ET CETERA PC-PRIVÉ WAS NIET MEER DAN KORTE RAGE 'n 1987 en '88 woedde er een rage door veel Nederlandse bedrijven: de PC-privé-projecten. Werknemers kochten met financiële steun van hun bazen massaal computers voor gebruik fhuis. Waarom eigenlijk? Omdat 'edereen het deed. Dat is niet zomaar een constatering "iet de natte vinger, maar het resultaat van zo op het oog gedegen wetenschappelijk onderzoek. In het tader van hun studie bedrijfssocio'°gie en bedrijfskunde aan de Rotterdamse Erasmusuniversiteit zijn André Rhebergen en Marcel van der Linden gedoken in de golf van PC- Pnvé-projecten die in veel bedrijven woedde. Soms was de werkgever snel bereid de werknemers een computer mee naar huis te geven, tegen een forse korting op de aanschafprijs. In andere gevallen voerde de ondernemingsraad een bitter gevecht teoen de directie, die het nut van zon regeling niet in zag. Er gingen in korte tijd tienduizenden personal computers over de toonbank, de 'everanciers konden de apparatuur haast niet aanslepen. In veel geval len leed de service daar onder. Een jaar geleden constateerde Trouw al dat veel van die pc's ergens op zolder stof stonden te verzamelen, ver uit het zicht van de potentiële gebruiker. Alleen de speciale inhouding op het salarisstrookje brengt een pijnlijke herinnering aan de miskoop. Rhebergen en Van der Linden hebben zich niet verdiept in het lot van de onuitgepakte beeldschermen en toetsenborden. Zij onderzochten de vraag naar het waarom van die plotselinge massale belangstelling. Daarvoor bekeken ze de argumenten die 25 bedrijven op paier hadden gesteld om hun eigen pc-project te rechtvaardigen. Meestal ging het er om het personeel bekend te maken met de werking van pc's of om het mogelijk te maken werk mee naar huis te nemen. Maar als ze dan de regelingen en voorwaarden beter bestuurden, bleek het in feite te gaan om verkapte cadeaus voor het personeel, als een soort beloning. Uit hun onderzoek bleek dat er geen rationele verklaring voor het verschijnsel is te geven. Er is geen bedrijfs-economisch argument te bedenken (in tegendeel, het kost alleen maar geld). Ook niet als je mee rekent dat schenkingen aan het personeel een goede investering kunnen zijn. Want afgaande op de vele ongebruikte apparaten werd dit cadeautje nauwelijks gewaardeerd. Er moest dus een andere reden zijn voor de pc-privégekte. De onderzoekers constateerden dat die koorts geheel voldeed aan de wetenschappelijke omschrijving van een modeverschijnsel. Eerst was er de zogeheten latente periode, waarin het idee slechts bij enkelen bekend. Vervolgens verspreidt het idee zich explosief. Begin 1988 was er zelfs een tekort aan computers voor dit soort projecten. Het succes van het project werd gemeten in het percentage van het personeel dat zich had ingeschreven, niet naar de mate van voldoening achteraf. Vervolgens komt er een derde periode, waarin het verschijnsel wegsterft. Met de pc-privé-rage gebeurde dat eind '88, begin '89. Op dit moment hoor je nauwelijks meer van dergelijke projecten. En om een echt modeverschijnsel te zijn dient ook nog een vierde fase in te gaan, waarin er een zekere weerzin tegen het idee ontstaat. De verspreiding stopt en de degenen die al door het computervirus waren aangestoken beginnen zich af te vragen of het 't geld wel allemaal waard was. Die fase zou nu bezig zijn, maar minder duidelijk zichtbaar omdat dit toegeven van eigen falen zou betekenen. De onderzoekers concluderen dat de meeste projecten niet meer waren dan een modieuze navolging van wat er in andere bedrijven speelde, een enkele uitzondering daargelaten. Zo stelde de provincie Groningen de deelnemers in staat eerst een tijdlang de computers te lenen, en ze pas daarna goedkoop aan te bieden. Het aantal deelnemers was een stuk lager, maar men was wel tevreden. En dat kan van veel pc-privé-projecten niet gezegd worden. Wim Jansen Op een bepaald moment waren de computers vrijwel niet aan te slepen. --- Kleinschalig georganiseerd reizen slaat aan Vrij Uit Reizen, de dochter van de ANWB en Nederlands grootste organisator van autoreizen, heeft twee jaar geleden een gat in de markt ontdekt, zoals dat in marketingtermen heet. Met een wat sjieker ogende en in een kleinere oplage uitgegeven reisprogramma onder de titel: 'Europa Exclusief' richt het bedrijf zich tot de Nederlandse vakantieganger die wél de gemakken (en financiële voordelen) wil hebben van een door professionels georganiseerde reis, maar zelf halverwege er ook nog wat aan wil invullen en bovenal er niet van houdt in de vakantie op een kluitje tussen de Nederlanders te zitten. °at blijkt een aardig succes. Het afgelopen zomerseizoen hebben meer dan tienduizend passagiers bij Vrij Uit een 'Europa Exclusief' geboekt, onder wie de ministers De Koning en Korthals Altes, zoals Vrij Uits directrice Annick Vogelaar tussen neus en lippen door laat weten. En in meer algemene termen: de klanten van Europa Exclusief blijken vooral 35-plussers te zijn in de hoogste welstandsklassen; A en B 1 om precies te zijn. In de afgelopen twee jaar blijkt vooral de go-as-you-p/ease-formule goed te hebben aangeslagen, om het jargon van de touroperator even te lenen. Met deze formule kan de reiziger nog onderweg boeken en dus beslissen waarheen de reis voert en hoe- lang men ergens wil blijven. Er is een keuze uit appartementen en vakantiewoningen - het meest gezocht door gezinnen met kinderen - of hotels. Het woord 'exclusief'in het nieuwe programma is natuurlijk na veel wikken en wegen gekozen, maar achteraf gezien zijn ze er bij Vrij Uit toch niet helemaal gelukkig mee. 'Kleinschalig' zou beter de bedoeling van dit nieuwe programma uitdrukken. Er is niet in de eerste plaats gekozen voor het vijf sterren-hotel dat over de hele wereld steeds meer op het andere gaat lijken, maar veel eerder is gezocht naar een karakteristiek landhuis, een verbouwde boerderij of een kleine kasteel dat de sfeer van het land of de streek nog uitademt. Het 'exclusieve' van de reis moet vooral daar in gezocht worden - natuurlijk voor zolang het duurt, want de wereld van de touroperators is klein en ieder kijkt met ogen op steeltjes naar een ander om een succesformule zo snel mogelijk te kunnen herhalen. Het programma van 'Europa Exclusief' bevatte het afgelopen seizoen reizen naar Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Groot-Brittanië, Hongarije, Italië, Joegoslavië, Noorwegen, Oostenrijk, Portugal, Spanje en Zwitserland. Er bestaat ook een mogelijkheid voor rondreizen door die landen of een combinatie van landen. Volgend jaar komt er dan ook nog lerland bij. Jan Kuijk --- Tuk-tuk mag toch de weg op Binnenkort lopen toeristen in Nederland het gevaar rondgereden te worden in een gemotoriseerde driewieler. Eerder schreven wè op deze pagina's al over deze Tuk-tuk, het karakteristieke vervoermiddel uit Thailand. Afgelopen week is bekend geworden dat de driewielige bromfiets door de rijksdienst voor het wegverkeer is toegelaten. Het bromfiets-achtige geluid (toek-toek, toek-toek; vandaar de naam) wordt gedempt en het mobiel mag niet harder rijden dan veertig kilometer per uur. Dat laatste is voornamelijk te danken aan de beroerde wegligging. De Italiaanse tegenhanger van de Tuk-tuk, de Vespa Piaggio, mag op de Nederlandse weg twintig kilometer harder. Importeur Martien Vlemmix heeft er geen moeite mee dat de Tuk-tuk niet te vinden zal zijn op de Nederlandse snelwegen. „Het is niet bedoeld als serieus vervoermiddel. De grootste kracht van de tuk-tuk is dat hij opvalt. Dat maakt hem vooral geschikt voor feestelijke rondritjes, bruiloften, rondleidingen voor toeristen en als rijdend reclamebord. In Bangkok scheuren ze rond met een vaartje van honderd kilometer per uur. Levensgevaarlijk." Volgens de importeur uit Breda is de belangstelling in Nederland groot. Maat cijfers geeft hij niet. De 'Nederlanse' tuk-tuk. --- GROENTE FRUIT Handige mannen op de markt Nu zien we in de winkel het gehele Spaanse citruspakket. De eerste sinaasappelen zijn er, navelinas. Dat is een vroeg navelras. Over enige tijd krijgen we de salustianas en de andere navels. Sinaasappelen en mandarijnen die in kisten en kratten verpakt zijn, zijn in papier gewikkeld, althans de helft of een derde van de kist of krat. De navelina is een sinaasappel die zeer groot kan worden. Het percentage grote sinaasappelen is bij de navelinas veel groter dan bij het ras salustianas. In een kist sinaasappelen moet minimaal 15 kg netto zitten. Daar kan de maat 36 in zitten maar ook de maat 135. Voor de maat 36 wil dit zeggen dat er 36 stuks in een kist zitten. Dit zijn dus abnormaal grote vruchten die een gewicht hebben van meer dan 4 ons per stuk. Van de maat 135 gaan er 135 stuks in een kist. Deze wegen per stuk dus ruim een ons. Tussen de maat 36 en 135 liggen nog diverse andere maten zoals 42, 48, 56, 70, 80, 90, 100,112 en 120. De maat moest op de kist vermeld zijn en elke kist moet minimaal 15 kg inhoud hebben welke maat er ook in zit. Opvallend is altijd dat er tussen de grote en kleine mate grote prijsverschillen kunnen zitten. Afgelopen woensdag werd het merk la Actual verkocht. De maten 36, 42 en 48 brachten per kist 32 gulden op (ƒ 2,13 kg) maar de kleine maat 135 noteerde slechts ƒ 20,25 (ƒ1,35 kg). Doorgaans zijn de grote sinaasappelen - omgerekend per kilo - dus duurder dan de kleine. Aangezien de navelrassen groot uitvallen, zal het prijsverschil tussen de grote en kleine maten straks wat kleiner worden, vanwege het grote aanbod. De prijzen van de Braziliaanse perssinaasappelen zijn nog verder onderuit gegaan. Kartons van de maat 125 brachten slechts 8 gulden op, ƒ 0,53 per kilo. Dit verklaart ook dat we overal in het land marktjongens zien staan die deze sinaasappelen staan te verkopen - 25 voor ƒ 5,00 dan maken ze nog ƒ 25.00 voor eenkarton. Een verkoop van zon 100 kartons op een marktdag is voor hen niets bijzonders, maar na afloop hebben ze wel zo rond ƒ 1000,00 winst gepakt, terwijl ze toch een goed produkt voor weinig geld hebben geleverd. Bij die mannen gaat het dus uitsluitend om de omzet. Bij de groente zien we dat de prijzen van spruiten nog verder onderuit gegaan zijn. Dit is onverklaarbaar omdat de aanvoeren relatief klein zijn. Goedkoper is witlof geworden. Voor een prijs van rond ƒ 3,00 kopen we een redelijke kwaliteit. Komkommers zijn duurder geworden vanwege de steeds kleiner wordende aanvoeren. Hiermee hebben we het goedkope seizoen afgesloten. Vorige week zijn de eerste Canarische al via Engeland aangekomen. Straks krijgen we ze nog uitsluitend uit Zuid-Europa en van de Canarische Eilanden. Door de persberichten is de sla nu erg goedkoop geworden. De laatste vollegrondsla wordt alleen nog ten zuiden van de grote rivieren op de veilingen aangevoerd. --- GOEDKOOP Zware kropsla ƒ 0,75-/1,25 per stuk; waspeen/ 1,25-/ 1,75 kg; kroten ƒ 1,25--ƒ1.50 kg; uien ƒ 1,50-/1,75 kg; rode kool ƒ 1,25-/ 1,75 kg; prei ƒ 1,50-/ 2,00 kg; kleine groene paprika ƒ 0,50 per stuk; radijs ƒ0,75-/ 1,00 per bosje; komkommers, middenmaat ƒ 1,50-/2,00 per stuk; spinazie ƒ 1,50-/ 2,25 kg; bospeen ƒ 1,50-/ 2,00 per bosje; spitskool ƒ 1,25--ƒ1,50 kg; andijvie ƒ 1,25-/1,50 kg; groene kool ƒ 1.25-/ 1,50 kg; St. Rémy stoofpeer ƒ 1,25/ 1,75 kg; spruiten A 1 ƒ 1,25-/1,50 kg; A-tomaten ƒ1,75--ƒ2,25 kg; bloemkool ƒ 1,75-/2,25 per stuk; boerenkool ƒ 1,25-/ 1,50 kg. --- DUUR --- ZEER DUUR Pronkbonen ƒ 3,00-/4,75 kg. Snijbonen ƒ7,00-/10.00 kg; witlof Al ƒ 3,00-/ 3,50 kg; princessebonen ƒ 4,00--ƒ6,00 kg. APPELEN: Goldens ƒ 1,50-/ 1,75 kg; Alkmene ƒ 1,50-/2,50 kg; Cox Orange ƒ 1,50/ 2,00 kg; Goudreinetten ƒ 1,25--ƒ 1,75 kg; Elstar ƒ 1,75/ 2,50 kg; Jonagold ƒ 1,50-/2,00 kg. PEREN: Conference ƒ 1,75/2,75 kg; Beurre HArdy ƒ 1,25-/1,75 kg; Bonne Louise ƒ 1,50/ 2,25 kg; Beurr/e Alexandre ƒ 1,25-/ 1,75 kg; DoyenneduComice ƒ 1,75/3,00 kg. --- DOOR DE NATUUR MET HENK VAN HALM Vogels kijken bij Camperduin Tussen de duinen van Petten en Schoorl gaapte vroeger een zeegat van wel vijf kilometer breed. De Sint-Elisabethsvloed van 1421 was de directe aanleiding om de 2ijpe met een dijk af te sluiten. In de dagen een gigantisch werk, dat in handkracht moest gebeuren. Stel je voor: een lange kaarsr chte dijk van vijf kilometer. Die oude zeewering hield het ruim vier eeuwen uit, maar moest in TB7O door de tegenwoordige Hondsbossche Zeewering worden vervangen. Bij vogelwaarnemers geniet de zeewering een grote roem. Van augustus tot en met maart spieden zij met sterke telescopen de zee af naar vogels die ver van de kust ons 'ar>d passeren. Jan van genten, storrnvogels, jagers en drieteenfneeuwen, papegaaiduikers, alle zeevogels die zelden boven land komen, worden geteld vanaf het Paviljoen bij Camperduin aan het begin van de dijk. De incidentele bezoeker van de dijk ziet in deze l|jd van het jaar bij laagwater bijna altijd steenlopers bezig tussen de basaltblokken. Daar is van alles achtergebleven, dat bij vloed door de 2ee is aangevoerd. Rechts: overzicht van vogelreservaat de Putten waar vogels in de ondiepe plasjes voedsel zoeken. Zoals - een verrassing - de rosse franjepoot. FOTO'S HENK VAN HALM --- Dribbelen Het is leuk om te zien hoe de ijverige steenlopers over de grote steenbokken dribbelen en kleine voorwerpen proberen om te keren om te zien of er iets onder verborgen A|s het vloed is, zoeken de steenlo- Pers hun heil op een zogenoemde noogwatervluchtplaats. Ze wijken dan uit naar de vlak achter de dijk gelegen Putten; een vogelreservaat in het weideland van de Vereenigde Harger- en Pettemerpolder. De ondiepe plasjes zijn ontstaan bij herstelwerkzaamheden aan de zeewering. Hier werd klei vandaan gehaald voor het dijklichaam. Nu is het eigendom van Natuurmonumenten. Er liggen grotere en kleine eilandjes in het twintig hectare grote gebied, waar in lente en zomer kluten, kieviten, scholeksters, visdieven, kokmeeuwen, strandplevieren en tureluren broeden. --- Bergeenden Voordat hun kolonie in het Zwanenwater door vossen werd verstoord, kwamen hier vaak lepelaars fourageren. Vanaf half juni komen de bergeenden, die in de duinen gebroed hebben, er met hun jongen heen. Je mag het reservaat niet betreden, maar dat is geen groot bezwaar. Door een strook weideland van nauwelijks vijftig meter is het gescheiden van de autoweg, die onder langs de Hondsbossche Zeewering loopt. Vanaf de wegberm heb je een riant uitzicht over de plasjes en eilandjes, over de vlakke landerijen met in de verte de typisch Noordhollandse stolpboerderijen, een paar oude watermolens en een lange rij hypermoderne windgeneratoren. Er is altijd wel wat te zien, zeker ook begin november. Omdat het water zo ondiep is, vormen de Putten een belangrijke pleisterplaats voor trekvogels. Je kunt het treffen dat er zoveel bonte strandlopers fourageren dat, wanneer ze de lucht ingaan, een wolk van vogels van de plasjes opstijgt. Bonte strandlopers behoren tot de noordelijke broedvogels, die in grote troepen ons land op weg naar het zuiden passeren. De bonte strandloper is de meest voorkomende kleine waadvogel in het winterhalfjaar. De jonge exemplaren zijn direct van de oude te onderscheiden door hun gevlekte bruine bovendelen, die bij de oude vogels egaler en grijsbruin zijn. Soms bevinden zich krombekstrandlopers in hun gezelschap, maar het valt niet mee die tussen de 'bontjes' te ontdekken. Ze zijn wat slanker van bouw en hebben een iets langere, duidelijk gebogen snavel. --- Overwinteren Krombekken broeden in arctisch Siberië en het zijn voornamelijk de jonge vogels, die hier doortrekken op weg naar Noord- en West-Afrika, waar ze overwinteren. Zeker nu, begin november, hoor je het ietwat zwaarmoedige 'tjuu-tjuu-tjuu' van de groenpootruiter, grijzer en iets groter dan de tureluur, waarop hij veel lijkt. Er zijn ook nog tureluren in de Putten en wie mocht twijfelen met welke soort hij te doen heeft, moet op de pootkleur letten: die van de tureluur is helderrood. Ook zie je er wel de oeverloper, een veel kleinere steltloper, die meestal zijn voedsel vlak onder de oever zoekt. Bij storing vliegt hij laag over het water weg, met naar beneden gebogen trillende wieken. Ook hij roept drie lettergrepen, maar helder fluitend en hoog: 'tie-die-die'. Kieviten, kok- en stormmeeuwen zijn wel op de eilandjes te zien, maar meer nog in de omliggende landerijen, waar vaak troepen rotganzen grazen. Eenden verblijven het meest in de Putten zelf. De bergeenden vallen op door hun grootte en bonte uiterlijk. Ook de slobeendwoerden zijn opvallend bont gekleurd, met donkergroene kop, witte borst met brede bruinrode band en zwartwitte rugtekening. De vrouwtjes lijken op wilde eendewijfjes, maar zijn snel te herkennen aan hun lepelsnavel. Wilde eenden zijn er het hele jaar door, als de plasjes niet zijn dichtgevroren ook hartje winter, als de slobeenden verder naar het zuiden zijn afgezakt. Ook de smienten blijven de winter door, vaak bij honderden tegelijk. Ze grazen op de weilanden en rusten op het water. --- Variatie De meerkoeten en knobbelzwanen, die ook altijd in de Putten te zien zijn, krijgen in de winter vaak gezelschap van troepen kleine zwanen. Die voeden zich met de vele fonteinkruiden, die in de plassen groeien. Ze wroeten vlakke trechters in de bodem uit bij het zoeken naar de voedzame wortelstokken en zorgen daardoor voor wat variatie in waterdiepte, wat de variatie in de vogelwereld alleen maar ten goede komt. Roodkeelduiker, parelduiker, kuifduiker, geoorde fuut en dodaars behoren tot de geregelde wintergasten. De beste kans er roodkeel- en parelduikers te zien te krijgen is tijdens en kort na storm, als het op zee erg ruw is. Er blijven altijd verrassingen. Vorig jaar verbleef in oktober en november langdurig een jonge rosse franjepoot in de Putten. Hij was het meest bezig in het gedeelte dicht bij de dijk en dus voortreffelijk te observeren. Op het eerste gezicht deed hij denken aan een wat klein uitgevallen kokmeeuw, voornamelijk door zijn witte uiterlijk en spitse achtereind. Snel zwom hij met knikkende kop heen en weer, vaak in cirkels, en pikte daarbij driftig in het rond, ongetwijfeld naar kleine dieren net onder de waterspiegel. Dat hij ook op een andere manier driftig kon worden, bleek toen een bonte strandloper te dichtbij kwam: hij probeerde die niet alleen weg te pikken, maar hing zelfs aan de staart van de veel grotere strandloper, die zich ijlings verwijderde. De rosse franjepoot broedt op IJsland en Spitsbergen. In de zomer ziet hij er heel anders uit dan nu: dieprood en bruin, met alleen wat wit rond het oog en in de nek. Hij komt maar zelden op doortrek naar West-Afrika aan onze kust. --- NATUUR DEZE WEEK Vogelmuur, stinkende, reukloze en schijfkamille, paardebloem, herfstleeuwetand, veel havikskruiden, boerenwormkruid, gewone bereklauw, duizendblad, madeliefje, klein knopkruid, gewone melkdistel, klein kruiskruid, straatgras en witte en paarse dovenetel bloeien nog door. Ook is nog veel bloeiend kool- en raapzaad te vinden. Veel bloei vertonen ook nog stalkaars, dagkoekoeksbloem, duinreigersbek en middelste teunisbloem in de duinen. De eiken zijn allemaal vergeeld of bruin verkleurd. De populieren hebben alleen nog wat blad aan de taktoppen. Wat nog aan blad in de berken rest, is goudgeel verkleurd. De inmiddels bijna allemaal kale vlieren hebben al hun bessen aan de vogels verloren. Goudhaantje, sijsje, barmsijs, vink en keep trekken nu in grote aantallen door. De ijsvogel, in de winter een zwerver buiten zijn broedgebied, is nu ook in het westen weer te zien. Van de noordelijk broedende sperwers blijven vele in ons land overwinteren. Ze houden zich vooral op in terreinen met veel bosjes, zoals de duinen, beboomde heidevelden en bosranden. Veel witte kwikstaarten trekken nu door, niet in troepen, maar als familiegroepjes of in hun eentje. Tegen de avond zoeken ze wel de huizen op, waar ze ook overwinteren. Ze vliegen vaak open ramen van slaapkamers en zolders binnen. Steekmuggen verzamelen zich nu in onverwarmde ruimten, zoals kelders, boxen en stallen, om te overwinteren. Ze rusten verstard tegen de muren. Hun achterlijf is geelachtig door een vetlichaam, dat als voedselreserve dient. De grotere ringpootsteekmuggen zoeken verwarmde ruimten op en blijven ook in de winter actief. Zij zijn het die nu in huis zo gemeen kunnen steken. --- EN VERDER Vanmiddag begint om half twee, voor de ingang van C&A op de Schiedamse Koemarkt, een wandeling in het Sterrebos van het IVN Rotterdam. Op de heenweg wordt tevens de Plantage bezocht. • Morgen vertellen gidsen van het IVN Amstelveen over alles wat te zien is in het heempark De Braak. De rondleiding begint om twee uur bij de Banpaal aan de Amsterdamseweg naast huis nummer 210. • Woensdag houden gidsen van het IVN Rotterdam een rondleiding door het Lage Bergse Bos. De wandeling begint om tien uur bij het eindpunt van lijn 4 aan de Molenlaan te Hillegersberg. • Vrijdag zal in de Harmonie in Leeuwarden (5 minuten van het station) een symposium over het duinbeheer in het Waddengebied worden gehouden. Onder het motto 'Duinen in beweging' zullen discussies worden gevoerd over de mogelijkheden van een meer dynamisch duinbeheer. De dag, die wordt georganiseerd door de Waddenvereniging en de Stichting Duinbehoud, zal interessant zijn voor alle Wadden(kust)-liefhebbers. Men kan zich aanmelden door een tientje over te schrijven op giro 1726195 van de Waddenvereniging in Harlingen met vermelding "Duinsymposium". •Op de avonden van 7,14, 21 en 28 november organiseert de Delftse afdeling van de KNNV een bomencursus. Het gaat vooral om het herkennen van bomen. Over bomen wordt verteld aan de hand van dia's en levend materiaal. Op een nader af te spreken zaterdag zal een excursie worden gehouden. De hele cursus kost ƒ 25,-. Opgave en inlichtingen: 015-610048. Tot en met 7 januari 1990 is in het Noordbrabants Natuurmuseum in Tilburg (Spoorlaan 434, dicht bij het station) de tentoonstelling 'De bij en wij' over het houden van honingbijen te zien. ---