BOEKEN Eindredactie: Jaap de Berg WÊ Hanneke Wijgh NET UIT I.J. Bimson e. a. (red.): Nieuwe Bijbelatlas. Groen, Leiden; 128 blz. f 39,90. Kaarten, plattegronden en foto's met uitvoerige toelichtende tekst, die in deze Nederlandse uitgave - gebaseerd op een Engels origineel -r vaak verwijst naar de Statenvertaling. Walter Boers: Eén Volk, Eén Lied - Joodse en Arische muziek in het Derde Rijk. Hadewijch, Antwerpen/Baarn; 199 blz. ƒ 34,90. Bewerking van eerder uitgezonden series op Radio 3 van de BRTN. Boers behandelt eerst de i||| afrekening van de nazi's en H hun voorgangers met de muziekcultuur van joodse herkomst en vervolgens de manieren waarop de Duitse muziekwereld zich aanpaste aan het naziregime. ~Carl Orff, Werner Egk en Herbert von Karajan konden hun carrière, die zo schitterend begonnen was onder het teken van het hakenkruis, in het naoorlogse Duitsland ongehinderd voortzetten." Mels Sluyser: Hoe waar is een koe. Bodoni, Baarn; 173 blz. ƒ 32,50. Tweeëntwintig verhalen en beschouwingen over o. a. 'dwaallichten in wetenschapsland'; tot de slachtoffers daarvan rekent Sluyser, hoofdredacteur van vakbladen op het gebied van het kankeronderzoek, de melkboer die het geheim van het heelal zoekt in de priemgetallen, en de creationisten van de EO. Ludwig Wittgenstein: Knipsels. Vertaling Wilf red Oranje. Boom, Amsterdam; 179 blz. ƒ 45. Vertalihg van 'Zettel' (naar de verbeterde tweede druk van 1981): filosofische H aforismen die op knipsels in Wittgensteins nalatenschap werden gevonden. „Uitsluitend een filosoof zou zeggen: 'Ik weet dat ik twee handen heb'; maar wel kan men zeggen: 'Ik ben niet in staat te betwijfelen dat ik twee handen heb. Erich Harth: Brein & geest. Bodoni, Baarn; 231 blz. ƒ 49. Amerikaanse oudhoogleraar verheldert ingewikkelde vragen: wat is bewustzijn?, wat gewaarwording?, hoe laten de beelden die de hersenen scheppen, zich vergelijken met de corresponderende buitenwereld? André Cremer (ontwerp): Bewegwijzering in Nederland. Bis, Amsterdam; 104 blz. ƒ45. Mooi uitgevoerd, door illustraties gedomineerd overzichtswerk voor iedereen die betrokken is bij bewegwijzering. Inleidende en toelichtende teksten (deels ook in het Engels) van deskundigen, onder wie Paul Mijksenaar en Rob van Maarschalkerwaart. Belastinggids 1995; 160 blz. ƒ 19,90. Belastingdiskette 1995;/33,90. Bosch en Keuning, Baarn; Consumentenbond, Oen Haag. De diskette is geschikt voor een IBM-computer (of een die daarmee compatible is) met een intern geheugen van minimaal 512 KB. Trouw VRIJDAG 10 FEBRUARI 1995 --- Skelet voor de anatoom, windsels voor de directeur het Leidse Museum van Oudheden niet *an bezoeken en thuis geëtaleerd en ae$kundig toegelicht wil Zien wat er in het °ude Egypte te koop was aan textiel, kleding viclusief leggings!), pruiken, schoeisel en s'eraden, is met 'De kleren van de farao' 9°ed af. Het mooi en instructief verluchte °ek is weliswaar bedoeld als geleide bij de exPositie 'De kleren van de farao', maar cent zich uitstekend voor zelfstandige ectuür. Het bevredigt niet alleen de "langstelling voor Oudegyptische wereldlijke en religieuze mode, maar ook de n,euwsgierigheid naar bijzonderheden °hltrent de fabricage van textiel en de vervaardiging van allerhande naaiwerk. er> afsluitend hoofdstuk beschrijft de Seschiedenis van de Leidse collectie Ê9yptisch textiel. Het wekt de indruk dat het resPeet voor mummies in Leiden aanmerkelijk gegroeid is sinds de vorige eeuw, toen de eerste directeur van het een nieuwe aankoop maar meteen a°or een anatoom liet openen, waarna de eren de restanten onder elkaar verdeelden ~ de anatoom het skelet, de directeur de llnrïen windsels. oto: een ceremoniële hoofdversiering - flexibele gouden schakels, ingelegd met k°rnalijn en turkoois - die zon 3500 jaar 9eleden moet hebben toebehoord aan een Van de vrouwen van Thoetmosis 111. Jaap de Berg Gillian Vogelsang-Eastwood, m. m. v. J. F|etcher, M. J. Raven en W. Z. Wendrich: De kleren van de farao. De Bataafsche Leeuw, Amsterdam; 160 blz. - ƒ 46. --- Erupties van haat, nijd, venijn, Minachting en spotlust 'n een tijd van politieke correctheid en andere vormen van'oppervlakkige 2elfbeheersing is het verfrissend om voor de erandering eens te lezen hoe nartstochtelijk er sinds oudtestamentische 'Iden op andermans godsdienst, nationaliteit en seksuele of artistieke v°orkeur gescholden is. Welke christen aagt het nog, een spotter (H. L. Mencken) e voorspellen dat hij na zijn dood zonder Peciale hemelse dispensatie niet eens tot e diepste krochten van de hel zal worden e9elaten? En welke spotter neemt de •>°dsdienst nog serieus genoeg om (met Havelock Ellis) de invloed van twee ere|dreligies hieraan toe te schrijven dat eruzalem het vroeger zonder rar>kzinnigengesticht moest stellen? De ntse oud-parlementariër Matthew Paris eeftin het millennia bestrijkende Cltatenboek 'Scom' ('Hoon') honderden uPties van haat, venijn, minachting en sPotlust verzameld. De meeste zijn afkomstig uit Groot-Brittannië. Dit ligt ook n|erom voor de hand, dat in de politiek daar, getuige menig citaat in deze collectie, de kunst van het gloedvol erwensen nog met enige passie beoefend Woi"dt. (Jdß) Matthew Paris (samenst.): Scorn. Hamish amilton, Londen (imp. Penguin); geb., 242 blz/32,25. --- Willen d pvoeders - vooral zij die daarvoor een acah6^'sche opleiding hebben moeten volgen - ebben al decennia lang een hekel aan 'Pietje eM' van Chr. van Abkoude, aan 'De A.F.C.-eJs van J. B. Schuil, aan de Bob-Evers-serie Willy van der Heide en aan de Kameleone ks van H. de Roos. Het zijn boeken waarin 6 vr°uw een volstrekt ondergeschikte rol jrvult, de helden allemaal het ruwe-bolsterahke-pit-t Pc vertegenwoordigen, respect het gezag ver te zoeken is - en zo kun.en de opvoeders voornoemd nog wel even d°orgaan. ermoedelijk zijn hun bezwaren terecht. Toch oet ik bekennen dat al die titels tot mijn faoriete jeugdliteratuur behoorden. Ik werp er . ° nu en dan nog wel eens een vluchtige blik nen dat komt eigenlijk hierdoor: zoon Roeand (8) neemt de laatste tijd de voorraad van 'Jn 9rootmoeders zolder stukje bij beetje cc naaqr zijn eigen kamertje, met inbegrip an alle verderfelijke boeken die zijn vader °'t - en steeds opnieuw - las. Vorige week v°ltooide Roeland zijn debuutroman, 'De *Cr>at van de stad Groningen', waarin een r|etal jongens op het spoor van een bende smokkelaars komt. Het verhaal vertoont spo- Jen van ontlening, maar dat doet nu even niet erzake. De helden heten Gert (van Samson?), f; iaah (van Bassie?) en Roeland (sic). Pas in "oofdstuk 20 duikt de H. Hermandad op, in deriTSoon Van aQent Willem- Het m°9e dvi" e ijk zijn wie daarvoor als naamgever heeft 'end. Hoezo geen respect voor gezag? Wi(lle)m Slagter --- 'Geen nationale dodenherdenking, maar bezinning op nationaal falen' Or. C Hilbrink: 'In het belang van het Nederlandse v01k...' _ Over de medewerking van de ambtelijke wereld aan de Duitse bezettingspolitiek 1940-1945. SDU, Den Haag; 248 blz.-ƒ39,90. Op 4 mei voltrekt zich in Nederland de nationale dodenherdenking. Dit lijkt een onberispelijk zinnetje, maar de historicus dr. C. Hilbrink bespeurt er een wereld van hypocrisie achter. Het miskent in zijn ogen het Pijnlijke feit dat de Nederlandse natie zich in de bezettingstijd over het algemeen allesbehalve moedig heeft gedragen. Veruit de meesten '■epen met de bezetters in de pas. Daarmee heeft Nederland, meent Hilbrink, het morele recht op een nationale dodenherdenking verspeeld. De vermoorde joden, door 'de natie in de steek gelaten', en de doden van het verzet kunnen daarom maar „beter worden herdacht in de besloten kring van wie zich bij hen persoonlijk betrokken voelen". Voor de rest van het volk heeft de historicus een heel andere 4-mei-opdracht: „Een landelijke bezinning op een samenleving waarin zulke rampen [als de deportatie van de joden] konden plaatsvinden; nadenken over de vraag hoe Nederlandse staatsburgers zo en masse Duitse orders, waarvan het onrechtmatige en misdadige karakter niemand kon ontgaan, hebben kunnen opvolgen". Zelf lijkt Hilbrink het antwoord al goeddeels gevonden te hebben, want hij kenschetst 'de houding van de Nederlandse natie' in 1940-45 als 'begrijpelijk en zelfs normaal. Dit oordeel grenst op het eerste gezicht aan verschoning, maar zo bedoelt Hilbrink het vermoedelijk ook weer niet. Op de vraag: „Waren Nederlanders, 'arische' en joodse, die, bewust of niet, hebben meegewerkt aan de deportaties van de joden, even erg of erger [cursivering van mij -Jdß] dan de Duitsers?", geeft hij althans een bevestigend, zij het wat ingewikkeld geformuleerd antwoord („Het is moeilijk redenen te vinden op grond waarvan men op zon streng oordeel krachtig zou kunnen afdingen"). Met zijn poging tot een demasqué van de 'nationale herdenking' opent Hilbrink zijn verzameling studies 'In het belang van het Nederlandse v01k...'.' De ondertitel wekt de indruk dat ze exclusief betrekking hebben op 'de medewerking van de ambtelijke wereld aan de Duitse bezettingspolitiek'. Dit is een misvatting. In werkelijkheid behandelt het boek ook allerlei andere onderwerpen - de Nederlandse Unie, de rol van koeriersters, gehannes van de regering in Londen, Dolle Dinsdag, de Binnenlandse Strijdkrachten, het Militair Gezag, de zuiveringen en zo meer. Wie daarnaast een breed overzicht van dubieuze praktijken van 'de' ambtenarij verwacht, komt bedrogen uit. Wel velt Hilbrink zo nu en dan een algemeen vonnis over een fors segment van deze bevolkingsgroep. Zo verwijt hij 'Den Haag' vérgaand perfectionisme bij de uitvoering van Duitse opdrachten, bijvoorbeeld om een 'waterdicht' persoonsbewijs te produceren, ten detrimente van joodse Nederlanders en illegale werkers. Anderzijds constateert hij dat vooral na medio 1943 „steeds meer lagere "ambtenaren individueel en in het diepste geheim", hun gehoorzaamheidssyndroom ten spijt, de brui gaven aan de richtlijnen van hun hoogste Nederlandse bazen, die als de dood waren voor iedere vorm van sabotage. Maar overigens komen belangrijke sectoren van het overheidsapparaat, waaronder de burgemeesters, de gemeente- en departementsambtenaren, de politie en de PTT, niet of alleen fragmentarisch in beeld. Breedvoerig en genuanceerd besproken wordt de collaboratie van eigenlijk maar één instelling: de Nederlandse Spoorwegen. Ook op dit terrein is de schrijver al heel wat gras voor de voeten weggemaaid, onder andere in de boeken van L. de Jong en in 'Rijden en staken - De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd' van A. J. C. Rüter (1960). Hilbrink nuanceert of weerspreekt hun conclusies op sommige onderdelen. Hij rechtvaardigt zijn bijdrage echter vooral met de stelling dat deze en andere geschiedschrijvers hun blik te veel hebben gericht op de toppen van bovengrondse én ondergrondse organisaties. Door te weinig te letten op wat zich, veelal onafhankelijk daarvan, in de lagere echelons afspeelde, met name buiten de Hollandse provincies, zouden ze de historische werkelijkheid te kort hebben gedaan. Om deze lacune aan te vullen heeft Hilbrink tussen 1990 en 1993 ruim tweehonderd gesprekken gevoerd met voormalige illegale werkers. Daarnaast put hij royaal uit twee andere bronnen: het archief van de TD-groep - een organisatie die zich specialiseerde in het bevorderen van ambtelijk verzet -, hem ter beschikking gesteld door oud-burgemeester G. J. D. Franken van Zaandam, en de verslagen van de Parlementaire Enquête 1940-1945, al lijden die aan hetzelfde euvel als Hilbrink bij De Jong en Rüter signaleert. Het resultaat is een altijd belangwekkende en vaak fascinerende potpourri van oral history, citaten uit archiefstukken, verbindende passages en meer zelfstandige beschouwingen. Maar je moet wel al enigszins thuis zijn in de materie om voortdurend het overzicht te behouden. Strakke ordening is niet Hilbrinks fort, een afkeer van zijpaden evenmin. Niettemin: wie zich een authentiek beeld wil vormen van, bijvoorbeeld, chaotische toestanden in het verzet en bij de zuivering, wordt niet karig bediend. Eén voorbeeld. In september 1944 krijgt ook de Rotterdamse Tramwegmaatschappij (RTM) vanuit Londen een bevel tot staking. De RTM onderhoudt verbindingen met de Zuidhollandse eilanden waarvan ook de Duitsers gebruik maken, maar die voor de voedselvoorziening van Rotterdam onmisbaar zijn. Wat te doen? De directie vraagt de leider van de knokploeg Rotterdam-Zuid om een bindend advies. Doorwerken, zegt 'Keesje Zuid. Een deel van het personeel gaat toch in staking, zij het vooral uit lummelige motieven: doorbetaling van het salaris lijkt verzekerd, dus waarom nog werken ook? De werkers op hun beurt, althans leidinggevende figuren onder hen, worden bedreigd door verzetsgroepen en enkelingen die zich van Keesje Zuid niets aantrekken. Wat het meest boeit in Hilbrinks bundel, zijn, ondanks zijn aandacht voor lagere echelons, de ontsporingen in het beleid van de top der Nederlandse Spoorwegen - en vooral de geslaagde pogingen om die derailleringen later te verdoezelen. Richtlijnen van de Nederlandse overheid ten spijt, bediende directeur W. Hupkes c. s. de Duitsers op hun wenken. Wie of wat de bezetter ook vervoerd wilde hebben -joden, dwangarbeiders, militair materieel - de NS-directie regelde het transport. Een dochteronderneming van de NS liet zelfs joodse dwangarbeiders een speciale spoorlijn tussen Hooghalen en kamp Westerbork aanleggen. Deze inschikkelijkheid werd aanzienlijk vergemakkelijkt door een bedrijfscultuur waarin het woord van de baas voor de meesten wet was. De NS verschilden hierin trouwens hooguit gradueel van de rest van de samenleving, gekenmerkt als ook die werd door een 'traditionele gezagsgetrouwheid' (J. C. H. Blom), die half Nederland inmiddels vreemd is geworden. Met haar concessies bereikte de NS-top het behoud van de illusie dat hij meester in eigen bedrijf bleef. Het alternatief - ontslag - schijnen topfunctionarissen als Hupkes en G. Joustra, voorzitter van de Personeelsraad, nooit te hebben overwogen. In een passage waarvan het ironisch gehalte zich moeilijk laat vaststellen, wekt Hilbrink de indruk daar begrip voor te hebben: „Hoe hadden zij niet voor hun positie aan de top moeten knokken! Alle strijd voor het bereiken van hun topfunctie zou voor niets zijn geweest". Minder begrip toont hij voor hun pogingen om na september 1944 -toen een oproep van de regering in Londen gevolgd werd door een massale spoorwegstaking - vier jaar colloboratie goed te praten met het argument dat ze het bedrijf intact hadden gehouden 'voor verzet als de tijd daarvoor zou zijn aangebroken. In welke beschamende bochten de heren zich kronkelden, toen ze acht jaar na de bevrijding door de Parlementaire Enquêtecommissie ondervraagd werden, illustreert Hilbrink met treffende citaten. Zo verdedigde oud-directeur G. F. H. Giesberger het gebruik van goederenwagons voor de deportatie van joden met de overweging dat dit „voor die mensen aan de ene kant misschien toch wel beter [was], want dan konden zij nog iets meenemen". Onmiddellijk na de oorlog kregen Hupkes c. s. van de regering - wier voorgangsters nota bene collaboratie hadden verboden - de verzekering dat hun beleid 'gedurende de bezetting als geheel' haar 'volledige vertrouwen' genoot. Ook hier ' schommelt Hilbrinks oordeel tussen begrip (gezien de belangen van de wederopbouw) en verontwaardiging. Maar dat , doet aan de waarde van zijn boek niets af, althans niet voor wie aan de geschiedschrijving eerder inzicht in het gedrag i van mensen wil ontlenen dan voedsel voor de behoefte om hen postuum te vonnissen. Jaap de Berg Tijdens een Bevrijdingsspel in Amsterdam demonstreerde NS-personeel in 1945 op symbolische wijze dat het bedrijf tot september 1944 doorgedraaid had. FOTO ANEFO --- Korte pootjes, echte liefde Frederik Philip Kuethe: De Zaakgelastigde. Thomas Rap. Amsterdam; 147 blz.-ƒ29,50. Dat een betrekking bij de buitenlandse dienst (en de zelden uitblijvende ontworteling) zich goed leent voor de ontwikkeling van een schrijverschap, dat is al vaker bewezen. Je kunt aan het werk van Springer denken, aan Helman of aan het schitterende 'Rapport van een secretarisvogel' van A. van Anders. Telkens schept het opgedragen verblijf in den vreemde een letterkundige ruimte voor de ingedijkte Hollandse geest. Helemaal als de verhouding met het land van herkomst is gereduceerd tot een in bloedeloos ambtenarenjargon gegoten dienstbetrekking, wordt de literaire taal een toevluchtsoord. Ook de oud-diplomaat Frederik Philip Kuethe moet zich in een staat van ontworteling gewaand hebben, toen hij in 1980 als ambtenaar vierde klas begon aan zijn betrekking als zaakgelastigde in Colombo, Sri Lanka. Zijn verblijf op het eiland, dat drie jaar zou duren en eindigde in de troebelen van de burgeroorlog, vormt de basis van zijn sterk autobiografische literaire debuut. Het heet 'De Zaakgelastigde' en draagt door de indeling van hoofdstukken in plaatsen en data het karakter van een intiem dagboek, met terugwerkende kracht geschreven. Het is het verslag van een liefde. Natuurlijk handelt het ook over die eigenaardig kunstmatige wereld waarin diplomaten zich bewegen - maar die is ook bron van vermaak. Al begint het avontuur slecht. Willem van Driel, de hoofdfiguur, overvalt een eigenaardige innerlijke vervreemding als hij - ondanks bedenkingen van zijn vrouw Inga en zijn drie dochters - in Colombo als zaakgelastigde aantreedt. Het Nederlandse ambassadepersoneel heeft van de nieuwe, onervaren chef geen hoge dunk, de woning is er een met weinig behaaglijkheid en is bovendien omringd door onaantrekkelijke buren, en de werkzaamheden op kantoor zijn even geestdodend als futiel. Plichtmatig loopt hij bijeenkomsten en recepties af. „Daar zit ik dan achter de minister voor het Weer, het Toerisme of de Aryuvedische Kruiden (het kabinet bestaat uit tweeënvijftig leden), meestal samen met mijn collegae van Nepal en de Philippijnen." De zaakgelastigde voelt zich als verlamd; een professioneel echec en een persoonlijk drama kondigen zich aan. „Het is alsof er langzaam een glazen wand tussen mij en de rest van de wereld geschoven wordt. Ik zie Inga en de kinderen - die zich hier heel goed houden - nog wel bewegen, maar dan zoals je naar een school maanvissen in een aquarium kijkt. Dat zeg ik niet goed; de maanvissen ben ik zelf." Het gaat niet goed met onze zaakgelastigde, maar dat wil niet zeggen dat het boek een zwaarmoedige toon krijgt - dat wordt verijdeld door Kuethe's aanstekelijke gevoel voor humor en zijn speurbare lust tot vertellen. Telkens wanneer het mis dreigt te gaan, dist hij de lezer een smakelijke anekdote op, soms ontroerend, soms hilarisch - fragmenten uit een diplomatenleven. Een leven dat barsten vertoont. Hun verhouding, zegt Inga, doet haar denken aan''die tussen twee meubelstukken die al heel lang met elkaar in hetzelfde vertrek staan. Van die gedachte kan voor menigeen iets troostrijks uitgaan, maar hier kondigt ze onheil aan. Olivia de Silva, dochter van een Srilankaanse diplomaat en gehuwd met een Nederlandse advocaat, stapt het leven van Van Driel binnen. Op slag ontstaat verliefdheid, vooral gewekt door een zin, een opmerking, een schitterende grap: „Zullen we elkaar maar tutoyeren", stel ik voor, terwijl ik de hete thee naar mijn lippen breng. Ze kijkt even naar buiten en zegt dan met een stralende lach: „Is het gras daar vanavond niet veel te nat voor, meneer Van Driel?" Vanaf dat ogenblik is Colombo alleen nog maar het decor voor een grote, heftige liefde, de hoofdstukken worden brieven aan Olivia, maar het grote geluk gaat gepaard met venijnige, onheilspellende steken in de zij, eerst nauwelijks waarneembaar, later onontkomelijk. De pijn van de ontworteling schijnt verdrongen, maar het isolement raakt niet werkelijk opgeheven. De verliefden moeten leven met het van elkaar verwijderd zijn, hij in Colombo, zij in Noordwijk. Maar terwijl Van Driels huwelijk in een scheiding uitmondt, blijft Olivia's verhouding met haar echtgenoot in takt. Van Driel realiseert zich dat Olivia zich niet van haar gezin zal losmaken. Om toch dichtbij haar te kunnen zijn verlangt hij zielsveel naar een overplaatsing naar Den Haag; hij krijgt die ook toegezegd - tot het moment dat in Sri Lanka de heftige rellen tussen Tamils en Singhalezen uitbreken. De Haagse voorzienigheid bereidt Van Driel dan nog een bittere verrassing. Zijn levensweg schijnt hier dood te lopen. Op dit niveau is 'De Zaakgelastigde' een liefdesverhaal met slechte afloop. Maar het stijlvolle en eerlijke boek is meer dan dat ik sta iedere keer weer versteld van je taalvermogen. Bovendien kun je woorden zo schitterend transponeren." Zo prijst Van Driel zijn geliefde. Natuurlijk is die liefde tussen beiden zinnelijk (al sta je als lezer niet voortdurend over het bed gebogen) en bij vlagen is ze ook hopeloos sentimenteel, maar bovenal is ze een ervaring van taal, taal als esthetischintellectueel genoegen, taal als oord van toevlucht. Geest en geestigheid. Goede verstaanders, halve woorden. Komt ook voor bij dieren: „Tijdens het eten opeens de roep van de gekko. Gamini wijst op twee albino-achtige hagedisjes waar je bijna doorheen kunt kijken. Het paar zat volstrekt bewegingloos op de steile wand van de eetkamer. Vier rollende oogjes. Van de onderste partner steekt de staart recht omhoog. 'Het lijkt wel een muzieknoot, deze omstrengeling', zeg je. Dan beweert Gamini iets in het Singhalees waar jij en Truscilla hard om moeten lachen. 'The fellow only shouts when inciting the female', verduidelijkt hij. Korte pootjes, echte liefde." Bij alle troost die van dit beeld uitgaat: beter kan je de ontoereikendheid van de verrukking niet beschrijven. Wim Boevink ---