de 23 van Trouw Er is nooit een ultimatum aan Trouw gesteld; wel waren er wanhopige pogingen van familieleden om de gevangenen te redden door BEN VAN KAAM Opvallend is dat niemand uit de Trouw-top zich iets herinnert van een concreet SD-aanbod (Gottschalk) waarop in de dagen voorafgaande aan de 21ste juli zou zijn gereageerd. ledereen heeft het over die bewogen bijeenkomst op de ochtend van 9 augustus, maar geen sporen zijn te vinden van een soortgelijk beraad drie weken eerder. Wel dwingt het stijgende aantal verzetsslachtoffers tot een verhevigde bezinning op wat men aan het doen is. Daarvan getuigt het artikel van medio juli 1944 'Onze vrouwen achter de frontlinie. De schrijfster wekt de indruk op de hoogte te zijn van de spanningen die Gottschalk via de bezoekende vrouwen oproept met zijn boodschap dat als Trouw zou stoppen, het leven van de gevangenen zou worden gespaard. 'Ginds op de slagvelden worden de jonge levens met duizenden en tienduizenden weggemaaid. Ook om hen wordt getreurd door die hen liefhadden, ook door hun dood wordt veel levensgeluk vernietigd. Met het bloed van deze jongens die op vreemden bodem vallen, wordt mede onze vrijheid gekocht. Wij mogen ons niet beklagen, als het bloed van onze jongens daarvoor mede geplengd wordt.' De Trouw-archieven bevatten een helaas ongedateerd rondschrijven uit die dagen: 'Is doorgaan verantwoord?" 'In onze kring is onder ogen gezien de vraag of het wenschelijk en geoorloofd is, om door overeenkomst met S.D. de uitgave van ons blad te staken, waartegenover dan zou staan, dat degenen, die wegens met ons blad verband houdende activiteit gevangen genomen zijn, niet zouden worden berecht, doch in Duitsche bewaring zouden blijven. Wij laten in dit rondschrijven in het midden, de vraag of zulk een overeenkomst feitelijk mogelijk is, wij spreken alleen over de vraag of zij, stel zij ware mogelijk, behoort te worden aanvaard.' Wanneer in de Trouw-groep het rondschrijven op papier is gezet is niet meer te achterhalen. Tot dusver is vaak aangenomen dat het stuk ontstond na de dramatische vergadering op 9 augustus 1944, maar over een ultimatum of doodvonnissen wordt in deze beschouwing niets gezegd. Peter Bak opperde dat het eerder geschreven moet zijn. Aannemelijk is in ieder geval dat het geschreven istoen Gottschalk langs enige weg het idee van onderhandelen toespeelde naar de Trouw-leiding. Mag er met de SD worden onderhandeld? 'De vraag heeft ons ernstig en langdurig beziggehouden', meldt het rondschrijven. Het antwoord van Trouwtenslotte is ontkennend. "Wie tegen de capitulatie der gewetens strijdt, mag zelf nooit geestelijk capituleren.' Was op het niveau Rauter. Seyss-lnquart in feite de kous al af op 6ju li, omstreeks 21 ju li wordt door Harders ook een streep gezet onder het onderhandelingsinitiatief vanuit de Dienststelle Den Bosch. Maar blijkens een verhoor 0p25 november 1946 in Wierden van Trouw-medewerkerG. H. Morsink (Henk de Bakker) onderneemt Eik Speelman nog een laatste poging. Morsink verklaart: 'In begin augustus 1944, dag en datum kan ik mij niet meer herinneren, terwijl ik mij be- vond te Hoogeveen, alwaar ik op dat tijdstip was ondergedoken, sprak ik genoemde Eik Speelman. Ik keek natuurlijk raar op dat hij zich op vrije voeten bevond. Hoe of hij eigenlijk los was gekomen kon ik niet recht van hem gewaar worden, doch de reden waarom Speelman mij opzocht was de volgende: Gottschalk had hem - Speelman - medegedeeld dat het bestuur van Trouwhet lot van de 24 ter dood veroordeelden in handen had. Wanneer het bestuur van Trouw op 9 augustus 1944 voor tien uur des morgens aan Gottschalk zou hebben medegedeeld dat Trouw in geen enkele vorm meer zou verschijnen en absoluut geen illegaal werk meer verrichtte, de executie niet zou worden voltrokken. Omdat hier het leven van vierentwintig menschen op het spel stond, heb ik mij hierop terstond naar Amsterdam begeven en mocht het mij gelukken de kopstukken van Trouwbij elkaar te krijgen.' Dat was een van de aanleidingen voor de dramatische bijeenkomst op de ochtend van 9 augustus, waarin de Trouw-top denkt dat er een ultimatum ligt. Deze indruk wordt ook gewekt door de informatie van een of meer advocaten, die door familieleden van Trouw-gevangenen zijn ingeschakeld. Via dat kanaal wordt alvast zelfs een in het Duits gestelde verklaring overlegd die Wim Speelman zou moeten tekenen en - volgens een 3 augustus geschreven briefje van de Rotterdamse advocaat Groenenboom - voor 5 uur 's middags in het bezit zou moeten zijn van Sachbearbeiter Gottschalk in s-Hertogenbosch. Met name deze mededeling maakt het hoogst onwaarschijnlijk dat we hier te maken hebben meteen Duits initiatief. Gottschalks rol was al lang uitgespeeld. De Trouw-zaak wordt blijkens de stukken aan Duitse kant al lang op aanzienlijk hoger niveau afgedaan en Gottschalk wist dat. Hij kon alleen nog valse verwachtingen wekken. Wat op 9 augustus 1944 is aangezien voor een Duits ultimatum lijkt bij nadere beschouwing dan ook meer op een wanhoopsactie van de zijde van advocaten, die niet konden weten hoe de zaken aan Duitse kant werkelijk lagen. Pas op 8 augustus krijgt Groenenboom van Gottschalk te ho- ren dat de hoofdleiding van de zaak berust bij Schöngarth in Den Haag. Er moet toen alsnog op hoog niveau getracht zijn iets te bereiken, maar gegevens daarover vonden we niet. Het is trouwens zeer de vraag of het iets zou hebben uitgehaald. Het blijkt nu dat al vanaf 6juli 1944 de dienst inde zaak- Trouwwerd uitgemaakt door Rauter. Enkele (voorlopige) conclusies geven het volgende beeld: - Er is aan Duitse kant op verschillende niveaus en door verschillende instanties aan de zaak-Trouw gewerkt zonder dat men over en weer alles van elkaar wist. - Voor zover in de eerste weken van juli 1944 getracht is te onderhandelen, gebeurde dat op aandrang van een van de gevangenen en van familieleden van gevangenen. Aan Duitse kant voltrok zich het contact op het lagere niveau van Sachbearbeiter Gottschalk in Den Bosch. - De Trouw-zaak was voor de hogere Duitse autoriteiten niet slechts een illegale perszaak. De opvallend hardere behandeling was een gevolg van de visie van Rauter en Seyss-lnquart dat Trouw deel uitmaakte van een organisatie gericht op gewapend verzet. - Rauter wilde (zijns inziens waarschuwende) doodvonnissen. Dat hij geweten heeft van pogingen begin juli om met Trouwte onderhandelen, lijkt niet waarschijnlijk. - Wie wel geweten heeft van deze pogingen was de 'aanklager' op zaterdag 5 augustus in het Trouw-proces. Dat was de SS'er Deppner - de eerste commandant van het doorgangskamp Westerbork, die na de Trouw-zaak bij het naderen van de geallieerde troepen dagelijks zonder enige vorm van proces gevangenen liet doodschieten in kamp Vught. Deze Deppner wees begin juli het denkbeeld af om met Trouwte onderhandelen. - Het lot van de Trouw-groep stond in feite al vast toen Seyss-lnquart na ruim een maand touwtrekken tussen diverse Duitse instanties op 7 juli 1944 besliste dat het een zaak zou worden voor het Polizeistandgericht. - Als Rauter geweten heeft van pogingen (van Sachbearbeiter Gottschalk) om na te gaan of er inderdaad met Trouwte onderhandelen viel over stopzetting van het blad, heeft hij dubbelspel gespeeld. Zijn kijk op de aard van de Trouw-organisatie maakt het waarschijnlijker dat hij daarvan onkundig was. - Rauter hechtte er zozeer aan dat de Trouwgroep dooreen Polizeistandgerichtzou worden berecht dat hij, toen Hitler op 6 juli een streep haalde door alle vormen van berechting van verzetsmensen, speciaal voor een zaak tegen de Trouw-groep alsnog een uitzonderingstoestemming lospeuterde bij Himmler in Berlijn. - Het enige wat het leven van de gevangenen toen nog had kunnen redden was het niet bevestigen van de beoogde doodvonnissen door Rauter of gratieverlening door Seysslnquart. - Er is in feite nooit een Duits ultimatum aan Trouwgesteld. Wel is sprake geweest van wanhopige pogingen van familieleden om met onderhandelingspogingen de levens te redden van de gevangenen. Gehoopt werd dat Trouw als een perszaak zou worden behandeld. Uit de archieven blijkt dat na 7 juli 1944 die kans was vervlogen. Bij gebrek aan openbaar vervoer zijn op diverse plaatsen rijnaken ingezet zoals hier voor de mensen die naar Rotterdam willen. --- VOETNOTEN: (1): 'Opdat wij niet vergeten. Gedenkboek o ver de bijdrage van de Geref. Kerken aan het verzet, samengesteld door Th. Delleman, Kampen 1949, pag. 356. (2): E. van Ruller in gedenkboek Geref. Kerken 'Opdat wij niet vergeten', 1949, pag. 355. Lydia E. Winkel: De Ondergrondse Pers, 1940-1945. RIOD 1954, pag. 250. Hiile de Vries: Een ophitsend geschrift 1968, pag 55. Ben van Kaam: Het Ultimatum, Trouw 27 jan. 1968. Peter Bak: Harde koppen, rechte lijnen, 1993, pag. 43. (3): Harders verklaarde: 'In juni ben ik bij de Befehlshaber der Sicherheitspolizei in Den Haag gekomen als Commissaris van de Afdeling IV. De leider van die Afdeling was Deppner. In die tijd kwamen er bij die afdeling verschillende artikelen binnen over de illegale werkzaamheden onder de naam Trouw. Die berichten kwamen dan van verschillende Dienststellen in Nederland. Ik behandelde zelf de binnengekomen stukken. Die zaak Trouw liet zich tegenover ons nogal ernstig aanzien.' (4): H. van Riessen in Het Grote Gebod I, pag. 651. (5):ln een bij Oorlogsdocumentatie berustend verslag van een drukker wordt gezegd:' Zij werden niet beschouwd als lid van de organisatie, maar zouden in zakelijke relatie gestaan hebben met Trouw waarvoor geen doodstraf geëist werd. Over hen is nooit een uitspraak gedaan.' (6): L. de Jong: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 8, pag. 342. (7): Gottschalk i n verhoor op 6 september 1946: Omstreeks juni hoorde ik dat de zaak-Trouw voor het standgericht zou komen. Ik vermoedde dat een g root deel van de gearresteerden de doodstraf zou bekomen. Ik besprak dit met Speelman en anderen. Zij verzochten mij wat ten gunste van hen te doen. Ik ging naar Harders terwijl Hardegen bij Harders in de kamer was. Ik zeide dat ik met de jongens van Trouw gesproken had, mij een voorstel hadden gedaan om het drukken van Trouw te doen stopzetten, mits dit vermindering van straf zou geven... enz... --- Doodvonnissen Trouw-medewerkers Zondag 6 aug. 1944-„De Höhere SS- und Polizeiführer 'Nor-West' maakt bekend: Het Polizeistandgericht 's-Hertogenbosch heeft op 5 augustus 1944 onderstaande Nederlanders wegens misdrijven tegen de verordening op de bescherming der orde ter dood veroordeeld: 1. de installateur Willem Santema, geb. 2 maart 1902; 2. de winkelbediende Jan van der Laan, geb. 14december 1914; 3. de hulpmachinist Germanus Mooij, geb. 30 januari 1923; 4. de belastingambtenaar Petrus van Gils, geb. 6 oktober 1916; 5. de vlashandelaar Friedrich Vogel, geb. 23 mei 1909; 6. de student Rudolph van Baarle, geb. 31 juli 1918; 7. de bestuursambtenaar Johannes Spits, geb. 18 maart 1916; 8. de laborant Theodor Mooij, geb. 21 februari 1920; 9. de ingenieur Jan Willem H. Penning, geb. 21 september 1917; 10. de boeKhandelaar Douwe Werkman, geb. 12 juli 1914; 11. de winkelbediende Dionisius Engelsen, geb. 1 april 1921; 12. de handelsbediende Pieter Pleurke, geb. 1 dcc. 1920; 13. de kantoorbediende Johannes Hagedoorn, geb. 2 juni 1911; 14. de drukker Everhardus Overeem, geb. 12 oktober 1919; 15. de conservator Steven Bastiaans, geb. 7 februari 1891; 16. de leraar Hendrik Uittien, geb. 16september 1898; 17. de kantoorbediende Jozef van de Mortel, geb. 5 april 1910; 18. de patroontekenaar AndriesGort, geb. 24 januari 1914; 19. de schilder Cornelis de Graaff, geb. 3 november 1914; 20. de advocaat Louis Cornelis Dijkman, geb. 5 augustus 1919; 21. de student Lodewijk van Duuren, geb. 5 augustus 1917; 22. de kantoorbediende Johannes Rainer de Mildt, geb. 26 februari 1924; 23. de onderwijzer Jan Nauta, geb. 3 mei 1917; 24. de magazijnbediende ArthurVlctorMartens, geb. 27 september 1917. Alle veroordeelden waren vooraanstaande actief deelnemende leden van een orga- nisatie tot het verspreiden van ophitsende geschriften. Allen waren reeds voor de oprichting van deze organisatie werkzaam in andere illegale verenigingen. Volgens een bepaald organisatieplan namen zij deel aan de samenstelling en verspreiding van een vrij omvangrijk illegaal ophitsend geschrift, dat de laatste tijd openlijk opriep tot strijd tegen de bezettende macht. Ook vereenzelvigt zich het geschrift met degenen, die Nederlandse nationaal-socialisten vermoorden. Het bevatte verder zeer onbehoortijke karikaturen, die de Führer van het Groot-Duitse rijk en zijn soldaten moeten beledigen, maartegelijkertijd Stalin verheerlijken. Het standgericht heeft geconstateerd, dat in deze kring van daders de auctores intellectvales moeten worden gezien van de talrijke misdaden tegen de bezettende macht die de laatste maanden gepleegd zijn. Op grond van deze overweging en omdat de in de verordening op de bescherming van de orde genoemde strafbare feiten in meer dan een opzicht aanwezig zijn, moest de doodstraf worden uitgesproken. Het vonnis is na onderzoek van de mogelijkheid van gratie aan 23 veroordeelden voltrokken. De Nederlander Andries Gort werd begenadigd tot 15 jaar tuchthuis." In beperkte kring is met deze publikatie duidelijk, dat het gaat om een grote groep medewerkersvan het illegale Trouw. Maarvoor meerduidelijkheid moet toch gewacht worden op het nieuwe nummer van dit 'vrij omvangrijk illegaal ophitsend geschrift.' --- DATA VAN ZATERDAG 5 TOT EN MET VRIJDAG 11 AUGUSTUS 1944. '40 DATA '45 DATA 1940-1945 WIL DE FEITEN VAN PRECIES VIJFTIG JAAR GELEDEN GEVEN, ZOALS DIE ZICH TOEN AAN DE NEDERLANDERS HEBBEN VOORGEDAAN. Wat was er en wat is er nog? Zaterdag 5 aug. 1944-Het Maandschrift van het Centraal Bureau voor de Statistiek heefteen overzicht gepubliceerd van de totale hoeveelheden van de gerantsoeneerde levensmiddelen in achtereenvolgens '41, '42 en '43. In het overzicht gaat het, tenzij anders gemeld, om kilo's per persoon boven de 21 jaar. Bij de cijfers dient men in achtte nemen, dat melk in '42 vervangen werd door taptemei k en dat sommige prod ukten niet langer gedistribueerd kunnen worden - daarbij behoort nu ook snoep. Wat de vervangende middelen betreft, deze worden uitgedrukt in blokjes bouillon en de cijfers hebben betrekking op de laatste periode van 28 weken. Aardappelen zijn verdeeld in twee categorieën: a) is voor personen beneden de inkomensgrens (houders van vetkaarten) en b) is voor personen boven de inkomensgrens (houders van boterkaarten). Het overzicht: 1941 1942 1943 Suiker 14.0 13.0 13.0 Snoep - 3.0 1.4 Peulvruchten 3.0 3.75 1.875 Cacao - - - Koffiesurrogaat 1.25 2.25 2.25 Jam 3.0 6.5 7.0 Brood 105.2 93.6 93.6 Bloem 3.6 3.6 3.6 Rijst '2.5 Havermout 2.25 0.75 2.5 Vermicelli 1.3 1.3 1.3 Gort 2.0 3.75 3.375 Boterenvet 11.25 9.25 7.375 Kaas 5.2 5.5 3.7 Eieren 41 st. - 1 Taptemelk - 28.01 84.01 Melk 26.251 Vlees 15.25 13.7 7.225 Aardappelen (a) 102.5 197.0 265.0 (b) 97.0 171.5 213.0 Verv.midd. - - 0.35 Raapolie - - 0.18 Het is jammer dat het CBS de vergelijking niet maakt met bijvoorbeeld 1939, maar ook zonder dat materiaal biedt het overzicht een vrij desolate aanblik. --- Trage vorderingen in Frankrijk Maandag 7 aug. 1944-Langzaam begint er enige tekening te komen in de strijd in Frankrijk, waar de geallieerden na de landing in Normandië op taai verzet van de Duitsers zijn gestoten. De Britten en Amerikanen zijn over de linie Caen-Vire-Mortain overgegaan tot een zware aanval, die succes heeft. „Eerst na een urenlange worsteling gelukte het de tegenstander onze stellingen binnen te dringen," aldus het weermachtbericht. „Bij Mayenne en Laval zijn onze bezettingen in strijd gewikkeld met vijandelijke strijdkrachten. Ook ten zuidoosten van St. Malo en in het gebied van deze vesting zelf, zijn hevige gevechten ontbrand. Onze steunpunten in Bretagne bleven de tegenstandertegenstand bieden." --- Vakantiepret niet bedorven Dinsdag 8 aug. 1944 -De verleden week genomen maatregel tot het verbod van straatwedstrijden is door de politiepresident weer ingetrokken. In de vakantietijd zijn straatwedstrijden toegestaan voor kinderen tot en met 16 jaar. --- Proces tegen daders aanslag Woensdag 9 aug. 1944 -Het volksgerecht van het Groot- Duitse rijk heeft in het Kam- mergerichtte Berlijn de zaak behandeld tegen de acht uit het leger gestoten verraders, die deelgenomen hebben aan de mislukte aanslag op Hitler van 20 juli. „De beklaagden Erwin von Witzleben, Erich Hoeppener, Heiimuth Stieff, Albrecht von Hagen, Paul von Hase, Robert Bernardis, Friedrich Karl Klausing en Peter Graf Vork von Wartenburg werden als meinedige, eerloze, eerzuchtigen wegens hoog- en landverraad ter dood veroordeeld. Hun vermogen vervalt aan het Rijk." Het verslag van de zitting, waarop elk der beklaagden toegaf deel te hebben genomen aan een poging om Hitler te doden of minstens af te zetten (volgens von Witzleben hadden ze meer aan een levende Führer dan aan een dode, maar volgens Stieff was het de bedoeling Hitler uit de weg te ruimen en bestonden daartoe meerdere plannen), maakt duidelijk, dat elke juridische kwestie door het volksgerecht terzijde is geschoven. „Bij geen hunner is het zo gelegen dat hij niet voor zijn persoon tenminste een belangrijke bijdrage voor het hoogverraad had. Zij hebben de oorlogsinspanningen van Duitsland systematisch geblokkeerd. Zij hebben getracht door een moordaanslag op de Führer, die door Gods zegen is mislukt, macht te krijgen over leger en vaderland. Zij waren typische reactionairen. Zij wilden laf en onwaardig Duitsland aan de vijand uitleveren. Zij zijn derhalve niet alleen hoogverraders, zij zijn ook infame landverraders." Daarom krijgen zij ook niet de straf van 'een eerlijke kogel': de straf kan slechts met de strop voltrokken worden. „De beklaagden kregen toen het hun volgens de wet toekomende laatste woord." Want het volksgerecht heeft de wet er weldegelijk bij gehaald. Maar kenmerkend voor de beklaagden was het dat twee hunner zelfs op dit moment hun kleinheid toonden. „De beklaagden Klau- sing en Bernardis verzochten het door hen verwachte vonnis met de kogel te voltrekken." --- Bekendmaking Donderdag 10 aug. 1944- De Nederlander Peter Hendrik de Bic is bij vonnis van het Duitse Obergericht ter dood veroordeeld, daar hij in het verboden bezit van een vuurwapen met munitie was en anti-Duitse geschriften had verspreid. Het vonnis is na onderzoek van de mogelijkheid van gratie voltrokken. --- Centrale verdeling groenten en fruit Vrijdag 11 aug. 1944 -In verband met de grote problemen is het noodzakelijk gebleken de groeten- en fruitvoorziening geheel in handen te leggen van het bedrijfschap voor groenten en fruit. Voora I i n de grote bevolkingscentra bleek het de laatste tijd onmogelijk om vooreen redelijke aanvoer van deze produkten te zorgen. De centralisatie betekent dat het kontakt tussen de veiling en de handel geheel wordt verbroken. Zodra duidelijk is hoe met de beschikbare vervoermiddelen een eerlijke verdeling mogelijk is, zal deze regeling intreden. „Tot deze centralisatie van aanvoer en spreiding, die zeer binnenkort in werking zal treden, is eert besloten, nadat met de Duitse autoriteiten ten opzichte van de te exporteren hoeveelheden zodanige overeenstemming was bereikt dat vaststond, welk kwantum bestemd is voor export en over welke overblijvende hoeveelheid ten behoeve van de eigen voedselvoorziening kan worden beschikt." „De voor het binnenland bestemde hoeveelheden zijn van dien aard, dat indien zowel de teler, de verdeling, de handel als de consument bereid zijn de nodige medewerking te verlenen, een enigszins dragelijke voorziening van groeten en fruit in den lande kan worden verkregen." --- Treinverkeer verder beperkt Vrijdag 11 aug. 1944 - Met ingang van komende zondag wordt het spoorwegverkeer in Nederland verder beperkt. Hoe ver de beperking gaat staat te lezen op de wijzigingsbladen, die morgen op de stations verkrijgbaar zijn. De beperkingen geiden op de geëlektrif keerde baanvakken en wel op werkdagen in de avonduren en op zonen feestdagen de gehele dag. In verband met het nijpende gebrek aan brandstof wordt verder het gebruik van taxi's en huurauto's aan banden gelegd. Deze wagens mogen alleen en onder bijzondere omstandigheden nog gebruikt worden indien ze niet op benzine rijden maar generator- of gasaandrij ving hebben. Alleen mensen, die beroepshalve (artsen bijvoorbeeld) of noodzakelijkerwijs (invaliden, mensen met zeer zware bagage of zieken) van een taxi gebruik moeten maken, een afstand van minder dan tien kilometer moeten afleggen en geen alternatief openbaar vervoer hebben, kunnen dat ook daadwerkelijk doen. Plezierritten naar het theater enz., zijn verboden. Dit alles is slechts een klein ongemak in vergelijking met het zuiden van België en het noorden van Frankrijk, waar in verband met de nadering van het front allf vervoer verboden is. ---