Aardschokken I Anderen hebben het meer in zich om de lezer op zn kop te zetten. Dat zijn de persoonlijke schrijvers, het lijkt of ze hun boek speciaal voor jouw situatie en karakter hebben geschreven. Het kan wel eens bevredigend zijn om die literaire aardschokken voor jezelf te registreren, hoe uitermate plaatselijk ze ook zijn. Zelf heb ik er tot hu toe vier gekend; in chronologische volgorde: De Anton Wachter-romans van Vestdijk (puberale herkenning, direct gevolgd door de openbaring van de mogelijkheid om hogere ideeën in een klassiek vertelde geschiedenis te incorporeren), 'Les chants de Maldoror' van de Comte de Lautréamont (ontdekking van de schoonheid van het onderbewuste, cq het surrealisme), de poëzie van Pernando Pessoa (dat zulke rondslingerende gedachten poëzie kan opleveren!) en het nagelaten werk van Jean - Paul Sartre. Over dat laatste wil ik het hier hebben, zo goed en zo kwaad als het gaat. Het is mijn meest recente leesschok en die vond vorig jaar plaats toen uitgeverij De Arbeiders- Pers me vroeg om achtereenvolgens Sartres 'Schemeroortog' en zijn 'Brieven aan Castor' voor de Privé-Domeinreeks persklaar te maken. Als dat niet goed gebeurd is Weet men nu de oorzaak; in plaats van het geestdodende inspecteren van de vertaling en spelling, werd ik door die twee boeken volkomen meegesleept, ze sleurden me dwars door mijn eigen ziel - dat woord mag ik hier misschien wel gebruiken - heen. Toen ik ze gelezen (en nou ja, toch ook maar persklaargemaakt) had, heb ik een tijdlang achterover gezeten en kon niets anders denken dan dat zoniet iedere lezer dan toch elke schrijver de komende twee jaar verplicht deze twee pillen leest, liefst voor hij zelf aan een nieuw werk begint, om te zien Wat geestelijke verantwoordelijkheid en oprechtheid tegenover het eigen denken óver en ervaren van de wereld, op papier nog kan opleveren. --- Existentialisme Het merkwaardige feit doet zich voor dat het eerdere literaire werk van Sartre eigenlijk nooit goed tot me was doorgedrongen. 'Half en half obligate stof op de middelbare school, ging de literaire inhoud van boeken als 'Le mur' en 'La Nausée' of een toneelstuk als 'Huis clos' almaar gebukt onder de verplichting er directe illustraties van Sartres existentialisme in te zien. En het existentialisme leek alweer een overwonnen standpunt, een rare sekte van enigszins geblaseerde zwarte coltrui-dragers. Niet dat we er iets van begrepen hadden, van de betrekking tussen het 'vemietsende' bewustzijn en de buitenwereld; ook dat maakte Sartre onaantrekkelijk, hoe mooi je het eventueel ook kon vinden (bijvoorbeeld het eerste deel van 'De wegen van de vrijheid'), de achterliggende gedachte ontging je bij voorbaat. (Overigens een heel verkeerde manier om Sartre te consumeren, met onbegrepen noties over het existentialisme al in je hoofd in plaats van dat de literatuur je er ongemerkt naartoe leidt.) De bekende onbekende Sartre was dus die van de alreeds klassiek geworden romans en toneelstukken, van een magistraal hetend filosofisch hoofdwerk 'L'être et le néant', en het was ook de Sartre van linkse demonstraties in de jaren zestig en van Simone de Beauvoir. Laatstgenoemde, volgens sommige meer voor de eeuwige nagedachtenis bestemd dan haar 'gezel', bepaalde met haar boeken 'Memoires d'une jeune fille rangée' en 'La force de I'age', onze kijk op de sociale figuur Sartre. Maar de mens, zoals dat heet, bleef toch in zekere nevelen gehuld. In 'Schemeroorlog' en zijn 'Brieven aan Castor' onthult Sartre, zij het posthuum, eindelijk zijn fascinerende persoonlijkheid. --- Wijsgerige ideeën Beide boeken ontsluiten hem als iemandin-de-wereld, zoals hij het zelf zou uitdrukken. Tegelijkertijd openbaren ze het groeien van zijn theorieën over het menselijk bewustzijn, alsmede zijn biografie. Die twee laatste aspecten blijken trouwens onverbrekelijk met elkaar verbonden te zijn. In 'Schemeroorlog* komt Sartre naar voren ftls iemand wiens wijsgerige ideeën onverbiddelijk gedicteerd werden door zijn persoonlijke omstandigheden (veel minder is hij daar de erfgenaam van Husseri en Heidegger uit de filosofieboekjes). In 'Brieven aan Castor' geeft hij een enorm scala aan emoties bloot, beslissingen en twijfels in het leven die ook karakteristiek zijn voor de fictionele personages in zijn literaire werk. Vooral 'Schemeroorlog', eerder door Rudi Wester in deze krant besproken, heeft een verbluffend hoog soortelijk gewicht. Het laat zich lezen als een sleutel-autobiografie inzake Sartres wijsgerige, psychologische, maatschappelijke en politieke ideeën. De brieven aan Castor zijn anekdotischer, ze geven in de eerste plaats de sociale figuur Sartre weer, de minnaar en vriend, de vakantieganger en soldaat. Maar wie beide werken naast of op elkaar legt krijgt het fundament van de schrijver en filosoof. Toen Sartre in 1939 gemobiliseerd werd begon hij een soort dagboek waarin hij zijn oorlogservaringen, het-zijn-in-de-oorlog wilde vastleggen. Die bloknotes, hem door Simone de Beauvoir vanuit Parijs toegestuurd, kwamen al gauw vol te staan met overpeinzingen over het menselijk bewustzijn, die een paar jaar later tot 'L'être et le néant' zouden leiden. --- Legerkamp Het is duidelijk dat die oorlogservaringen beslissend zijn geweest voor het wijsgerige denken van Sartre. De omstandigheden waarin een weergaloze hyperintellectueeel door het toeval in een volstrekt anders geaarde wereld van een legerkamp verzeild raakte, maken precies de buitenwereld uit die hij vanuit zijn eigen denkwereld probeerde te begrijpen. Van denker werd Sartre plotseling tot handelend wezen gebombardeerd. Hij werd als sondeerder bij de meteorologische dienst achter het front gestationeerd, in een soort grijs-idyllische gemeenschap van een handjevol medesoldaten, op gerieflijke afstand van de krijgshandelingen die niette-: min permanent zijn dagelijks leven bepaalden. Het is niet in de laatste plaats de poëzie van deze situatie, gelegerd te zijn in onbeduidende winterse dorpjes, die hy ongemerkt oproept Teruggeworpen in een wereld van nogal onnozele kleinburgers, wordt hy zich pas ten volle bewust van zijn eigen persoonlijkheid. Tussen het sonderen en ruziemaken met zijn kameraden door ontwikkelt hij, zittend in halfverduisterde dorpscafé's, aan wankele kantinetafels, te midden van geroezemoes, langzaam zijn theorie van het pour-soi en het en-soi. Voor de filosofische geïnteresseerde lezer is het ongetwijfeld interessant om die ontwikkeling te volgen, je ziet hem in zichzelf mompelen, formuleren en herformuleren, soms zo ondoordringbaar dat hij er zelf niet meer uit lijkt te komen, omslachtig ook wel. Wat in 'L'être et le néant' uit 1943 tenslotte een filosofisch bouwwerk is geworden is in 1939 nog geworstel met het eigen besef dat zichzelf tracht te achterhalen. --- Menselijke wil Maar nog indringender dan zijn theoretiseren zelf is zijn beschrijving van de omstandigheden waarin zijn gedachten ontstaan. Zo ligt Sartre op een nacht, menselijk al te menselijk, wakker en begint plots over de 'wil' te denken. Het is in feite het slopende, in zichzelf verwikkelde getob dat iedere slapeloze wel kent, maar op een hoog niveau en met uitzicht op een oplossing. Zijn gedachten nemen ongeveer de volgende loop: Waar komt de menselijke wil vandaan? Zij moet gewild zijn, niet ongewild; in dat opzicht verwijst ze naar zichzelf, net als het menselijk bewustzijn. Maar nee toch, dat maakt haar moeilijk te begrijpen want 1. een gewild willen is een contradictie. Bovendien 2. wat je wilt is in de tijd verwijderd, terwijl de vrijheid die je bij het willen postuleert het juist onmogelijk maakt tégen de tijd in te willen. Je kunt je latere wil echter niet willen, het is een lege wil. Opeens onderbreekt hij dan zijn moeizame gepeins om een slaapwandelende kameraad die willoos door de kamer begint te lopen te beschrijven. Het lijkt wel, zonder dat Sartre het zichzelf zo bewust is, dat deze slaapwandelaar hem een oplossing voor het probleem ingeeft, want nadat hij hem met sussende woordjes weer in bed heeft gewerkt, bezint hij zich verder: de wil is in het bewustzijn aanwezig en het is een eindige wil die alleen voorkomt bij eindige wezens (en dus niet bij God). De wil, ontdekt hij, is geen aparte daad, maar de relatie van het bewustzijn tot zijn eigen mogelijkheden; het is het vermogen om aan het eigen bewustzijn te ontsnappen: 'ik ben wat ik wil.' Het troostende en zo men wil ontroerende* van dit soort existentiële bewustwordingen in 'Schemeroorlog' is dat ze zo duidelijk hun impulsen vanuit de buitenwereld krijgen. Ze komen steeds voort uit een maatschappelijke contekst, het ervaren van andermans onbereikbare geest, het menselijk verlangen naar verlof, het hunkeren naar vrede en en meer van dat soort begrijpelijke en menselijke emoties. In laatste instantie zijn ze evenwel terug te voeren op Sartres behoefte om, mét of ondanks zijn bezige gedachtenwereld, zichzelf te kunnen worden. Het is deze zoektocht naar zijn eigen authenticiteit waaraan hij de grootste waarde toekent en die hij bijgevolg ook als geen ander voelde te ontberen. Meedogenloos scherp beschrijft hij zijn eigen gebrek: „Het is waar, ik ben niet authentiek. Van alles wat ik voel, weet ik dat ik het voel, zelfs nog voor het voelen. En dan voel ik het nog maar half, zo druk bezig ben ik het te definiëren en het te denken. Mijn grootste hartstochten zijn niet meer dan zenuwtrekkingen. De rest van de tijd voel ik vluchtig en vervolgens ga ik verder in woorden, ik druk een beetje hier, ik duw een beetje daar en ja hoor, een kant en klare, voorbeeldige emotie die zo opgenomen kan worden in een boek met prachtband. Alles wat de mensen voelen, kan ik raden, verklaren, zwart op wit zetten. Maar niet voelen. Ik wek illusies, ik lijk een gevoelige ziel en ik ben een woestijn. Toch, als ik kijk naar mijn lot, vind ik dat niet zo verachtelijk: ik heb het gevoel dat ik een menigte beloofde landen voor me heb die ik niet zal betreden. Ik heb de Walging nooit gekend, ik ben niet authentiek, op de drempel van beloofde landen word ik tegengehouden." --- Sartre' s mateloze verlangen naar authenticiteit door Bob Schouten tedere lezer heeft zijn canonnieke boeken, teksten die zich dieper en gaster in het geheugen hebben dan enig ander werk. PLang niet altijd is dat een kwestie Van aanwijsbare kwaliteit, vaak is net een toevallig samengaan van persoonlijke omstandigheden en lectuur. Ik kan me voorstellen dat iemand aan 'De martelgang van Kromme Lindert' van A. M. de Jong meer heeft gehad dan aan het hele werk van W. F. Hermans. Een eigenschap van zon persoonlijke canon is dat er voor buitenstaanders niet aan te tornen valt. De boeken in kwestie hebben een half - mythologische waarde gekregen. Op den duur weet je wellicht niet meer wat er nu precies in staat, maar onvervangbaar blijft die bijzondere leeservaring van dat éne moment aanwezig. De liefde tot het boek kristalliseert zich en dicht er voor de objectieve lezer onvindbare eigenschappen aan toe. Soms is het verstandig zulke boeken niet meer te herlezen. Het gaat hier om oerervaringen met literatuur, schokken van het bewustzijn dat opeens als het ware met een overdosis verbijstering en gebiedsuitbreiding ingespoten wordt. Op de door die paar hevige schokken omgewoelde en vruchtbaar ge- Worden grond vormt zich dan een behaaglijker en subtieler leesgenot. Er zijn schrijvers die zich bij uitstek goed laten lezen in de natrilling van grote literaire bevingen, Borges en Nabokov bijvoorbeeld. Jean - Paul Sartre met Simone de Beauvoir Sartre tijdens de mobilisatie --- Troosteloos „Maar ik laat tenminste zien waar ze liggen en anderen zullen er naar toe kunnen gaan. Ik wijs de weg, dat is mijn functie. Ik heb het gevoel dat ik op dit moment me zelf in mijn essentieelste structuur doorgrond, de troosteloze belustheid me zelf te zien voelen, te zien lijden, niet om me zelf te leren kennen, maar om alle 'naturen' te leren kennen, verdriet, vreugde, zyn-in-dewereld. Typisch ik, deze voortdurende reflexieve verdubbeling, die haastige gretigheid voordeel te halen uit me zelf, dat kijken. Ik weet het wel - en vaak ben ik het beu. Daar komt de magische aantrekkingskracht vandaan die mysterieuze, mistige vrouwen op me uitoefenen, T, vroeger O. En dan heb ik zo af en toe onschuldige genoegens van een zuivere ziel, maar meteen onderkend, opgespoord, onder woorden gebracht,- aan de grote klok gehangen in nüjn correspondentie. Trots en luciditeit, meer ben ik niet." --- Hopeloze achting Op zulke momenten lijkt zijn tragische zelfbewuste intelligentie óp hem te drukken als een loden last waar hij niet onderuit komt. Hij wil authentiek zijn, maar die wil belemmert hem juist. Vandaar dat hij een hopeloze achting voelt voor sommige van zijn kameraden, met name de joodse winkelier Pieter, duizendmaal eenvoudiger dan hijzelf, een karakter dat hij haast lyrisch moet hebben ondergaan. Hij noemt hem 'de engel der inauthenticiteit', dat wil zeggen de belichaming van iemand die zich in zijn verhouding tot de buitenwereld volstrekt onoorspronkelijk gedraagt en juist daardoor, maar ongewild, zichzelf lijkt te zijn. Jaloers noteert Sartre Pieters eigenschappen: „Als hij opstaat om brood te gaan halen, dan heb je het gevoel dat hij vol zelfingenomenheid een verlangen laat passeren." - De wil die zichzelf niet zoekt. Behalve een tekst waarin Sartre zich intellectueel laat uitwaaieren en het fundament voor zijn naoorlogse werk smeedt, is 'Schemeroorlog' vooral een verslag van tomeloos denken dat zichzelf achtervolgt, geprikkeld door omstandigheden die de denkende geest verbijsteren. Geen werk voor de wijsbegeerte maar een organisch geheel van ontoereikende, maar voor de lezer vaak ook bevrijdende want herkenbare complexiteit. Wie vervolgens Sartres 'Brieven aan Castor' leest, zal in eerste instantie opgelucht ademhalen want het soortelijk gewicht aan diepzinnigheid is daar heel wat lager. Sartre correspondeerde vanaf 1929 tot 1963 uitgebreid met Simone de Beauvoir om de momenten dat hij niet 'life' bij haar was te overbruggen. Het meest opmerkelijke in deze brieven aan Castor zoals hij De Beauvoir liefkozend noemde (Castor is Frans voor Bever) is wel dat er nauwelijks wijsgerige problemen in aan de orde komen. Ze zijn veeleer huiselijk. --- Bubonenbloempje Het staat natuurlijk vast dat hij van man tot vrouw wel degelijk op intellectueel niveau met haar communiceerde, maar deze brieven bevestigen eerder de onverbrekelijke emotionele band die tussen beiden bestond. Heel wat tekst gaat op aan epistolaire vrijerijtjes in de trant van 'Liefste. Jij houdt van mij en ik houd van jou.' 'Ik houd veel van u, zottebol' of zelfs 'U bent mijn categorische meisje, o bubonenbloempje van me.' Dat er geen enkele reserve tussen hen bestond, blijkt nog sterker uit de talrijke beschrijvingen die Sartre van zijn even talrijke liaisons met andere vrouwen geeft. Is een opmerking als 'Ik schrijf u terwijl Tania zich aankleedt' nog voornamelijk suggestief vetrouweiijk, directer gaat het toe in zijn weergave van een herderskwartiertje met een helemaal niet zo onvermijdelijk lijkende vriendin, of als hij van een of andere vurige aanbidster meldt: 'Ze zoog aan mijn tong met de kracht van een elektrische stofzuiger.' Wie de Sartre uit 'Schemeroorlog' vergelijkt met die uit de Brieven krijgt het gevoel met twee volmaakt tegengestelde personen te maken te hebben. Daar de zwoegende denker, hier de wisselvallig gestemde levensgenieter. Het kan niet anders of De Beauvoir heeft voor hem de volmaakte vergoeding voor zijn vermeend gemis aan authenticiteit betekend. Niet zijn vaak kortstondige verhoudingen met anderen, maar de mogelijkheid er vrijuit tegen die ene over te kunnen spreken lijkt zijn leven zin te hebben gegeven. Wat als een soort mythische band tussen twee intellectuelen te boek stond, wordt in deze Brieven eindelijk de vrijwel alles verdragende en begrijpende menselijke verstandhouding die het in de praktijk moet zijn geweest. Ook voor de lezer zijn de Brieven de emotionele tegenhanger van de vaak morose bloknote-teksten uit de oorlog waarin Sartre zelf verzuchtte: „Na de oorlog zal ik dit dagboek niet meer bijhouden of, als ik dat wel doe, zal ik het niet meer over mezelf hebben. Ik wil niet tot het einde van mijn dagen door mezelf worden geobserveerd." --- Tafeltennissen Het sterkst komt het contrast tussen Sartre in zn eentje en Sartre met Castor tot uiting in de brieven die hij gedurende zijn mobilisatie aan haar stuurde. Weliswaar wordt zijn stemming getemperd door het gevoel van haar gescheiden te zijn, maar zijn versie van het-zijn-in-de-oorlog is in die brieven toch duidelijk positiever dan in het bespiegelende dagboek. Alsof hij tegenover haar ontslagen is van zijn plicht om zichzelf te verantwoorden beschrijft hij zijn plezier in geslaagde sonderingen, de vreugde die hij beleeft aan het tafeltennissen met een langskomende Leger-des- Heilssoldate, de boeiende karaktertrekken van zijn oorlogskameraden. In feite zijn de Brieven één grote, soms bijna geforceerd aandoende, weerlegging van zijn eigen gevoel dat hij niet tot warme vriendschappen in staat was, ook niet in zijn liefdesrelaties waarvan hij schreef: „Wat me in een affaire meestal aantrok was de behoefte om, op de manier van een kunstwerk, voor een bewustzijn als noodzakelijk' naar voren te komen." Ongetwijfeld had Sartre, met zijn peilloze doorgronding van de wil en het verlangen om zijn eigen motivaties te ontdekken, moeite om zich spontaan en helemaal te geven. Het moet wel zo geweest zijn dat Simone de Beauvoir, net als zijn wil, deel uitmaakte van zijn 'pour-soi', zijn bewustzijn. Zijn brieven aan haar illustreren de bevrijding uit het dodelijke zelf-reflecterende denken waaraan hij zo vaak ten prooi was. Hier moet dus toch zoiets als transcendente liefde in het spel zijn geweest. Hoeveel eenvoudiger en directer ook dan de diepzinnige dagboeknotities, verwoorden de Brieven aldus een emotioneel rijpere Sartre. Je ziet hem bezig zijn individualistisch-egocentrische wereldbeeld langzaam af te stropen om daarvoor in de plaats een niet-theoretische aandacht voor de buitenwereld te ontplooien, die hij na de oorlog in het socialisme verder zal ontwikkelen. --- Transcendent Een paar jaar voor zijn dood formuleerde Sartre het in de loop der jaren bij hem gegroeide besef dat het onmogelijk is in zijn eigen gedachten besloten door de wereld te gaan, alsvolgt in een interview: „Het komt hierop neer - en dat heb ik in 'L'être et le néant' niet in die vorm gezegd - dat ieder mens voorbij de theoretische of praktische doelstellingen die hij op ieder ogenblik heeft en die betrekking hebben op bij voorbeeld politieke vraagstukken of opvoedingsproblemen enzovoort, dat ieder mens boven dat alles uit een doel heeft dat ik, zo je wil, transcendent of absoluut zou willen noemen, en alle praktische doelstellingen hebben alleen maar betekenis in relatie tot dat ene doel." Meer dan zijn 'officiële' geschriften verschaffen deze fascinerende extra-literaire verzameling teksten opheldering over het doorleefde, zelfoverwinnende en autobiografische karakter van de keuze die Sartre tenslotte voor een doelgerichte maatschappijvisie deed. Wilde doen toch kennelijk. Jean-Paul Sartre: 'Schemeroorlog'. Uitg. De Arbeiderspers, Amsterdam. Privé-domein nr 107, 470 blz. Prijs 52,50 golden. Jean-Paul Sartre: 'Brieven aan Castor 1926-1939' Uitg. De Arbeiderspers, Amsterdam. Privé-domein nr 120, 570 blz. Prijs 62,50 gulden. Het tweede deel van deze Brieven, 1940--1963, verschijnt in mei 1986, voor eveneens 62,50 gulden. ---