Samenleving Herzuiling zit er niet meer in bij de Riaggs door Beatrice Jongkind af AMSTERDAM - Nederland krijgt geen 'gereformeerde' ,rtRiagg oftewel 'Gliagg'. Met dit n besluit heeft staatssecretaris i [Simons van WVC een eventueft 'e herzuiling van de geestelijke gi gezondheidszorg een halt toegeroepen. n ilfWel hebben de kritische geluiden teuit de gereformeerde gezindte ops • nieuw geleid tot de bezinning op de >l relatie tussen levensbeschouwing èen geestelijke gezondheidszorg. Daarover houdt het Nederlands ■fl Centrum Geestelijke Volksgezondtjl heid vandaag een studiemiddag in zit'utrecht. Vraag is of de geestelijke ei 9ezondheidszorg in de jaren negenij een herzuiling te wachten staat. n Het- is immers niet alleen de gerefor> i geerde gezindte, die sinds 1985 ofif tlcieel aandacht vraagt voor de reli' 9'euze achtergrond van deelnemers (jjan de hulpverlening. it*°°k islamitische cliënten van bij.ti Riaggs (regionale instellingen voor ambulante geestelijke t gezondheidszorg) ervaren het als sen probleem dat de hulpverlener 4 [)Un achtergrond niet van binnenuit -ff kent. Hulpverleners hebben geen itf °?9 en oor voor de specifieke progfblemen van mensen met een bert Paalde geloofsachtergrond, vindt 1 j VoorDeeld directeur dr. J. van der j/Wal van de 'gereformeerde' Riagg ,^e Poort' in Schiedam. . De Poort' verleent psychosociale 5 nu'p sinds 1977 en constateerde de i tijd onder de ongeveer fl j>Bo 000 Nederlanders uit de gerei oirneerde gezindte -waarvan de f gezocht moet worden 6 ölfinen de SGP, de RPF en een deel r van het CDA - meer behoefte aan t nulPverlening waarbij de geloofsj '"entiteit wordt erkend en herkend. 4 n 1985 en opnieuw in 1988 vroeg e Poort' daarom om erkenning als 3 Z, ciele Riagg met een landelijk i erkgebied en een financieringsi. Mogelijkheid via de AWBZ. --- 'Gliagg' I Gliagg- (stichting gereformeerde I!' andelijke instelling voor ambulante .geestelijke gezondheidszorg) 'De R°ort zou daarmee de tweede lf la9g zijn die landelijk werkt op ba-4 ls, Van een herkenbare levenbe- A jCn°uwelijke identiteit, naast de \ Joodse Riagg in Amsterdam. ■o- mag dan geen 'gereformeerde' f' "lagg komen in Nederland, het kritii van de gelovigen is intussen wel gehoord. Steeds vaker bezinnen psychologen/psychiaters en maatschappelijke hulpverleners zich de laatste tijd op de relatie tussen geloof en hulpverlening. Zo organiseerde de projectgroep voor levensbeschouwing van het Riagg Zwolle onlangs voor de tweede keer een kennismakingsbijeenkomst voor geestelijk verzorgers en Riaggmedewerkers. Vraag daarbij was wat pastoraat en geestelijke gezondheidszorg voor elkaar zouden kunnen betekenen. Even eerder hield het Twents psychiatrisch ziekenhuis in Enschede een dag over levensbeschouwing en zingeving binnen de psychiatrie. --- Zingevingsvraagstukken Hoewel dikwijls in verhulde vorm, spelen zingevingsvraagstukken toch op wisselende momenten en in wisselende mate een rol in elke therapie, aldus psychiater en algemeen directeur W. J. de Vries van het Twentse ziekenhuis in zijn inleiding. Volgens de overkoepelende organisatie van de Riaggs, ligt de oplossing van het levensbeschouwelijke probleem echter niet bij een nieuwe verzuiling. Dat zou indruisen tegen het algemene karakter van de 58 regionale instellingen voor ambulante geestelijke gezondheidszorg, die sinds 1983 de plaats innemen van de vele categorale instellingen voor volksgezondheidszorg. Sinds de in 1974 verschenen structuurnota Gezondheidszorg, die uitging van een volledig gedeconfessionaliseerde ambulante geestelijke gezondheidszorg, is die zorg los komen te staan van het kerkelijk of levensbeschouwelijk hulpverleningswerk en de oude situatie van afzonderlijke hulpverleninginstellingen voor elke 'bloedgroep' die Nederland rijk is, moet niet terugkomen, aldus de koepel van de Riaggs. Pas de laatste jaren dringt het langzamerhand weer tot de gezondheidszorg door dat levensbeschouwing een niet weg te denken onderdeel is van de maatschappelijke en psychische hulpverlening. „Na de vormgeving van de Riaggs in 1983 en de daaruit voortvloeiende problemen, lijkt de tijd nu rijp voor een inhoudelijke verdieping van het werk," aldus de koepel van de Riaggs. Die is blij met het besluit van WVC om geen gereformeerde Riagg in het leven te roepen. Woordvoerder Van 't Klooster: „Het is een groep binnen de gereformeerde kerk die roept om nieuwe geconfessionaliseerd instellingen. Maar je kunt niet voor elke groep een eigen hulpverleningsinstituut oprichten. Dat zou betekenen dat ook homoseksuelen of buitenlanders of bijvoorbeeld travestieten, de groep die zich het meest recent heeft aangemeld voor speciale hulp, hun eigen Riagg zouden krijgen." „Bedoeling is dat we een open, algemene instelling vormen, waar alle mensen uit een bepaalde regio terecht kunnen. Als de cliënten bepaalde wensen hebben, moeten wij daar op in leren springen. Zo was er over incest vijf jaar geleden nog nauwelijks kennis van zaken maar inmiddels heeft elke Riagg een eigen incestteam. Ook zijn er bij het Riagg wel degelijk hulpverleners die oog en oor hebben voor de levensovertuiging van de cliënten. In bepaalde regio's, bijvoorbeeld in Zeeland en Friesland, vormen de gereformeerde medewerkers een afspiegeling van het aantal gereformeerden in de samenleving." „Zo kan een cliënt onder andere bij de Riagg Oostelijk Utrecht in Amersfoort vragen om een hulpverlener met hetzelfde geloof. Daarnaast is ook de hulpverlening aan mensen uit etnische minderheden in ontwikkeling. Het duurt een tijdje voordat signalen vanuit de samenleving zijn omgezet in beleid, maar in principe zijn de Riaggs er voor iedereen." Geloof en religie moeten in de hulpverlening dus wel degelijk aan bod komen, luidt de algemene opinie. Maar dit is wat anders dan herzuiling van de geestelijke gezondheidszorg via de achterdeur. --- Niveau afgestudeerde in wiskunde en in informatica gedaald UTD°n*e or>derwijsredactie "'RECHT - Nederlandse uniersiteiten leveren nog wel e.ns een enkele topper in de •v'skunde en de informatica af, "iaar gemiddeld is het niveau «"afgestudeerden in deze ;ludierkhtingen de laatste jare" gedaald. staat in het gisteren verschenen PPort van de visitatiecommissie kw |Unde en informatica, die de wahteit van deze wetenschappelijke studies heeft onderzocht. Vooreer prof. dr. A. van der Sluis wijt va n'veauda,in9 aan de invoering an de zogeheten tweefasenstruc"Wr m 1982/ waardoor de studies yenerprogrammeerd zijn. „Gegeven e omstandigheden maken de univa! S'teiten er net beste van- Hun alt weinig te verwijten, want het is n°g altijd mogelijk deze studies met oidoende diepgang te volgen, aan de breedte mankeert wat. "e natuurkunde is bij voorbeeld goeddeels uit de studie verdwenen, lnrW'J'' die er vroeger wel in zat." " "et rapport staat dat de Nederandse universiteiten zich niet kunnen meten aan de schaarse topinstituten m het buitenland. Van der m.i „Vergelijking met de uiterst toplaag is niet eerlijk. In de Staten zijn er op meer "an drieduizend instellingen mis- tien van zulke topinstituten. Ie stellen zeer hoge toelatingseien en hoeven niet zoals hier iedereen toe te laten." v°lgens de commissie kan de echt g°ede Nederlandse student zich n°9 wel meten met de afgestudeere van de Amerikaanse sub-top van zo n veertig instituten. „En daar lax*n ze ook niet iedereen toe, hoor. Iu* voor doemdenken is geen aan[?' ln9. al zijn we niet juichend." et aantal eerstejaars wiskunde per rfnivers,teit ligt veelal beneden of ond de vijftig. Te weinig, vindt de vooral omdat nogal wat de eindstreep niet halen. van der Sluis: „De verleiding is na'uurlijk groot om dan maar wat aan "e e.sen te gaan frutselen. Gelukkig nl u dat niet Bij een bijstelling •aar beneden mag je geen universiteit meer heten." --- Studiesucces °e commissie heeft bemerkt dat de «ans op studiesucces het hoogst is ,aamnate de eindexamencijfers vwo hoger liggen. Met een 8 gaat net al een stuk beter dan met Vh Maar genoeg eerstejaars zaten op gemiddeld 6. Zij lopen een grote kans de propedeuse niet eens te halen. De commissie voert dit verschijnsel als verzachtende omstandigheid aan voor de grote uitval. Van der Sluis: „Wij vinden dat rendementscijfers op zich niet zoveel over de kwaliteit van het onderwijs zeggen. Hoewel de universiteiten ruimschoots ruchtbaarheid geven aan de moeilijkheidsgraad, komen er toch studenten die het niet geloven. En er zijn mensen bij die uitgeloot zijn voor medicijnen of zoiets. Die zijn dus niet zo gemotiveerd. Anderen stapten over naar een andere studierichting." Verder geeft de commissie het vermoeden van de universiteiten door dat de studenten niet hard genoeg werken. De 1700 uur per jaar zou niet iedereen halen. --- Rendementscijfers Om conclusies aan rendementscijfers te verbinden vindt de commissie bovendien de aantallen te gering. „Een student meer of minder scheelt in dit geval zo vijf procent. Dat is statistisch niet verantwoord." Een minister van onderwijs zou uit het geringe aantal eerstejaars gemakkelijk de conclusie kunnen trekken dat wiskunde niet aan negen universiteiten behoeft te bestaan. Van der Sluis: „Persoonlijk -de commissie heeft hierover niet gesproken - denk ik dat je efficiency niet al te zeer boven culturele maatstaven moet stellen. Ik heb met afschuw geconstateerd dat de studie klassieke talen aan enkele instellingen is opgeheven. Daar wordt de bron van onze beschaving dus niet meer bestudeerd. lets dergelijks geldt voor wiskunde. Je doet afbreuk aan de kwaliteit als je deze zesduizend jaar oude wetenschap verwijdert." Bovendien verwacht Van der Sluis niet dat zoveel bespaard zal worden als wiskunde ergens verdwijnt. „Hoorcolleges, waarbij je personeel zou kunnen besparen, zijn er weinig." Schrikbarend is het lage aantal wiskundigen dat de opleiding tot leraar volgt. Over het hele land nog geen tien vorig jaar. De commissie is daar uiterst bezorgd over. Van der Sluis: „Dit gaat opbreken bij het vervullen van vacatures in het voortgezet onderwijs. Zeg dat een wiskundeleraar gemiddeld dertig jaar meegaat. Elk jaar heb je vervangers nodig. Als er die er onvoldoende zijn, kan de overheid een streven als 'kies exact' wel vergeten." --- Optimistisch Maar Boddendijk blijft er optimistisch onder. „Je moet niet al je energie verliezen in het ontdooien van de koelkast om de richtlijnen vrij te krijgen. Al lukt het in 'Europa' nog niet zo best met de 'dwang' ten gunste van vrouwen, via 'losse' projecten en indringende aanbevelingen wordt er wel hard gewerkt aan gelijke kansen in de EG." , Boddendijk is de gangmaker van een congres dat vandaag op het ministerie van buitenlandse zaken in Den Haag wordt gehouden onder de titel '1992; vrouwen, van banen naar loopbanen. Onderwerp is het 'Derde actieprogramma gelijke kansen' van de Europese Commissie, een soort emancipatiebeleidsplan van de EG voor de jaren negentig. Later dit jaar worden in congressen in de andere lidstaten de voorstellen voor dit nieuwe actieprogramma gebundeld en vervolgens voorgelegd aan de Europese Ministerraad. Waarna het afwachten is geblazen wat die zal beslissen. Boddendijk: „Vrouwen in alle EGlanden hebben op de arbeidsmarkt één ding gemeen: velen hebben wel een baantje, maar weinigen een loopbaan. Mensen met een baantje zijn door een werkgever makkelijk te vervangen. Maar zodra je een loopbaan hebt, zal de werkgever zich nog wel een keer bedenken voor hij je ontslaat of laat gaan. Juist mensen met een loopbaan profiteren van bedrijfsopleidingen. En zelf geef je, als je een loopbaan hebt, die ook niet zomaar op bij elke verandering in je persoonlijke situatie." De Nederlandse ideeën voor het derde actieprogramma zijn vooral ontleend aan een pas verschenen rapport van de Emancipatieraad. De raad had een pakket maatregelen voorgesteld - en door laten rekenen door het Centraal planbureau - waarmee op de Nederlandse arbeidsmarkt meer banen voor vrouwen komen zónder dat dit leidt tot grotere werkloosheid in algemeen of extra kosten voor de overheid. Maar veel gebeurt er nog niet mee. „Als we het Nederlandse rapport helemaal in kunnen brengen in het derde actieprogramma is dit een stimulans voor de Nederlandse overheid om deze zaken nu eens serieus aan te pakken. Want Nederland wil immers geen slechte beurt maken als iets Europees geregeld wordt." Maar hoe krijg je een grote werkgever als Philips nu zo ver dat-ie vrouwen betrekt bij loopbaanplanning? Boddendijk: „Met geld overtuig je ze niet, dat hebben ze zélf genoeg. Die 25 000 gulden die een bedrijf van de Nederlandse overheid kan krijgen om een plan te maken voor positieve actie voor het bedrijf - nee, dat werkt niet. Je moet zélf een uitgewerkt plan aan zon bedrijf voorleggen. Laat zien hoe je als bedrijf bereikt dat de werknemers ouderschap en carrière kunnen combineren, met voorbeelden over hoe andere bedrijven succes boeken met duobanen (jobsharing), met her-, om- en bijscholing, met flexibele arbeidstijden en ATV." „Je moet een bedrijf duidelijk maken dat het voordeliger is om nü in loopbanen van vrouwen te investeren, dan straks dure opleidingen te moeten organiseren voor een nieuwe generatie herintreedsters. Want door de ontgroening van de bevolking ontstaat er een tekort aan leidinggevend personeel, tenzij nu al ook vrouwen voor die functies opgeleid worden." Al tien jaar lang schrijven de ambtenaren van het 'Bureau gelijke kansen' in Brussel actieprogramma's voor de EG. Het eerste programma dateert uit 1981 en was vooral gericht op het waterdicht maken van de juridische regels rond de eerste Europese richtlijnen voor gelijke behandeling. In 1986 werd het tweede actieprogramma gelanceerd. Daarin zette de EG met een - zeer beperkt - budget van rond zeven miljoen gulden netwerken op op een tiental vrouwenterreinen zoals kinderopvang, onderwijs, positieve actie. Europese deskundigen komen een paar keer per jaar bij elkaar te praten over de 'strijd' in het eigen land en om de EG van ideeën en informatie te voorzien. Daarnaast zijn en aantal vrouwen(proef)projecten gelanceerd. In economisch achtergebleven regio's zijn er enkele speciale onderwijsprojecten voor vrouwen opgezet. Ook kunnen vrouwen in de lidstaten die een eigen bedrijf wilden starten, een kleine EG-startsubsidie krijgen. --- Geen baantje, maar een loopbaan Europa begint nieuw actieprogramma voor vrouwenemancipatie door Barbara Berger AMSTERDAM - Hoe beweeg je bedrijven om vrouwen meer kansen te geven? „Met miljoe nen uit de Europese subsidiepotten krijg je Philips niet om, wel met know-how", zegt drs. Frank Boddendijk, lid van de Emancipatieraad èn voorzitter van het 'Raadgevend comité gelijke kansen' van de Europese Commissie. Niet alleen in Nederland wordt getrokken aan positieve actie en andere emancipatieplannen. Ook de EG werkt er aan. Niet dat ze in Brussel binnenkort al zo ver zijn als bijvoorbeeld in Amsterdam. Daar stelt de gemeente tijdelijk alleen nog vrouwen aan in hogere onderwijsfuncties waarin ze ondervertegenwoordigd zijn. Voorlopig beperkt men zich in Brussel vooral tot nadenken en inventariseren welke ervaringen er in de twaalf lidstaten zijn met de nationale maatregelen ter bevordering van deelname van vrouwen aan de arbeidsmarkt. Eerdere voorstellen van het 'Raadgevend comité' van Boddendijk - een soort Europese emancipatieraad voor positieve actiezijn in de Brusselse ijskast beland. Ze hadden moeten leiden tot een richtlijn, een dwingend voorschrift aan de lidstaten om de nationale wetten en regels aan te passen. Boddendijk: „Het blijkt dat je met zon verplichting nog voorzichtiger moet opereren. Je kunt niet zeggen dat er een streefcijfer voor alle organisaties in de lidstaten mogelijk is. Tegenstanders gebruiken dan het streefcijfer om het hele idee af te schaffen omdat het 'niet realistisch' zou zijn." De EG had in Nederland een goede naam op gebied van emancipatie. De richtlijnen van eind jaren zeventig voor gelijke beloning, gelijke toegang tot de arbeid maar vooral de gelijke behandeling in de sociale zekerheid hebben de Nederlandse sociale wetten danig overhoop gehaald, tot 1990 toe. Soms moesten zelfs rechten opgegeven worden. Staatssecretaris Ter Veld stelde deze week bij de door de EG afgedwongen gelijke behandeling in de AAW: 'Allemaal even slecht is ook gelijk. Maar de nieuwe richtlijnen voor positieve actie op de arbeidsmarkt, voor kinderopvang en voor omkering van de bewijslast -als een vrouw bij haar sollicitatie wordt gediscrimineerd moet de werkgever aantonen dat ze niet geschikt was - zitten er voorlopig niet in. Pogingen om tot deze dwingende regels te komen, verdwijnen elke keer bij de Raad van ministers of de Europese Commissie in de la. de Europese vrouwenemancipatie is het nu 'erop of eronder. foto marcel MOLLE --- Geen drempels „De Riaggs moeten drempels voor cliënten met een bepaalde levensbeschouwing wegwerken, bijvoorbeeld door contacten met predikanten en door het in dienst nemen van werknemers met soortgelijke overtuigingen." Deze opmerking is van drs. J. R. Kuipers, directeur Riagg-Friesland en zelf belijdend lid van de gereformeerde kerk. „Ik heb begrip voor cliënten die de veiligheid zoeken van een eigen instituut. Maar die veiligheid is schijn en te gemakkelijk wordt al van te voren gezegd dat de Riaggs 'de Tale Kanaans' wel niet zullen verstaan. In onze post-christelijke maatschappij moeten mensen zich niet terugtrekken in een eigen, besloten instituut maar juist deelnemen aan het maatschappelijk leven en van daaruit vragen stellen aan het heersende waarden- en normensysteem." --- Aletta Jacobs in brons Minister D'Ancona (rechts) heeft gisteren in Groningen een borstbeeld van Aletta Jacobs, voorvechtster voor vrouwenemancipatie, onthuld. Naast haar drs. Bruyn-Hundt, die als eerste de Aletta Jacobsprijs ontving, foto anp --- Kinderangsten „Als psychiater zie je van alle systemen de uitvallers. Ik heb vaak katholieke cliënten gehad en ben bij hen veel kinderangsten tegengekomen. Bijvoorbeeld het idee datje geen slechte gedachten mag hebben, want datje ieder moment dood kunt gaan en dan niet in staat van genade sterft. De moraalpredikers realiseren zich soms de vreselijke gevolgen van hun woorden niet, vooral als die door opvoedkundige leken, hetgeen de ouders vaak zijn, op de kinderen worden overgebracht. Vooral de strenge anti-seksuele moraal zette velen onder hoge druk. „Een goede therapeut vraagt altijd naar de bron van de problemen. Hij gaat niet op zoek naar de God waar de patiënt over spreekt, maar blijft net zolang in de menselijke sfeer als nodig is. De psychia ter moet het praten over God en geloof trachten te begrijpen. Als iemand met kleine jongetjes knoeit dan wil ik weten waarom en stel ik hem niet de vraag of dat ethisch wel verantwoord is. En als iemand een troostende godsdienstige fantasie heeft, vraag ik me niet af of dat nu waar is of niet, maar wat de betekenis ervan is voor de betreffende persoon. „Een moreel oordeel over menselijk gedrag verdraagt zich niet met een 'open' psychotherapeutische houding en als je als goed therapeut iemand onbevooroordeeld wilt trachten te begrijpen, dan heb je daarvoor geen speciale. godsdienstige Riagg nodig. De psychiater of psycholoog moet begrijpelijk maken, hoe de moraal waarmee men is grootgebracht, zijn plaats heeft in het ontstaan in de klachten. Als je zoekt naar de mens achter de pijn, kom je aan de vraag naar het waarheidsgehalte van het geloof niet toe. lemand die de religieuze dimensie dan toch per se een plaats wil geven binnen het hulpverleningsaanbod, mag dat pas doen nadat hij zich ervan heeft verzekerd dat hij alle menselijke dimensies heeft geëxploreerd." --- Commentaar Bos of auto Wordt de automobilist écht aangepakt en, in samenhang daarmee, een effectieve poging ondernomen onze bossen van de ondergang te redden? Op het eerste gezicht wel. Autorijden wordt vanaf. 1995 maar liefst vijftig procent duurder. Minister Maij-Weggen hoopt hiermee de groei van het autogebruik te beperken tot niet meer dan één procent per jaar. Tegelijkertijd wordt het openbaar vervoer uitgebreid. Daarnaast wil zij enkele maatregelen nemen die structureel iets doen aan de automobiliteit: 30 kilometer-zones, minder parkeerplaatsen, afsluiten van binnensteden. Haar beleid stoelt derhalve op twee poten: prijsbeleid en maatregelen die het gebruiksnut van de auto beperken. De vraag is echter of zon beleid ook werkt. Net als aardappels en brood lijkt de auto tot de noodzakelijk geachte bestaansvoorwaarden te moeten worden gerekend. De auto wordt gezien als iets noodzakelijks, onontbeerlijks en onvervangbaars, vooral omdat die sneller is. Dat blijft de auto ook. Ondanks alle verbeteringen zal de reiziger per openbaar vervoer in de toekomst in veel gevallen langer onderweg zijn dan de automobilist. De crux in dit verhaal is dat Maij-Weggen tegelijk het wegennet enorm wil uitbreiden. De belangrijkste stimulans om voor het openbaar vervoer te kiezen blijft daarom van louter financiële aard. En dat lijkt onvoldoende zoden aan de dijk te zetten. Toen de benzine twee gulden kostte, was dat niet te merken aan de omvang van het autoverkeer. Bovendien is het onzeker of het rekening-rijden realiteit wordt (de Kamer is er niet erg over te spreken; de technische- en financiële haalbaarheid zijn dubieus). Zo nee, dan kan Maij-Weggen opnieuw beginnen. Conclusie: de minister bouwt deels voort op ideeën om het autorijden structureel minder aantrekkelijk te maken. Dat is mooi. Maar Nederland blijft te veel een autoland. Dat de minister slechts enkele provinciale we gen wil schrappen alsmede de omstreden A 6 (die het prachtige riviertje het Gein zou verpesten), tekent de dubbele benadering van de verkeersen milieuproblemen. En ondertussen sterft het bos. --- 'De christelijke moraal heeft het de mensen vaak heel moeilijk gemaakt' Van een onzer verslaggeefsters UTRECHT - Prof. dr. A. van Dantzig, Amsterdams zenuwarts en oud-directeur van het Instituut voor Medische Psychotherapie, is een van de sprekers op de studiemiddag in Utrecht over herzuiling in de geestelijke gezondheidszorg in de jaren negentig. Volgens de oud-hoogleraar van de Universiteit van Amsterdam valt religie in het dagelijks gebruik en binnen de psycho-analytische praktijk te herleiden tot moraal, en mag hulp op religieuze of op morele basis pas plaatsvinden nadat alle menselijke dimensies tot op de bodem zijn onderzocht. Van Dantzig: „De christelijke mo raal heeft het de mensen vaak heel moeilijk gemaakt. Je kunt haast spreken van een denkverbod dat veel mensen uit naam van die moraal is opgelegd. Zo werd het bijvoorbeeld slecht genoemd als je ergens blij om was. Ook seksualiteit werd vaak als zonde gezien en taboe verklaard. Kinderen moesten hun vader en moeder eren en God zag alles. „Nog steeds wordt onder een dergelijke opvoeding door sommigen van mijn patiënten intensief geleden. Ik denk datje als opvoeder met moraal heel voorzichtig moet zijn. Je dwingt de kinderen tot ontkenning van hun natuurlijke beleving en zoiets leidt tot splitsing in het innerlijk van het kind. Een kind kan de ragfijne theologische bouwsels en argumentaties niet doorzien. Moraal is in principe een belasting van het innerlijk sanitair. Wat je van je ouders leert, is heel machtig en het is vaak heel moeilijk om daar in je eentje afstand van te doen. --- Onzekerheid De Europese rechter heeft in december een uitspraak gedaan, die in beginsel het einde zou kunnen betekenen van de Algemene Arbeidsongeschiktheids Wet (AAW). Deeltijdwerkers mochten in het kader van de gelijke behandeling geen uitkering krijgen evenredig aan hun laatst verdiende loon. Want, zo redeneerde de rechter, als studenten een volledige AAW-uitkering kunnen krijgen, dan ook part-timers. Met het afdwingen van een zo strikte gelijke behandeling vraagt de Europese rechter ons toch al relatief hoge niveau van sociale zefterheid op een nóg hoger plan te brengen. Dat is echter onbetaalbaar en daarmee staat de overheid voor de noodzaak gelijkheid te scheppen op een lager niveau. Het kabinet zag zich bovendien gedwongen ook in andere regelingen dan de AAW wijzigingen aan te brengen. Zo stelt het voor de speciale regelingen voor oudere en arbeidsongeschikte werklozen en (ex-)zelfstandigen te schrappen en de vermogenstoets in de bijstand te verruimen. Hoeveel begrip wij ook nebben voor de positie van staatssecretaris Ter Veld, de door haar gekozen oplossingen hebben in onze ogen zulke negatieve gevolgen, dat het de vraag is of de Kamer en de Sociaal-economische raad daar zonder slag of stoot mee akkoord moeten gaan. Het gaat dan vooral om de gevolgen voor de oudere of gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze of (ex-)zelfstandige. Deze groep krijgt met zeer negatieve gevolgen te maken vanwege een zaak waarmee zij strikt genomen niets te maken heeft. Hun regeling, waarin geen sprake is van een vermogenstoets, wordt zomaar opgeheven. Is de staatssecretaris zich wel voldoende bewust van de gevolgen, die dat kan hebben, bijvoorbeeld voor een ex-akkerbouwer? Die heeft doorgaans een groot vermogen aan landerijen. Gesteld dat zo iemand in de bijstand komt, dan zal hij eerst dat vermogen moeten opeten. Ter Veld weet wel dat daar de schoen wringt, want ze komt niet voor niets met het voorstel de vermogenstoets in de bijstand te verruimen. Het is echter kwalijk, dat ze niet tegelijkertijd met het openbaren van haar andere voorstellen, aangeeft in welke mate ze dat van plan is. Nu worden mensen in onzekerheid gelaten, die zich terecht van geen enkel kwaad bewust zijn. --- Startsubsidies Boddendijk: „Het is waar, vanuit Nederland is weinig gebruik gemaakt van het tweede actieprogramma. Er zitten wel Nederlanders in de verschillende netwerken en overlegstructuren in Brussel. Maar het idee van kleine startsubsidies voor vrouwenbedrijven slaat hier niet aan. Hier is voor het beginnen van een bedrijf vooral goede begeleiding nodig en een goed plan, dan krijg je ook een krediet van de bank. Bedrijven moeten hier sner loonvormend zijn, anders beginnen vrouwen er niet aan. In de zuidelijke landen beginnen vrouwen ook zonder uitzicht op veel loon eerder een eigen bedrijfje, uit pure nood, als aanvulling op het gezinsinkomen. Die hebben dan veel aan zon subsidie. Eerlijk gezegd lobbyen de zuidelijke landen ook veel beter bij de EG." Nu, aan het begin van een nieuw decennium, wordt het volgens de politicoloog Boddendijk 'erop of eronder' voor de Europese vrouwenemancipatie. „Zonder duidelijke eisen door de vrouwen in de EG verdwijnt het onderwerp emancipatie weer van de politieke agenda. Als de nationale parlementen en de vrouwenbeweging hun emancipatieministers nooit aan het jasje trekken wanneer die met lege handen uit Brussel terugkomen, gebeurt er niets meer." „We zitten in een overgangsfase, van allemaal leuke (proef)projecten naar de tijd dat de Europese Commissie haar beloften waar moet maken. Van Europa mag verwacht worden dat het sociaal beleid, met concrete afspraken over de gelijke behandeling van mannen en vrouwen als ruggegraat, hoog op de agenda voor 1992 geplaatst wordt." ---