de 23 van Trouw Rauter wilde een verlammende schrik zaaien in het milieu dat het gewapende verzet steunde door BEN VAN KAAM Wat bewoog de Duitse bezetter om twee maanden na de invasie in Normandië het verzetsblad Trouw door middel van een ultimatum tot stoppen te dwingen? Een van de redacteuren van toen, E. van Ruller, reconstrueerde in 1949 de toedracht aldus: „Gottschalk had van zijn superieuren de opdracht gekregen, om Trouwte doen verdwijnen, doch ondanks alles groeide het blad met de maand. Toen arrestaties niet baatten, bedacht hij een nieuw plan: om een der gevangenen los te laten en via deze de Trouw-groep op de ernst van de positie te wijzen en dan het voorstel te doen: stoppen of schieten." (1) Maar er verschenen veel illegale bladen. Waarom zou speciaal Trouwmoeten verdwijnen? Dat is altijd raadselachtig gebleven. Een halve eeuw na dato is daarom opnieuw in de archieven gespeurd. Mocht er niets meerte vinden zijn, dan moest dat op zn minst worden vastgesteld, meenden we. Het was een van de drijfveren om na 50 jaar nieuw onderzoek te doen naar deze geschiedenis, die Lydia E. Winket al in 1954 aanduidde als een van de meest bewogen episodes uit de historie van de illegale pers. In datzelfde jaar 1949 als waarin het boek verscheen met Van Rullers visie werd Gottschalk in de gevangenis nog eens verhoord. Henk Biersteker haalt aan op de pagina's hiervoor wat deze SD-beambte toen vertelde. Het is het zoveelste verhaal dat deze ophing, nu in het vooronderzoek tegen zijn vroegere chef Harders, die hij kennelijk te hulp wil schieten. Harders zelf geeft dan evenwel een andere lezing. Eik Speelman komt bijvoorbeeld in zijn verhaal niet voor. Maar het meest opmerkelijke is dat beide SD'ers het hebben over iets wat zich al afspeelt in de eerste drie weken van juli 1944. Volgens Harders zou Trouw omstreeks 21 juli het SD-voorstel hebben afgewezen. Er is evenwel geen twijfel aan het tijdstip waarop het zogenaamde ultimatum afliep: 9 augustus, om 5 uur 's middags. Zou ertweemaal iets gebeurd zijn? Er bleek in de archieven aanzienlijk meer over de Trouw-zaakte vinden dan verwacht maar helaas leek de belangrijkste vraag aanvankelijk voorgoed onbeantwoord te blijven. Verrassend gedetailleerd waren de SD-functionarissen in naoorlogse verhoren over wat zich eerder had afgespeeld, maar geen spoor werd gevonden van een op 9 augustus 1944 om 5 uur aflopend ultimatum. Berusting maakte zich al van ons meester. Mogelijk waren alle gegevens in Velp verbrand tijdens de Slag om Arnhem. Anders werd de zaak toen Henk Biersteker nieuwe, niet verwachte gegevens ontdekte op het niveau van Rauter, Seyss-lnquart en Himmler. Deze wekten meteen at de indruk dat men zich aan Duitse kant gelijktijdig op verschillende niveaus met de Trouw-zaak had beziggehouden. Juist het ontbreken in Duitse archieven van sporen van een ultimatum begon nute denken te geven. Wat Rauter voor ogen stond, kreeg tekening, maar paste in dat beleid eigenlijk wel een ultimatum? Of wist de enige nazi (buiten Seyss-lnquart) die in dat stadium bij machte was een dergelijk ultimatum te stellen van niets? Geleidelijkaan groeide twijfel of de eis op 9 augustus aan Wim Speelman om een verklaring te tekenen dat Trouw zou stoppen wel echt van de SD afkomstig is geweest. De verwarring die deze vraag opriep, prikkelde om alle oude en nieuwe gegevens nog eens zorgvuldig te vergelijken. Ten slotte dwong dit tot een bijstelling van het beeld van de toedracht, zoals dezetotdusver in diverse publikaties is beschreven (2). Lag er op 9 augustus 1944 werkelijk een Duits ultimatum op tafel in die bewogen bijeenkomst in een boyenwoning op het Valeriusplein in Amsterdam? Zoals het er nu uitziet wordt het antwoord waarschijnlijk ontkennend. Een indruk van wat wel is gebeurd, geeft een vergelijking van wat zich gelijktijdig heeft afgespeeld op het niveau-Rauter in Den Haag (geschetst door Henk Biersteker) en op het niveau-Gottschalk in Den Bosch (geschetst door Peter Bak).Beiangrijk blijkt de Duitse kijk op de Trouw-organisatie. In een verhoor na de oorlog verklaarde Hans Ernst Harders dat toen hij juni 1943 als commissaris in Den Haag kwam werken de zaak-Trouwzich nogal ernstig liet aanzien (3). Dat was dus al vrij snel na de start van het blad. Terecht concludeerde de SD dat Trouwde unieke informatie over de overvallen op distributiekantoren, bevolkingsregisters en arbeidsbureausvan de daders zelf moest hebben. Van meet af aan bestonden inderdaad nauwe banden tussen Trouwen de gewapende ploegen van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers. De knokploegen van Johannes en Marinus Post waren aanvankelijk zelfs Trouwploegen, evenals de eerste Zeeuwse XP (4). Rauter was gebeten op deze terroristen. Hij wist Seyss-lnquart te overtuigen (decreet 22febr. '44) dat zij door Standgerichten moesten worden berecht het instrument dat hij sinds de Meistakingen gebruikte om de bevolking schrik aan te jagen. Met rechtspraak had dat weinig van doen. Een collectieve doodstraf was mogelijk, ongeacht wat men had gedaan. Wel behield Seyss-ln- quartzich uitdrukkelijk het recht van gratie voor. . Een beroemd artikel uit het illegale Trouwvan medio maart '44 is 'Het goed recht van de overval', op aandringen van Johannes Post geschreven door E. Van Ruller, kort nadat Trouw-redactrice Gesina Van der Molen een aanslag had beraamd op het Haagse politiebureau aan de Archimedesstraat om de XP van Johannes Post aan een partij prima dienstrevolvers te helpen. In het Bundesarchief in Koblenz troffen we een Duitse samenvatting aan van 'Das Recht des Attentats', zoals dattoegezonden is aan Seyss-lnquart, Himmler, Rauter, en ook aan de SS'er Deppner, die aanklagerwas in het Trouwproces. Het was volgens de SD een artikel waarin men 'verschiedene Attentate und Morde auf deutschf reundtich eingestellte Personen zu rechtfertigen versucht.' Dat had Trouw n u j u ist n iet gedaan (gerechtvaardigd werd juist alleen het doden van verraders, die mensenlevens in gevaar brachten), maar zo genuanceerd stond het niet in de interne Duitse rappor- I ten. Rauters beeld van de Trouworganisatie was al gevormd toen Harders in Den Bosch eind mei 1944 de door Sachbearbeiter Gottschalk voorbereide stukken over de Trouw-gevangenen naar Den Haag opstuurde. Trouwwasin zijn ogen niet alleen maar pers. De organisatie maakte zijns inziens deel uit van een gewapende bende. Ruim een maand moet door de in Den Haag zetelende instanties touwgetrokken zijn over de vraag of de zaak voor het Obergericht moest komen of voor een Standgericht van Rauter. Juist in die dagen trof men in Trouwenkele regels aan, die werden uitgelegd als bedreigend voor Rauters gezin. Seysslnquart hakte tenslotte op 7 juli de knoop door: Trouw moet voor het Standgericht. Vanaf die dag stond het lot van de gevangenen vrijwel vast. Dat de zaak nog werd uitgesteld, kwam - zoals Henk Biersteker beschrijft -omdat Hitler roet in het eten gooide. Tot ontsteltenis van Rauter haalde Hitler een dag eerder (6 juli) een streep door alle vormen van berechting van verzetsstrijders, indien op heterdaad betrapt meteen doodschieten, luidde het Führerbefehl. Zo zal dat tien dagen later ook gebeuren met Johannes Poste.s. na de mislukte poging in Amsterdam om gevangenen te bevrijden uit de Weteringschans. Maar tot aan Himmler toe probeerde Rauter de hele maand juli alsnog toestemming te krijgen vooreen proces tegen de Trouw-gevangenen. Helaas was nergens een stuk te vinden waaruit bleek met welke argumenten hij Himmler probeerde te overtuigen. Dat het woord 'Silbertanne' in de correspondentie valt, wekt het vermoeden dat Rauter de wenselijkheid opvoerde een bevolkingsgroep schrik aan te jagen. De gevangengenomen drukkerszijn op 5 augustus weer weggeleid zonder te zijn berecht (5). Mogelijk diende dit te onderstrepen dat de Trouw-zaak voor Rauter niet primair een perszaak was. Zonder proces zijn de drukkers afgevoerd naar een concentratiekamp. Slechts één van hen keerde terug. De overige 24 werden allen geacht tot de Trouw-organisatiete behoren, iedereen kreeg de doodstraf. Op dinsdag 8 augustus gaat Seyss-lnquart na of hij iemand gratie wil verlenen. Hij kiest er een veroordeelde uit. tn de avondbladen van 9 augustus 1944 laat Rauter daarop ijlings het persbericht publiceren, waarom het hem moet zijn begonnen. „Het Standgericht heeft geconstateerd, dat in dezen kring van daders de auctores intellectualis moeten worden gezien van talrijke misdaden tegen de bezettende macht, die de laatste maanden gepleegd ajn." De laatste maanden - duidelijker had Rauter nauwelijks kunnen maken dat de daden van de betrokkenen er nauwelijks toe deden; de meeste veroordeelden zaten al langer vast. Hij meende evenwel een harde waarschuwing te hebben gegeven aan de kringen die Trouw steunden. Paste in Rauters gedachtengang een (geheim) ultimatum op 9 augustus dat slechts tot doel had het stoppen van de uitgave van het blad? Het lijkt er weinig op. Rauters doel was het zaaien van een verlammende schrik in het milieu dat een gewapende verzetsorganisatie steunde. Daarvan maakte Trouw volgens hem deel uit. Op fager niveau, bij de Dienststelle in Den Bosch, blijkt in die dagen wel degelijk te zijn gewerkt aan een beperkter doel, namelijk het stoppen van de uitgave van het blad. Enig bewijs is niet gevonden dat Rauter (of Seyss-lnquart) daarvan heeft geweten. De hoogste Duitser van wie dit vaststaat, was de op 1 juni '44 in functie getreden dr. Eberhard Schöngarth. Van Nederland weet de nieuwe 'Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD' in Nederland dan nog weinig of niets. De van het Englandspiel bekende Schreieder haalde Schöngarth over akkoord te gaan met een voorstel vanuit de Dienststelle 's-Hertogenbosch om met Trouwte onderhandelen. Kriminalkommissar Ernst Harders meende dat Schöngarth alvorens te beslissen Rauter heeft geraadpleegd; in een ander verhoor zei hij dat hij dit vermoedde. Zeker was hij niet. Het is dus zeer wel mogelijk dat Rauter niets geweten heeft van watzich rond de afspeelde op het niveau-Den Bosch. Deze geschiedenis begint eind 1943 bij twee SD-agenten, die aan hun toekomst gaan denken voor het geva f Duitsland de oorlog mocht verliezen. De belangrijkste is Kriminatbeambte Erich F. A. Gottschalk, die eind '43 als Sachbearbeiter is aangewezen voor het oprollen van Trouw. Ook diens rechterhand Joop Aben, een voormalige Nederlandse politieman, begint zich zorgen te maken. In een verhoor. kort na de oorlog, vertelde Eik Speelman, die bij zijn arrestatie door zijn voet was geschoten: 'Toen ik in het kamp Haaren zat, werd ik iedere dag door Aben aan mijn voet behandeld. Zodoende kwam ik na een poosje met hem op vriendschappelijke voet. Ik heb hem toen eens gevraagd of hij ielvoor mij kon doen, dan zou ik hem als de zaak zou draaien, ook helpen. Hij beloofde mij dat. Na weer enkele dagen moest ik bij Gottschalk komen en toen bleek mij, dat Aben er met Gottschalk over gesproken had. ik heb toen uitvoerig met Gottschalkzittenpraten.Hijwasalleenen ik bemerkte we! dat hij zelf inzag dat hij te ver was gegaan. Vooral omreden hij wist, dat de zaak Trouw voor een Feldgericht zou komen.' In een eigenhandig geschreven stuk vertelt Eik Speelman: 'In de gesprekken met Gottschalk is toen door mij meerdere malen gevraagd: is er niet een mogelijkheid om de zaak buiten het gerecht te houden en een compromis te bereiken, door bijvoorbeeld stoppen uitgave Trouw.' Het begin van de geschiedenis lijkt hier te liggen. In na-oorlogse verhoren zal Gottschalk dit initiatief soms aan Trouw-gevangenen toeschrijven, soms aan familieleden van gevangenen, die hem opzoeken in de hoop ietste bereiken, maar geen Duitser claimde na de oorlog de vaderte zijn geweest van het onderhandelingsidee. Hoewel laag in de ambtelijke hiërarchie kon een Sachbearbeiter enige invloed uitoefenen dooreen zaak meer of minder ernstig voor te stellen, zolang hij nog bezig was met de schriftelijke voorbereiding (6). In bondgenootschap met Aben doet Gottschalk dat ten gunste van Eik Speelman. Zo verdonkeremaant hij in de stukken, die eind mei '44 naar Den Haag worden opgestuurd, het voor Eik uiterst belastende gegeven dat in diens tas een pistool is aangetroffen. Ook voor een Obergericht zou Eik daarvoor waarschijnlijk de doodstraf hebben gekregen. Uiteraard hebben Gottschalk en Aben beseft dat na een Duitse nederlaag een positief getuigenis van Eik Speelman van pas zou kunnen komen. Maar dan moest deze natuurlijk wel in leven blijven. Deze kans slinkt opeens aanzienlijk wanneer Gottschalk in juni 1944 uit Den Haag hoort dat het gevaar dreigt van een Standgericht (7). Dat betekent vrijwel zeker de doodstraf voor zijn toekomstige getuige. Invloed kan Gottschalk nauwelijks meer uitoefenen: de zaak speelt nu op Haags niveau, de stukken zijn al weg. Hij bespreekt de situatie met Eik Speelman. Begin juli, enkele dagen voordat Seysslnquart besluit de Trouw-mensen voor een Standgericht te brengen, laat Gottschalk Eik Speelman vrij. Had hij die bevoegdheid? Zijn vroegere chef Kuthe bevestigde dat. Wel vakerwaren personen vrijgelaten 'om zodoende weer wat anders te kunnen bereiken.' Wat was in dit geval dat andere? In sommige verhoren is Gottschalk heel stellig: Eik Speelman moest Trouween boodschap overbrengen. Maar het wonderlijke is dat zijn vroegere baas Harders van niets blijktte weten. Diens verhaal luidde: 'Ongeveer in juli 1944 kwam Gottschalk bij mij en vertelde dat er verschillende vrouwen van geïnterneerde personen in de zaak Trouw bij hem waren geweest om volledig mee te werken. Daarentegen moesten die geïnterneerde personen in de zaak Trouwgunstig worden berecht. Toen ik in Den Haag werkte, had ik zo ook al medegewerkt in de zaak van Vrij Nederland. Ik voelde toen ook wel wat voor die zaak Trouwen heb mij ertoen ook voor ingezet. Eerst heb ik hierover met Deppner getelefoneerd, doch die wilde daar niets van weten. Ik heb toen die zaak persoonlijk met Schreieder besproken en die heeft die zaak weer met de Brigadeführer Schöngarth besproken. Die Schöngarth heeft vermoedelijk die zaak ook met Rauter besproken. Enkele dagen daarna meen ik kreeg ik van Schreieder bericht dat Schöngarth er mede akkoord ging. Ik heb toen Gottschalk bij mij laten komen en hem verteld dat hij die vrouwen kon mededelen, dat wij zouden medewerken. Ik weet nog wet dat die vrouwen zich in verbinding hebben gesteld met Wim Speelman, dat was toen de leider van Trouw. Die Wim Speelman moet echter geantwoord hebben, dat zij ook offers moesten brengen. Gottschalk is dat ook te weten gekomen (hoe weet ik niet) en heeft dat mij ook verteld. Ik meen, doch zeker weet ik dat niet dat ik toen Den Haag geschreven heb, dat de leiding van Trouw niet wilde meewerken. (...) Ongeveer 14 dagen daarna werd ik door Deppner opgebeld en die vertelde mij dat de volgende dag de zaak Trouw in Lager Vught zou worden berecht." Amsterdammers drommen samen voor het Telegraaf-gebouw aan de Nieuwezijds Voorburgwal om het laatste- door de Duitsers gecontroleerde -nieuws te lezen in de uitstalkasten. Medewerkers van Trouw in een illegale drukkerij. ---