ADVERTENTIE üj HIJMAN BOEKEN hartje amhem Grote Oord 15 (Jansstraat) Arnhem, tel. 085-424938 --- Herdruk van twee klassieke boeken uit de DDR Buchenwald verdeeld in helden en schurken door Hans Ester Twee boeken over de onderdrukking door het nationaal-socialisme hebben in de DDR een klassieke status verworven: de roman 'Nackt unter Wölfen' van Bruno Apitz en de roman 'Das siebte Kreuz' van Anna Seghers. Wie contacten met burgers in de DDR onderhoudt, zou die contacten nog verdiepen door deze boeken te lezen. ledere Oostduitser kent ze. Van de vertaling van 'Das siebte Kreuz' uit 1947 kwam recentelijk bij Van Gennep een herdruk uit. In beide genoemde romans gaat het om het behoud van de menselijke waardigheid, om een onaantastbare kern in de mens tegenover het vernietigende geweld van de uniformdragers van het nationaal-socialisme. (Ik blijf bij de laatste term, omdat fascisme en nationaal-socialisme twee verschillende bewegingen in de geschiedenis waren.) Bruno Apitz werd in 1900 als zoon van een drukker van zeildoek geboren. In 1927 werd hij lid van de communistische partij. De jaren 1937 tot 1945 bracht hij als gevangene door in het bij Weimar op de Ettersberg gelegen kamp Buchenwald. In zijn 'Nackt unter Wölfen' vertelt Apitz hoe enkele bij de kamporganisatie betrokken gevangenen van Buchenwald in de koffer van een uit Warschau afkomstige jood een kind van nauwelijks drie jaar ontdekken. Ze besluiten het kind te verstoppen in een soort voorraadkamer. Door hun poging om het leven van deze Stefan te redden, lopen ze echter het risico dat de aandacht van de kampbewaking op hen valt en dat zij als leden van de ondergrondse communistische beweging binnen het kamp, deze organisatie - het Internationales Lager-Komitee - zullen verraden. Hun individuele daad brengt een hele organisatie in gevaar. Dit boek is op ware gebeurtenissen gebaseerd. Het jongetje woont nu als Stefan- Jerzy Zweig in Canada. Uiteindelijk is het kind dus gered. --- Arbeidersklasse Alle personen uit deze roman zijn met het gebeuren rond het kind verstrengeld. De communisten, die het kind verstoppen zowel als de SS-ers, die de redding van het kind proberen te verhinderen. Höfel, Bochow en Kramer zijn vertegenwoordigers van de arbeidersklasse, Schwahl, Kluttig en de Mandrill van het nationaal-socialisme. Alles draait om het conflict tussen de historisch-politieke taak der partijleden en hun moreelhumane houding op het voor de redding van een kind beslissende ogenblik. Door het kind te verstoppen gaan Höfel en Kramer in tegen de wetten van het verzet. Deze wetten dienen zij te beschermen. Maken zij zich verdacht, dan brengen zij het leven van andere gevangenen in gevaar. Daarom aarzelt Bochow. Höfel daarentegen volgt zijn gevoel. De vraag is nu welke keuze de beste, de meest socialistische is. Het gaat om het conflict tussen hoofd en hart, tussen verstand en gevoel. Dit boek speelt in de slotfase van de tweede wereldoorlog. Dat is van het uiterste belang. De bevrijding zal hooguit nog enkele maanden op zich laten wachten. Hadden Höfel en Kramer het kind in 1940 ontdekt, dan zouden de overlevingskansen van de gevangenen veel geringer zijn geweest en was de redding van het kind van daaruit gezien een legitiem risico. Bovendien zou dan de fase na de oorlog, de tijd van opbouw van een nieuwe samenleving nog niet zo in de hoofden van de communistische gevangenen hebben geleefd, omdat de bevrijding en de nieuwe tijd nog heel ver af waren. Nu is echter het uur bereikt waarin het Duitse Rijk de oorlog heeft verloren. De Amerikanen staan bij Mainz. De vraag is nu alleen wanneer het kamp precies wordt bevrijd en welke offers aan mensenlevens de nazi's nog zullen verlangen. Om op het beslissende ogenblik zoveel mogelijk mensen te redden, is de ondergrondse organisatie met 'cellen' in iedere barak opgericht. Buchenwald zal zichzelf bevrijden, Buchenwald zal met de op solidariteit gebaseerde organisatie vooruitlopen op een nieuwe menselijke samenleving. --- Folterbunker Apitz toont aan dat de communisten dank zij hun onderlinge solidariteit hun folteraars moreel de baas zijn. Zij bezitten een kern, die onaantastbaar is. Over welke geweldige geestelijke kracht zij beschikken, blijkt uit gedetailleerd beschreven gruwelijke scènes in de folterbunker van de Mandrill. De door de communisten van Buchenwald gevolgde weg combineert de waarde van het individuele gevoel met de betekenis van de collectieve organisatie. Maar, alleen in die zin dat de organisatie met haar hiërarchische structuur primair is en de individuele humaniteit hoogstens een correctie achteraf vormt. 'Nackt unter Wölfen' kwam in 1958 uit en is inmiddels in dertig talen vertaald. De tijd heeft het boek helaas geen goed gedaan. De morele waarde van dit boek is nog altijd aanwezig. Maar de overtuigingskracht wordt gedempt door bepaalde kanten van dit boek, die te duidelijk op de voorgrond treden. De wereld van Buchenwald is volgens Apitz verdeeld in helden en schurken. Hij maakt gebruik van schema's om mensen te karakteriseren. De geloofwaardigheid van zijn figuren lijdt onder hun eenzijdigheid. Bovendien zijn de goede mensen uitsluitend communisten. Het tweede bezwaar tegen dit boek ligt in de koppeling van de redding van het kind Stefan aan de redding van alle bewoners van dit kamp. De bevrijding van Buchenwald komt in gevaar door de redding van een kind. Wanneer echter zo sterk het accent op de bevrijding van binnenuit komt te liggen - uiteraard een zeer rspectabel streven - dan kan ik het uiteindelijke resultaat niet anders dan als anti-climax aanduiden. In de laatste dagen van Buchenwald deporteren de nazi's de helft der gevangenen naar een uiterst ongewis elders. Bovendien blijkt de commandant van Buchenwald, die zijn hachje wil redden gelukkig niet van zins de nog overige tienduizenden gevangenen te laten vermoorden. Geheel buiten de inbreng van het illegale comité om blijkt het einde van Buchenwald minder gewelddadig te zijn dan werd gevreesd. De dan nog resterende bevrijding is het neerhalen van de nog bemande wachttorens. De meeste SS-ers zijn hem al lang gesmeerd. Achteraf gezien is al het hameren op discipline en gehoorzaamheid dus nauwelijks van wezenlijke betekenis geweest. Gevoegd bij de verondersteling van dit boek dat de communisten van Buchenwald per definitie de meest heldhaftige kampbewoners waren, heeft tot gevolg dat de morele overtuigingskracht van dit boeiende boek toch aan sterkte heeft ingeboet. --- Gewone helden Bij de roman 'Das siebte Kreuz' van de in 1983 overleden schrijfster Anna Seghers ligt dat precies omgekeerd. Haar helden kenmerken zich door vallen en opstaan. Anna Seghers, die in 1900 als Netty Reiling in Mainz werd geboren, schreef deze roman tijdens haar emigratietijd, die in 1933 begon en haar via Frankrijk naar Mexico voerde. In 1942 publiceerde zij in Mexico deze roman, die haar wereld' beroemd maakte. Hij werd in 1944 verfilmd. Pas in 1947 verscheen 'Het zevende kruis' in Europa, zowel in Amsterdam als in Oost-Berlijn. Anna Seghers was in datzelfde jaar naar Europa teruggekeerd. Zij vestigde zich in de DDR en speelde tijdens haar hele verdere leven een uiterst belangrijke rol binnen de cultuurpolitiek van haar land. De meeste hoofdfiguren van Anna Seghers zijn kleine mensen, die met onvoorziene problemen worden geconfronteerd. Ze raken in situaties ver- At • zeild, die hun menselijkheid op de proef stellen. Een typerend voorbeeld van zulke mensen is Agathe Schweigert uit 'Die Kraf t der Schwachen', die haar manufacturen winkeltje op een dag sluit om haar in Spanje tegen de troepen van Franco vechtende zoon te gaan zoeken. De titel 'Des siebte Kreuz' verwijst naar zeven kruisen, die de commandant van het bij Mainz gelegen concentratiekamp Westhofen laat oprichten om daaraan zeven ontsnapte gevangenen te kunnen nagelen, ter afschrikking en als afrekenlng met de zeven uitbrekers. Vijf van hen worden inderdaad weer gepakt, één sterft onderweg, maar de zevende, Georg Heisier, weet uiteindeijk vla de Nederlandse rijnaak Wilhelmina de vrijheid te bereiken. Anna Seghers Tekening van Fritz Cremer voor 'Nackt unter Wölfen' Schets van Fritz. Cremer voor het door hem gemaakte gedenkteken in Buchenwald. De tekening staat ook in het boek van Apitz --- Vijandig land De roman beschrijft de moeizame tocht van Georg Heisier door een vijandig land, waar van alle kanten op hem wordt geloerd. Na de ontsnapping wordt een achtervolgingsmachinerie op gang gebracht, die aantoont hoe de nazi's het openbare en het privéleven tot in de kleinste bijzonderheden controleren. Wie wil weten hoe het was om toen als gemiddelde burger te leven, moet dit boek ter hand nemen. Van recherche tot conciërge lopen de onverbiddelijke mazen van de sociale en politieke controle. Georg weet ondanks zijn lichamelijke zwakte als gevolg van de martelingen in het kamp en de ontberingen tijdens de vlucht de woning van zijn vroegere vriendin te bereiken. Eén blik op haar eettafel is echter voldoende voor een afschuwelijke ontnuchtering: in de twee servetringen is het hakenkruis gekrast. Waarachtige hulp ontvangt Georg pas van een vroegere vriend, die geenszins communistisch actief is, maar die hem uit pure menselijkheid helpt Via deze Paul lukt het om een keten van helpers te activeren, die Georg uiteindelijk naar de veilige rijnaak leiden. 'Das siebte Kreuz' is een ongelooflijk spannend boek. ledere nieuwe dreiging eist opnieuw alle emoties van de lezer. Dat is merkwaardig, omdat de roman in een vertelkader is gevat (proloog en dialoog), waarin de in Westhofen overgebleven gevangenen hun vreugde uitspreken dat het zevende plataankruis leeg blijft. Blijkbaar is de spanning voor de lezer te groot om het effect van de proloog lang te laten aanhouden. --- Flierefluiter Georg Heisier is allerminst een voorbeeldig mens geweest. Hij was vóór zijn gevangenschap een flierefluiter in de liefde en in de politiek. Zijn vrouw en zijn zoontje liet hij binnen de kortste keren in de steek. Trouw in vriendschappen was evenmin zijn deugd. In Westhof en echter, waar hij om politieke redenen is vastgezet, heeft hij zich onder invloed van integere en politiek overtuigde mede-gevangenen tot een man ontwikkeld, waar geen enkele beul vat op kreeg. Hij was het levende bewijs voor het onvermogen der nazi's om de mensen, die zij in hun macht hebben volledig te beheersen. Wat Heisier in het kamp was, wordt hij nog duidelijker als vluchteling naar de vrijheid. Anna Seghers heeft van haar Georg Heisier geen communistische gladiator gemaakt. Niets menselijks is hem vreemd. Al haar mensen blijven menselijk. Wie trouw aan de politieke idealen verkondigt, kan op het cruciale moment een zwakkeling zijn. Wie daarentegen politiek gezien een vraagteken is, kan in menselijk opzicht door en door betrouwbaar zijn. Aan het slot kunnen we 'aufatmen', verlicht ademhalen. Georg is in veiligheid. Hoeveel minieme kleinigheden hebben dit niet mogelijk gemaakt! Een terloopse opmerking kan een beslissende koerswijziging bij de achtervolgers hebben veroorzaakt. 'Het zevende kruis' heeft als grondstramien de strijd tussen orde en chaos. Tussen de chaotische vlucht van de wanordelijke Georg Heisier en de geordende wereld van arbeid en gezin, van leven volgens de seizoenen, vindt een permanente wisseling plaats. De vertelster laat dit Duitsland van de herfst van 1937 soms vanuit de lucht zien: een voorbeeldig geparcelleerde en geordende wereld. Van naderbij bezien is deze orde nochtans een schijnorde, terwijl wat daar tegenin druist een kwalitatief hoogstaande orde inhoudt. Maar ook dit stramien verstart niet tot een ongenuanceerde automatisme. De waarde van dit boek ligt behalve in de morele onbreekbaarheid van de hoofdfiguur in het zichtbaar maken van de situatie van ieder individueel mens onder een alles controlerende dictatuur. Bruno Apitz: 'Nackt unter Wölfen', met twaalf tekeningen van Fritz Cremer. Uitg. Böderberg, Frankfurt am Mam, 438 bladz, Herdruk 1985. Prijs circa 25,00 gulden. Anna Seghers: Het zevende kruis', geautoriseerde vertaling van Nico Rost, met een nawoord van Hans Warnier. Uitg. Van Gennep, Amsterdam, 404 bladz, Herdruk 1985. Prijs 34.50 gulden. --- beeldgedicht VRO UWENPORTRET door T. van Deel Naar M. van Heemskerck In het Haarlemse Franse Halsmuseum hangt dit vrouwenportret van Maarten van Heemskerck. Het dateert van 1540/45 en stelt een onbekende vrouw voor. Bijna vierhonderd jaar later, in 1931 om precies te zijn, treft haar beeltenis de dichter S. Vestdijk en hij geeft in zijn gedicht Vrouwenportret' weer wat hem opvalt in het schilderij. Op het eerste gezicht lijkt Vestdijks gedicht voornamelijk een beschrijving te zijn. Hij loopt het schilderij langs, van boven naar beneden, hij bespreekt eerst het gelaat van de vrouw en daalt dan in de tweede strofe af naar waar de handen vol juwelen in haar schoot liggen. Zijn waarnemingen geven er blijk van dat hij het schilderij goed bekeken heeft, al is de 'gebarsten achtergrond' eerder een kwestie van nerven in het houten paneel. Hem is vooral opgevallen dat het schilderij een spiegelbeeldige compositie heeft: het lichte gelaat wordt gevolgd door een lichaam 'hoog en donker uitgemeten' en pas in de schoot keert dat licht van boven weer terug. Op deze compositie van licht en donker berust Vestdijks beschrijving en aangezien er, vooral in de laatste versregels, ook een interpretatie van het vrouwenportret mee is gemoeid, zal daarin dus ook wel de clou van het gedicht schuilen. Vestdijks gedicht geeft, maar dan in woorden, een indruk van het schilderij, het is er in zekere zin de verbale representant van. En omdat er woorden aan de uitbeelding zijn verleend is er sprake van een visie op Van Heemskercks vrouw, een visie die is gebaseerd op schilderkunstige effecten. Boven ontwaart Vestdijk een 'blond gelaat' tegen een 'gebarsten achtergrond. Beneden ziet hij twee lichte handen, vol juwelen en hij interpreteert die lichtvlek als de spiegeling van het ge- Schuin staan de oogen in het blond gelaat, Dat over blonder krullen ondergaat In een gebarsten achtergrond. Daar zweven Nog wat dunne haren verder. De mond Is bruin, en rijp gesloten; en er streven Twee jukbeenderen buiten t wangenrond. Het lichaam, hoog en donker uitgemeten, Wordt lichter pas waar aan een gouden keten Het kruisbeeld zich tusschen twee vingers plaatst, Vol van juweelen, -of een spiegeling In haar fluweelen schoot t gelaat weerkaatst, En dan in harde, blonde stukken springt. S. Vestdijk laat die 'in harde, blonde stukken springt' tegen de achtergrond van een fluweelen schoot. De rollen zijn beneden omgedraaid, de indruk die de vrouw maakt in de bovenhelf t van het schilderij wordt weersproken door de benedenhelf t, schijn verkeert in wezen. Twee vrouwenportretten, een van verf en een van woorden. Die van woorden heeft zich weliswaar laten leiden door de verf maar heeft niettemin voor een verrassende zienswijze gezorgd. Het is dan ook moeilijk om, kijkend naar Maarten van Heemskercks Vrouwenportret', Vestdijks opvatting van dit schilderij, als men die eenmaal kent, te negeren. S. Vestdijk: 'Berijmd palet. Blaricum, De Waelburgh, 1933. Het gedicht is ook opgenomen in S. Vestdijk: 'Een op de zeven'; een keuze uit de gedichten. Uitg. Querido, Amsterdam. 1981 (derde druk). --- Fay Weldon kruipt in huid van Jane Austen door Rudi Wester De Engelse schrijfster Fay Weldon heeft een uiterst vaardige pen waarmee ze op meestal venijnige wijze vrouwen onder elkaar de meest verschrikkelijke dingen laat zeggen. Over de maatschappij die niet in elkaar zit zoals ze zou moeten zitten. Of over mannen die ze helemaal niet zien zitten. Weldon is geestig en maakt briljant gebruik van onthullende dialoog. In *Brieven aan Allee' maakt ze duidelijk van wie ze de kunst heeft afgekeken: de vroeg 19deeeuwse auteur Jane Austen. Geheel in stijl - in die tijd was immers de briefvorm een veelbeoefend genre - geeft een denkbeeldige tante Fay in zestien lange brieven adviezen aan haar dwarse punknichtje Alice die voor haar studie 'die vervelende' Jane Austen moet lezen. Hoewel Weldon en passant aardige analyses geeft van onder andere 'Pride and Prejudice' en 'Emma', blijft het natuurlijk niet bij deze ene schrijfster en weidt tante Fay op de van haar bekende wijze uit over het leven in het algemeen, en over het schrijven van romans in het bijzonder. Het is een ontdekkingsreis vol scherpe observaties door de Stad der Verbeelding, zoals de tante de literatuur noemt. Wie èn van Fay Weldon houdt èn van Jane Austen, zit helemaal goed. Voor wie slechts een van beiden kent, of nog erger geen van beiden, zijn 'Brieven aan Allee' zeer aan te raden, meeslepende lectuur.' Fay Weldon: Brieven aan Allee. Oorspronkelijke titel Letters to Alice'. Vertaald door Marian Laris. Feministische uitgeverij Sara, Amsterdam. Prijs 21,50 gulden. Fay Weldon foto: Hury Meijer ---