ook niet uit dat de tegenpool van het individualisme, het nationalisme, in de voormalige communistische staten sterker zal blijken te zijn en dat dictators opnieuw het heft in handen zullen nemen. Het einde van de geschiedenis laat bij de Brit dus in elk geval nog even op zich wachten. Heel bedreven weet Gellner al deze grote lijnen te trekken. Hij sleurt de \ezs vliegende vaart met zich mee, heef-. terug door de filosofie, de antropol" en de wereldgeschiedenis. Aangezie' zich echter geen moment bekommert details, zijn de theorieën lang niet i . even geloofwaardig of goed of1 bouwd. Zo gooit hij de hele islamitis | wereld op één hoop. Ook maakt I geenszins aannemelijk waarom de isl* j tische leer niet te verenigen zou zijnl een burgerlijke samenleving of daar' een bedreiging zou vormen. Hoe aanstekelijk Gellners optimisme I mag werken, het blijft de vraag of I veel lezers zal overtuigen. De oorlo!. wijlen Joegoslavië noemt Gellner al'1 terloops. De slachtingen in Rwanda 1994 zijn in het boek - dat in de loop' . datzelfde jaar uitkwam - niet rneeg6 \ men. Juist de laatste gebeurtenis t velen als het failliet van de nieuwe'c reldorde en het bewijs dat de eeuw' het kwaad haar naam eer blijft aand" I Franke --- BOEKEN NON-FICTIE NET UIT Aad Jongbloed: Standort Holland. Walburg Pers, Zutphen; 144 bh. ƒ 29,50. Bevat onder meer interviews met voormalige soldaten van het bezettingsleger hier te lande. De een: „Als we geweten hadden wat er met de joden gebeurde, zouden we niet anders hebben gehandeld." Een ander, kok, deserteerde om niet meer „die vette zwijnen die morgen weer joden ophalen" te moeten voederen. Jos Vranckx: Het onverwachte perspectief. Davidsfonds, Leuven; 252 blz. ƒ 44,95. Tien interviews (met onder anderen Herman De Dijn en Henri Nouwen) over kerk en zingeving. Antoine Bodar over het celibaat: „Wat ik heb opgegeven, is niets vergeleken bij hetgeen ik heb gekregen." Want Verrijcken: Oscar - Holly woods held? De Fontein, Baant; getll., 159 M*. ƒ 27,50. Geschiedenis van de Oscaruitreikingen met een overzicht van alle genomineerden in de periode 1927-1994 en tips voor wie ook zon ding begeren. Sabina A. Spencer ft John D. Adams: Op de stroom van verandering. Ankh-Hermes, Deventer; 188 bit. ƒ 39,50. Werkboek voor persoonlijke ontwikkeling. Sanaya Roman: Kracht door bewustwording. Ankh- Hermes, Deventer; geb., 168 bic. ƒ 35. Leraar Orin wijst via channetiiomm de weg naar 'het mysterie van de ongeziene energieën in je en om je heen*. Jacob Überman: Licht - Geneeskunst van de toekomst. Ankh Hermes, Deventer; 263 bti. ƒ 59,50. Laat o. a. zien hoe "onze beschavingsziekten gunstig reageren op lichttherapie'. Artgeline Donk: Met pijn en moeite. Acco, Amersfoort; 112 blz./29.75. Psychologe en therapeute van RIAGG Amsterdam-Oost doet verslag van haar ervaringen met psychosomatische klachten van 'vrouwen in de middenjaren. Gepke Petersen-Koning: Een smalle weg tussen waarom en daarom. Kok Voorhoeve, Kampen; 200 blz. ƒ 29,90. (Geioofs)getuigenis van moeder van leukemiepatiënt. Li Zhisui: Het privé-leven van Mao. Balans, Amsterdam; 683 bit, f 59,50. 'Fascinerende en dodelijke' biografie, waarvan het Engelstalige origineel in deze bijlage al warm aan belangstellenden is aanbevolen. Connie van Nieuwkerk: Gerafelde waardigheid. Ambo, Baarn; 63 blz. ƒ 19,95. 'Over mijn demente vader. Inspirerend* ideeën voor uw tuin. Kosmos, Utrecht; 360 blz, ƒ 99,50. Handboek voor vormgeving en beplanting. Welig geïllustreerd. Trouw VRIJDAG 31 MAART 1995 --- Filosoof en antropoloog Gellner ziet burgerlijke samenleving triomferen Schiet eerst in de lucht of ga naar de buren en leen een koe U bent erg kieskeurig en wilt louter harde eieren van een kwartier, maar beschikt slechts over zandlopers van 7en 11 minuten. Hoe? Boeken met hersenbrekers doen het al gauw goed. Ze verhogen zelfs je overlevingskansen, blijkt uit David Wells' 'Merkwaardige en interessante puzzels. Neem nr 458: u bent rood, hebt ruzie met grijs en zwart en moet duelleren. Grijs schiet altijd raak, zwart twee van de drie keer en rood mist tweederde. U, zwakke schutter, begint, waarna zwart, dan grijs en weer rood. Op wie richt u? Het verdient aanbeveling om eerst in de lucht te schieten, leert deze puzzel. Wells serveert een paar flauwe raadsels maar ook honderden echte hersenkrakers. In historisch perspectief, want ook de Romeinen en Grieken hadden aardigheid in het nodeloos pijnigen van de hersenen. Dus het was niet mijn vader maar Tartaglia, de Stotteraar, die een boer liet sterven en zijn drie zonen opdroeg om 17 koeien te verdelen inde verhouding 1/2:1/3:1/9. Hoe doe je zoiets: 17 gedeeld door 2of door 3. Tartaglia: 'Ga na de buren en leen een koe. De helft van 18 is 9, 1/3 maal 18 is 6, 1/9 maal 18 is 2: 9 plus 6 plus 2is 17 en breng de geleende koe weer terug.' Wells rekent, knipt en plakt de humor in wisen natuurkunde bijeen. Hij deelt 12 liter wijn met maten van 5 en 7 liter in tweeën en laat dode honden met een enkele potloodstreep weer leven. Dit boek hoort naast het bed, met het recept voor eieren van een kwartier: draai de beide zandlopers gelijk om. Is die van zeven minuten leeg, draai hem dan om en wacht tot die van 11 minuten is afgelopen. Draai op dat moment de zandloper van 7 minuten weer om: 7 plus 4 plus 4 is 15 minuten. Martin van der Laan David Wells: Merkwaardige en interessante puzzels. Bert Bakker, Amsterdam; 424 blz. ƒ 49,90. --- Ook de nieuwe nazi-mens moest zijn broek laten stomen Beatrice en Helmut Heiber: De achterkant van het hakenkruis. Eigenaardigheden uit de dossiers van het Derde Rijk; Ambo, Baarn; 327 blz. - ƒ 49,50. Tobias Brand: De dag van het einde.' Fibula, Houten; 319 blz. - ƒ 37. Addie Schulte: Oorlogsreportages uit Nederland en Nederlands-lndië; Prometheus, Amsterdam; 200 blz. - ƒ 24,90. Paul Arnoldussen en Albert de Lange: Finale mei; De Arbeiderspers, Amsterdam; 332 blz. - ƒ 34,90. P. V. J. van Rossem: Tietjerksteradeel 1940/1945; uitgave Stichting Streekmuseum Tietjerksteradeel, Bergum; 451 blz. - ƒ 26,90. Wonderlijk toch, meestal wordt erover gezwegen dat ook machthebbers triviale dingen doen zoals op de WC zitten, met een tandenstoker in het gebit peuteren, nieuwe schoenen passen of een broek morsig maken, waarna die moet worden gereinigd en opgeperst. Dat zwijgen gold zeker voor de dictator en zijn trawanten die de Tweede Wereldoorlog ontketenden. De verschrikkingen in de kampen en op de slagvelden krijgen dit jaar veel aandacht. Onderbelicht blijft meestal dat de veroorzakers van dit leed menselijke trekjes hadden, platvloerse en potsierlijke incluis. Uit het beeld van de nieuwe mens, de Übermensch van het nationaal-socialisme, waarvan Adolf Hitler de voorloper moest zijn, werd door de nazi-propaganda het alledaagse weggeretoucheerd. Hij werd opgeblazen tot heroïsche en mythische afmetingen met de bekende roes verwekkende uitwerking op het Duitse volk. „Mijn geluk was onbeschrijflijk dat ik een keer in uw gezelschap mocht zijn", schreef een pastoor in 1937 aan Hitler. Een ander liet geëxalteerd weten: „Uit liefde tot u mijn Führer sluit ik een foto in bij mijn brief, terwijl ik u met die foto mijn gehele leven schenk". Jammer dat ze er geen kennis van konden nemen dat ook de bovenmenselijke Führer wel eens een nota kreeg, omdat zijn bevlekte broek gestoomd had moeten worden of omdat zijn te lange broekspijp was ingekort: ~1 lange uniformbroek gestoomd, geperst-RM 1"; „1 dito, pijpen 1 cm korter gemaakt, geperst - RM 1". Heeft Hitler ook mopperend nieuwe schoenen ingelopen (een verpletterend beeld voor een halfgod)? Jazeker, te oordelen naar een rekening voor de Führer uit 1935 van Rid & Zoon in München: ~1 paar bruine herteleren lage schoenen - RM 19,50; 1 p. bruine herteleren laarzen, met hand gestikt - RM 32". Het staat allemaal, mèt brieven die de Führer verheerlijken, in 'De achterkant van het hakenkruis' van de de Duitse historici Beatrice en Helmut Heiber. Hun tegels lichten toont de achterkant van de machinerie van het kwaad: het banale en klein-menselijke. Uit de archieven van het Derde Rijk diepten ze brieven op, telegrammen, decreten, rondzendbrieven en notities die tekenend zijn voor de kleinburgerlijkheid, hebzucht, leugenachtigheid en grootheidswaan van de grote en kleine nazi-leiders. „Het waren onmensen, maar toch ook mensen (...). Wat door en door slecht is, kan men gemakkelijk begrijpen, maar het kwaad in de vermomming van het al te menselijke verbergt zich, is moeilijk herkenbaar en gemakkelijk te verdringen", constateren de samenstellers. Toen Hitlers droom uit was, op de dag van de Duitse capitulatie, 7 mei 1945, hielden de Europeanen de adem in. De langverbeide vrede bracht op die dag chaos, afgrijselijke wraakplegingen, verkrachtingen, massamoord. In 'De dag van het einde' doet Tobias Brand hiervan verslag; ook van de vondst van een door vlammen misvormd lichaam in Berlijn. „Apart gehouden waren de gouden brug met negen valse tanden [...] en de verschroeide onderkaak die nog vijftien tanden bevatte." Toen tandarts Blaschke en tandtechnicus Echtmann erbij waren gehaald, gaven hun verklaringen de doorslag: 'Lijk nummer 12 was dat van de Führer', die zelfmoord had gepleegd. Vijf jaar tevoren, op 10 mei 1940, had Hitler zijn motieven uiteengezet voor de Duitse aanval in het Westen. Hij verklaarde in een brallende dagorder: „De strijd die vandaag begint, zal beslissend zijn voor het lot van de Duitse natie in de komende duizend jaar". De dagorder is afgedrukt in 'Oorlogsreportages uit Nederland en Nederlands Indië'. Moet Hitlers zelfrechtvaardiging van het mei-offensief van 1940 een oorlogsreportage' worden genoemd? Samensteller Addie Schulte maakt in zijn inleiding enigszins aannemelijk, waarom hij de visie' van zowel Hitler als nazi-politiechef Rauter - maar ook persoonlijke ervaringen van Nederlanders in bezet gebied - heeft opgenomen. „Stukken die, gericht op rechtvaardiging van een bepaalde stap vaak een onverhoedse blik bieden op de waarden en normen (...) waarvan hij of zij anderen poogde te overtuigen". De selectie is wat hap-snap, maar de bijeengebrachte ooggetuigenverslagen geven zeker meer inzicht. Een lawine van regionale oorlogs schiedschrijving heeft de markt 0< spoeld. Voor één keer zon boek e' gelicht: 'Tietjerksteradeel 1940/1 de vrucht van onderzoek van de Am5 damse 'honger-evacué' P. V. J. van ° sem. Hij overleefde als 14-jarige met ouders de hongerwinter in de Friese meente. Van dit compacte en leve geschreven geschiedwerk waren de? ste 600 exemplaren binnen een uitverkocht. Half mei verschijnt tweede druk. Plaatselijke gebeurtenis en individuele lotgevallen (de schfl interviewde 200 betrokkenen) zijn °v zichtelijk in het kader van het j oorlogsverloop geplaatst. Tietjerk* j adeel heeft een voorbeeldige geschi6 nis van de bezetting gekregen. Huib Goudr' ,\ Ook deze man vertoonde menselijke, potsierselijke en alledaagse trekjes. FOTO ABC PRESS --- Niets beklijft, ontdekten de Romeinen Charles Vergeer: Een verlies van vleugels. De filosofie in het oude Rome. SUN, Nijmegen; 269 blz.-/34,50. In historische overzichten van de wijsbegeerte komt de Romeinse filosofie er meestal bekaaid af. Niet bij Charles Vergeer; zijn boek 'Een verlies van vleugels', met de ondertitel 'De filosofie in het oude Rome', is dikker dan zijn eerder verschenen studie over de Griekse wijsbegeerte, 'Eerste vragen. Vergeer verzet zich tegen de opvatting dat de Romeinse wijsbegeerte alleen maar een soort aanhangsel van de Griekse is. Zij heeft een eigen karakter en een eigen culturele achtergrond, en is ongewoon sprankelend' voor wie zich erin verdiept. Of dat laatste waar is, kan de Nederlandse lezer voor zichzelf uitmaken, want er zijn in ons land de laatste jaren tal van belangrijke filosofische werken uit de Romeinse periode uitgegeven, in vlot leesbare vertalingen. In 'Eerste vragen' waarschuwde Vergeer al dat hij niet 'de zoveelste inleiding' wilde schrijven. Nu het tweedelige werk is voltooid, kan worden geconcludeerd dat hij woord heeft gehouden. Voor een gebruikelijke inleiding ontbreekt er te veel. Volledigheid was dan ook niet zijn doel. Maar hij snijdt thema's aan en legt verbindingen die in zulke inleidingen doorgaans niet aan bod komen. Beide boeken geven blijk van een eigenzinnige visie die, getuige de literatuurlijsten achterin, wel degelijk is gebaseerd op wetenschappelijke inzichten. Een grote verdienste van Vergeers studie is de ruime aandacht voor de rol van de taal bij de vorming van filosofische begrippen. Vertalingen van Grieks naar Latijn brachten vaak ook betekenisveranderingen mee. Vertaling leidt tot vervorming, schrijft Vergeer met verwijzing naar Heidegger. Daarom acht hij met name Cicero zon belangrijke denker. Deze filosoof zag het immers als zijn taak de Griekse wijsbegeerte toegankelijk te maken voor zijn taaigenoten, maar voegde er door zijn vertalingen van de kernbegrippen een eigen dimensie aan toe. Toch wil Vergeer de soms diepgaande verschillen tussen de Griekse en Romeinse filosofie niet zonder meer herleiden tot vertaalkundige kwesties (sommige grote filosofen uit de Romeinse tijd, zoals Plotinus, schreven trouwens in het Grieks). Hij geeft een fraaie vergelijking ter relativering van zijn standpunt: „Woorden zijn hooguit bakens in de zee van het denken, maar wel bakens die de koers van het denken bepalen". Vergeer illustreert de betekenisverschuiving-door-vertaling-van-begrippen met de ontwikkeling van het begrip 'tijd. Dat thema vormt een rode draad in deze studie. In de Griekse filosofie was 'tijd' zoals wij die kennen, onbekend, betopgt hij. De hele wereldbeschouwing stond in het teken van duur en duurzaamheid, de wereld was een kosmos, een vaste onveranderlijke orde, waarbinnen de processen zich eindeloos herhalen. In de Romeinse filosofie sluipt het besef binnen van de tijdelijkheid en vergankelijkheid van de wereld en de dingen, inclusief de mens. Dan ontstaat ook de 'obsessie', zoals Vergeer het uitdrukt, met de kortstondigheid van het mensenleven. Vergeer laat overtuigend zien hoe de vertaling van Griekse wijsgerige begrippen tot het nieuwe tijdsbesef heeft bijgedragen. Andere factoren, zoals maatschappelijke ontwikkelingen, laat hij buiten beschouwing. Toch gaat een filosoof als Seneca, als hij tracht te weerleggen dat het mensenleven kort is, juist in op een klacht van 'het merendeel van de stervelingen. Kennelijk was het besef van de tijdelijkheid van het bestaan een veel algemener probleem, met een heel concrete aanleiding: veel burgers wisten, door staatkundige omwentelingen politiek monddood gemaakt, niet meer goed wat ze met hun eigen tijd moesten aanvangen. Vrije tijd en verveling werden een maatschappelijk probleem. De Romeinse keizers zagen zich genoodzaakt behalve voor brood ook voor spelen te zorgen. Vergeer besteedt ook veel aandacht aan de positie van de christelijke wijsbegeerte binnen de Romeinse beschaving. Terecht vindt hij het onzin om de laatantieke en de vroeg-christelijke tradities van elkaar te scheiden, zoals wel gebeurt: op die manier schuiven „perioden, personen en problemen als ijsschotsen over elkaar, terwijl deze destijds juist in een verhit debat met elkaar waren verwikkeld." In boeiende hoofdstukken maakt Vergeer duidelijk hoezeer de vroeg-christelijke wereldbeschouwing al vanaf Paulus en de evangeliën is geworteld in de antieke cultuur en zich daar onderdeel van voelde. Ook wie belangstelling heeft voor de historische oorsprong van het christendom, kan daarom veel van dit boek opsteken. Hans Dijkhuis ---