Nederlandse kunsthandel ruilde principes in voor Reichsmarken door Michiel Koolbergen Hoe fatsoenlijk waren de kunsthandelaren tijdens de tweede wereldoorlog? Weigerden zij zaken te doen met de Duitsers of bezweken zij massaal voor het grote geld? Adriaan Venema, schrijver /journalist annex kunsthandelaar, dook „Het waren vissen. Koudbloedige mensen, alleen op eigen voordeel uit en dat verbergend achter een gevoel van mede-kunstenaar zijn. Het waren profiteurs van de kunst. Ik spreek nu over de mensen die ik toen ontmoet heb." Joseph Piller, luitenant 'Van Amstel' in het verzet en vlak na de oorlog oprichter van het Bureau Bestrijding Vermogensvlucht, hield zich in deze functie onder meer bezig met de handel en wandel van de kunsthandelaren in Nederland tijdens de tweede wereldoorlog. Over die handelaren heeft hij zijn hard oordeel, opgetekend door schrijver/journalist en kunsthandelaar Adriaan Venema in zijn boek Kunsthandel in Nederland 1940-1945. Door middel van interviews, nog niet eerder geraadpleegde dossiers van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie en andere literatuur schetst Venema een gedetailleerd beeld van de economische collaboratie met de Duitsers, waaraan het merendeel van de Nederlandse kunsthandelaren zich in meer of minder ernstige vorm schuldig maakte. Daarnaast zet Venema de soms wat ontspoorde, naoorlogse . berichtgeving over wat er tijdens de bezetting met de kunsthandel gebeurde weer in het rechte spoor. Een kunsthandelaar aan wie de publicatie van Venema's boek bepaald niet welgevallig zal zijn, is de nog steeds in Amsterdam opererende firma M. L. de Boer, „een schoolvoorbeeld van een kunsthandel, die gebruik maakte van de mogelijkheden die een groeiende markt bood en zich daarom in de bezettingsjaren vestigde." Deze De Boer was geheel bereid met de bezetter samen te werken, zo blijkt uit brieven aan het nationaal-socialistische hoofd van de afdeling beeldende kunsten van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten, de Gooise schilder Gerdes. De Boer meldde zich onmiddelijk bij de Kultuurkamer waarvan de beeldende kunstenaars en kunsthandelaren in bezettingstijd lid dienden te zijn, exposeerde slechts werk van eigentijdse, 'goedgekeurde' kunstenaars en vroeg gedienstig om toestemming voor het drukken van catalogi en het houden van tentoonstellingen. Als Venema hem na veertig jaar over zijn bezigheden in bezettingstijd vraagt, beweert De Boer: „Ik ben na de oorlog met de kunsthandel begonnen". in de archieven, praatte met overlevenden en stootte op onthutsende feiten. Het verslag van zijn spitwerk staat in het 652 pagina's tellende boek 'Kunsthandel in Nederland, 1940-1945', dat deze week bij De Arbeiderspers verschijnt. Na de bedrijfstak huiden en leer, de spoorwegen, de omroepen en de kunstenaars zijn nu de kunsthandelaren tegen het licht gehouden. Wat tevoorschijn kwam is weinig verheffend: zijn kunsthandelaren echt zulke koelbloedige profiteurs? Houtsnede van Aart van Gelre gericht tegen de Duitse plunderaars Dr. Katejan Mühlmann, stroman voor Hitler en Goering Bezoek van Hermann Goering in juni 1940 aan de Amsterdamse kunsthandel Goudstikker, een maand na de dood van Jacques Goudstikker --- Cees Bantzinger Tot zijn eigen schrik ontdekte Adriaan Venema tijdens zijn onderzoek de dubbelrol, die de schilder/tekenaar Cees Bantzinger tijdens de oorlog heeft gespeeld: NSB-er èn verzetsheld. Dat Bantzinger tot 1941 achter Mussert stond, was onbekend. Wel is zijn rol in de illegaliteit volop in de belangstelling geweest. Samen met Bert Bakker richtte hij de illegale Mansarde Pers op. Na de oorlog trouwde hij met Jetty Pearl, zangeres en omroepster bij Radio Oranje. In de archieven van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten kwam Venema herhaaldelijk de naam van ene C. Bantzinger tegen, die zich per brief beklaagde over de geringe aankoop van zijn kunstwerken en over het feit dat hij niet mocht inzenden op een verkooptentoonstelling. Hij beriep zich daarbij op zijn NSB-lidmaatschap en noemde zelfs zijn stamboeknummer. Toen Venema telefonisch bij Bantzinger informeerde, bekende deze onmiddellijk dat hij de onbekende C. Bantzinger uit de archieven was. „Ik heb jarenlang dit telefoontje verwacht", zei hij tegen de verschrikte Venena, die slechts zijn reputatie als verzetsheld kende. Op 6 februari 1985, tien dagen na dit gesprek, verdronk Bantzinger (70) in zijn woonplaats Amstelveen. Cees Bantzinger in zijn atelier foto: Frits Droog --- Kleine vissen Kunsthandelaar De Boer blijkt in Venema's omvangrijke studie slechts een van de 'kleine vissen' onder de kunsthandelaren te zijn, maar ook voor hem gold wat voor alle - aanvankelijk ook joodse - handelaren opging: de vette oorlogswinsten die voor het grijpen lagen, deden normen vervagen. In dit klimaat werd handel drijven met de bezetter 'normaal', of kon een belangrijke kunstcollectie van Goudstikker - die op zijn vlucht voor de bezetter op een schip een dodelijke val maakte in het ruim - in Amsterdam verkwanseld worden door zijn waarnemers. Belangrijkste factor voor de Nederlandse kunsthandel en de bloei daarvan in '40 -'45 was het zich aandienen van twee belangrijke kunstkopers: Hitler en rijksmaarschalk Goering. De eerste verzamelde kunst om in 1951 in Linz het Führer-Museum te kunnen openen, bedoeld als pronkstuk van het geplande Derde Rijk; en Goering had zijn eigen plannen voor een museum met zijn naam op zijn landgoed Karin-hall, dat ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag in 1953 betreden moest kunnen worden. Zij wedijverden, meestal via stromannen zoals Hofer, Miedl en Mühlmann, om in Nederland en andere landen de mooiste 'oude meesters' in handen te krijgen. In Den Haag werd dan ook vlak na de installatie van rijkscommissaris Seyss-Inquart de Dienststelle Mühlmann opgericht. Taak: inventarisatie van kunstschatten in bezet gebied en aankoop van kunstwerken voor Duitse klanten, onder wie Hitler en Goering de belangrijkste waren. Voor miljoenen werd alleen al in Nederland geroofd uit joods bezit en voor miljoenen op de vrije markt legaal' gekocht. --- De zaak-Katz Hoe betrekkelijk het begrip legaal in die dagen was, toont Venema onder meer met de beschrijving van de zaak-Katz. Een joodse kunsthandelarenf amilie met vestigingen in Dieren en Den Haag, die alleen al aan Hermann Goering eenendertig schilderijen voor een totaalbedrag van bijna 2,2 miljoen gulden in twee jaar tijd verkocht. Maar in 1942 toen de joden massaal werden gedeporteerd, kochten vijfentwintig leden van de familie Katz hun vrijheid tegen de inlevering van één Rembrandt. „Een duidelijker voorbeeld van het aan de Duitsers overhandigen van kunstbezit onder dwang van lijfsbehoud, was er niet", aldus Venema in zijn boek, waarin niet alle kunsthandelaren a priori zwart worden afgeschilderd. Zo wordt de werkwijze van een andere grote kunsthandel, P. de Boer, door. Venema opgevoerd als een klassiek voorbeeld van economische collaboratie enerzijds en een geval van dwangpositie anderzijds; het voorbeeld van de kunsthandelaar die 'heen en weer geslingerd wordt tussen zyn aangeboren handelaarschap en zijn hang naar fatsoen. Deze kunsthandel was een van de weinigen die na de oorlog door de recherche werd onderzocht. Hoewel De Boer met de verkoop van driehonderd schilderijen aan de Duitsers hun grootste leverancier is geweest, volgde ontslag van rechtsvervolging. Voornaamste reden: met schilderijen werden joden van deportatie gered. Zo werd een joodse werknemer uit Westerbork 'vrijgekocht' voor vier kostbare schilderijen van Jan Breughel de Oude, bedoeld voor het Führer-Museum in Linz. Dat er vlak na de oorlog weinig onderzoek werd verricht naar de bezigheden van de kunsthandels in bezettingstijd en er niet één (!) kunsthandelaar werd vervolgd, had te maken met het gespecialiseerde karakter van deze handel waarop voor buitenstaanders nauwelijks vat te krijgen was. Er was sprake van een gesloten kaste van handelaren die naar buiten toe niet over hun handelwijze spraken en elkaar afschermden. Op de na onderzoek bewaard gebleven strafdossiers is dan ook, meldt Venema, steeds de aantekening 'buiten vervolging gesteld' te vinden. Tegen deze achtergrond wordt dan duidelijk hoe een, volgens Venema, volkomen vrijwillige collaborateur als Jan Dikjr. het zelfs klaarspeelde om na de oorlog bij de Centrale Vermogens Opsporingsdienst ingedeeld te worden en in die functie kon proberen om voor hem belastend bewijsmateriaal weg te werken. Toen uiteindelijk de kunsthandelaar in 1948 toch werd gearresteerd, wist hrj kort na zijn aanhouding te ontkomen naar het buitenland. „Dat bijna veertig jaar later Jan Dikjr. terug zou keren naar Nederland", aldus Venema, „betekent overigens niet, dat welke functionaris dan ook zich geroepen zal voelen het dossier te openen en de zaak opnieuw in behandeling te nemen: economische collaboratie, eventueel een beschuldiging van handelingen die rieken naar chantage, zijn inmiddels al lang verjaard en het is alleen de geschiedschrijver, die zich nog in de vergeelde dossiers heeft willen verdiepen." Waarmee de betekenis van Venema's boek is aangegeven: een grondige en gedegen studie naar een tot nu toe buiten de aandacht gebleven beroepsgroep in de oorlogsjaren; een boek dat misschien wat stof zal doen opwaaien, maar geen andere gevolgen zal hebben dan voor de geschiedschrijving. „Mijn boek bewijst juist dat kunsthandelaren absoluut geen principes hebben als het erom gaat met wie ze zaken doen", zei Venema vorige week in een interview met Vrij Nederland. Of die stelling juist is, zal de toekomst leren. Adriaan Venema: Kunsthandel in Nederland 1940-1945. Uitg. De Arbeiderspers, Amsterdam, 652 pagina's, 59.00 gulden. --- K.V KUNSTHANDEL P. de ELIF tfiLi*.r.u_Hi «.-/. Itlffl. *■<-<< A*M€PGA. •" «•*«- *o. Ntfaa «kmu» _ . «aa oer . _• iuki wrtor*. jlu»t [uimoWt. HHiiißtat fl. ïfeoo.- I. A. _. 4t V«4_ All._orl.eta, t,liu,Mw,t»]lU| • ..-3. V.»ll_-. . tH • ,_*.-4. tUlUßlick) AcßulA, _l_f«_ ' • lou.. • . _.*•*_. 444 JM«ta. Iwli B*4.k*>_ * Ifeue.- Au»,,tt,ll* CKUMI MM,tl» lUMM .UAI.UO fl _.t,llMt UU4 _lAa4 I*M 4.f» 4. , 4. l.taa 4444,1. lAnuctalt alt 1.14 un4 TIiHMI • 4450.--f. 1.444 344441, lA_eÖ*ft alt lu ,4» 311o_b.lt |4~ kalltaa . tlu«a> • aoce.-4. lÉIU.B4NU,_4 4ch*la, l4t4Tt 444 alt NIUJM * 4500.--t. 04414444*. UMlOltaft, 41g814T4 4 4QCO.--40 lü. c.tto . nwiluaii .t. Aa _i_»l«rt • Hth-11. A.41 tl 4.4*14. 41.4144U1 • 000.--14. 4. _i 4*..t.4,1. la.auat 1» 1Mg.41«414rt 4.4AU4T4 ■ «OVO.--13. 14.1.101e,_4.nk113n1,.41«.14*4 a444_lf • 30Q0.--14. ». _■ .■* U 144. Ua. haf, alt waan * im.. 14. I.H, 444 44344 a H. , Btaaliaas 41«. 1411441a*4_ • aooo.--14. g«a. 4. . Ja. «44 .__ , «441 ».rt _14 • •__».. 14. 1411141 444 A444aa«t Altai4.4|arlaa44444, »(a _. .uu, 444 _4aMatta» la —U44i. 4 M»_. 414 imiuo.- Rekening van kunsthandel P. de Boer voor de verkoop op 19 september 1940 van zeventien schilderijen aan Goering OW-ers, de oorloos-winst, akers, werden de nieuwe klanten van de kunsthandelaren, aldus een spotprent van Piet Klaasse uit 1945 Adolf Hitler bekijkt de nieuwe aanwinsten voor zijn Fühermuseum in Linz --- Literaire karakters door T. van Deel Het is niet zonder betekenis dat Siegfried Woldhek zijn twee boeken met schrijversportretten respectievelijk 'Literaire tekeningen' (1980) en 'Getekende schrijvers' (1986) noemt. Hij zal er wel mee willen aangeven dat hij zich niet als een karikaturist beschouwt, maar als een tekenaar van schrijversportretten. In de inleiding bij de eerste bundel schreef Rudy Kousbroek al dat een karikatuur eenvoudig uitgaat van gelaatstrekken en die op bepaalde manieren benadrukt of vervormt. Karikaturale kanten zitten er dan ook wel aan Woldheks werk, maar in laatste instantie gaat het daar bij hem niet om. Hij wil de schrijver portretteren als schrijver, vandaar datje, zoals Kousbroek opmerkt, kennis van het oeuvre in Woldheks tekeningen verwerkt ziet. Hij is een lezende tekenaar. Ook Jeroen Brouwers, die de tweede bundeling inleidt, ziet Woldhek niet als karikaturist. Hij gaat zelfs nog verder dan Kousbroek door de tekeningen als 'karaktertekeningen' op te vatten, van een volstrekt andere aard dus dan een spotprent. Veel spotternij ziet Brouwers niet in Woldheks literaire portretten, ze zijn volgens hem zelfs vol begrip en ze geven blijk 'van veel te veel respect voor en deernis met de auteur' om ze kritisch of polemisch te kunnen noemen. Nu al bijna tien jaar volgt Woldhek de Nederlandse literatuur en haar belangrijkste vertegenwoordigers met de tekenpen in de hand. Hij staat daarin alleen, ik heb tenminste niemand iets zien doen dat ook maar in de verste verte het niveau van Woldheks tekenin- gen haalt. Hij laat Hugo Claus als een Atlas heel België op zijn schouders nemen. Jeroen Brouwers schrijft bij hem als een bezetene tegen de vergeefsheid in: een hand veegt met vlakgom het geschrevene uit. Brakman, voorzien van een reusachtige schaduw, houdt een schedel in zijn hand, waar hij wat afgewend naar kijkt. Kossmann wordt omwolkt met schimmige figuren, personages die in zijn verbeelding rondwaren. Nieuwenhuys voelt zich ongelukkig, zo te zien, in de Hol- landse regen in zijn bloesje met zonnetjes en palmbomen erop. Nooteboom gaat op stap met in zijn rugzak tientallen ogen. Roland Holst staat aan zee en ziet zijn eigen gelaat opdoemen uit de wolkgevaarten. Poll zit als een nijdige schoolmeester op een bureau, met een lineaal in zijn hand, zonder twijfel om mee te meppen. Komrij komt als een baarlijke duivel uit de hemel gevlogen en stort zijn vlammige toorn uit over een verschrikte bevolking. Hermans bevindt zich in een berglandschap waar hij gewapend met een geologenhamer angstwekkend precies een stuk gesteente beloert. Zelfs als Woldhek zich vrijwel geen ruimte geeft en alleen het gelaat van de schrijver, in close up, portretteert, dan nog speelt hij het klaar om zijn inzichten in het werk uit te drukken. Dat blijkt bij voorbeeld goed uit een fraaie serie, waarin verschillende schrijvers verschillend soort schrijf gerei in hun mond krijgen. Krol zie je dan met een dik klein potloodje tussen zijn lippen; Kellendonk met een sierlijke kroontjespen; Höweler met een flinke viltstift; Hermans bijt zijn vulpen doormidden; Freriks houdt een ballpoint tussen zijn tanden geklemd. Een van de mooiste portretten vind ik dat van Schierbeek. Het is ogenschijnlijk alleen een benadrukking van zijn inderdaad opmerkelijk doorlijnd gezicht, maar Woldhek heeft er toch ook een feilloze typering in verwerkt van Schierbeeks manier van schrijven. Het gezicht is namelijk opgebouwd uit scherven en is dus een montage van brokstukken, juist zoals Schierbeeks boeken dat zijn. Siegfried Woldhek: Getekende schrijvers', ingeleid door Jeroen Brouwers. Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 's. Gravenhage, 1986.80 bladz. Prijs 25 gulden. larijke Höweler Rob Nieuwenhuys Cees Nooteboom Adriaan Roland Holst Bert Schierbeek ---