ADVERTENTIE WILLEM FREDERIK HERMANS Mondelinge mededelingen c* ?^hoord: Nieuwe Kerk, Stedehjk Museum, De Balie te Amsterdam, Ridderzaal te s-Gravenhage. f 22,50 --- Het mooiste, beste, interessantste, spannendste van de hier genoemde gebouwen in Amsterdam is volgens mij ( 1 bouwwerk aankruisen): Apolloscholen Woningbouw terrein Oude RAI Letterenfaculteit Pentagon (Nieuwmarktbuurt) World Trade Centre Woningbouw Entrepotdok Stopera Station Sloterdijk NMB-bank Bijlmer Met vermelding van uw naam en adres sturen naar Het Parool - Architectuur Postbus 320 1000 AH Amsterdam ADVERTENTIE Een ROCK MUSICAL door het Gripstheater Berlijn W^ Punks, junks, liefde en verdriet in de Berlijnse Metro Theater Carré, Amsterdam Tel: ,020-225225, Toegang IS.- en 10,- --- Parool Architectuurprijs tweede ronde kunst De Apolloscholen daterin ~»^_ion van Herman Hertzberger aan de Apollolaan zegeen __ 3'Ze zy" ontworpen als "urban villa's", dat wil lal'?1 overeenkomstige afmeting en schaal als de villa's beroem™ »"g' het door de stedebouwkundige aanleg zo Mettfï-T Amsterdamzuid van Berlage. staan " Weeen en de school van Ton van der Pol ernaast, gers srh-.i een gemeenschappelijk schoolplein. Hertzber- a>s hun _ ? maken een gedrongen en krachtige Indruk, net enormp ° wfrper- In het ontwerp van de scholen is een «en door _* e samengebald. In en aan de gebouwen is dat te sociale "„""samengaan van een groot aantal ruimtelijke, binnen£P„°?"erwijskundige overwegingen, samengebracht (bijna. _ï!_ . kenbare en samenhangende architectuur. Aan De loka, "es is g_dacnt e" a"es heeft zn plaats, "vele ïéprif11 .andere ruimtes in de beide scholen (veel indivi- rondom «il, KJes 00k bulten de klassen) zijn gegroepeerd theater-rt" verrassende centrale ruimte - een soort amflnchtkoenei f_ai!S*a_ila kan dlenen, verlicht door een grote aetaillerin. UIJ?, dak' In de scholen doet de bouwkundige » de Openluchtschool van Jan Duiker raar van u rt U, 93°' waar Hertzberger een grote bewondevoor de léeriinJÏ we ingenieuze meubels en studiehoekjes van Aldo van l_?Jlaten de verwantschap zien met het werk Burgerweeshuu _ueinna_liens apchitectonisch zo belangrijke Herf_b7rgef zlch z_ inT "* 'S dUS te begr«Pen dat Juist |a»g te redden -^ÏT"1* °m het weeshuis van de onder'nniiddels heeft Her;\inspan"inB: dle w«de steun verdient. v°egd aan het *«!_* erger alweer een nieuw* school toegeschoolo heUmb«enSSnS^dsteeld: de openbare basistals de LiÏÏ„.»P ininoost-meteen soortgelijke opzet r «e Apolloscholen, maar nu met gebogen glazen gevels. 'nemer aaïdetoar^Tfrm V&n vormgeving, zo typeert een deel- _ .hitectuurprijsvraag de scholen van Herman rakter.L?fn_hH°ek APoll°laan/Willem Witsenstraat. Een ka- gebruiksters van de gebouwen, 'AmsteSa^Sf' Zij is hoofd van dé J^mmtesK™?ntessonschool en was als lid van de bouw(Last£ u 1 Lt mJT* begm bi] thtt bouwoverleg betrokken. •*eestg Hi? h»S !?eg met Hert?berger overigens nooit gekift 196J 6) en IJ7¥*'*e?l .M°ntessörischool gebouwd 'maakte dpthft e_ feit dta_ hy zelf 'Montessoriaan' was, iwatr 1_ u . werken met hem soepel verliep. "Hij begreen "en wilden dfailvragen gebogen: of we dichte of open deu twüdX " "*** We het keukenblok in de klaslokalen 61 M°ntessori-onderwijs is onder meer dat .fn °n l 6" UIS m°et zijn' Vaak wordt dat onder'ziin nefrliV gebouwen die als 'normaal' schoolgebouw vom triflf'rmafr school kon het huisidee 'huiskamef £_F t?*?*1 m_het gebouw is daarom de hal, de amïeato Alle SChI°°L Gebouwd ** een soort «>P de hofje„ lt£20 leerhngen kunnen zich bij festiviteiten 'leerlingen libel£■ Z verzamelen, maar dagelijks zijn de 'klaslokalen ■$£&h 1661" een °Pen verlengstuk van de rteÏÏE^-gSKS^intensief gebruikt'zoals we ho°phet ™ieanet„^Ti-emersma vraagt wat het opvallendste is aan "Degheba,UtWnnat TdS 1983 ongebruik is, ze onmiddellijk nu boven in^mdLge tot communicatie. Of je 'Je ST?-? 1 S^°.01 bent of beneden, overal waar bent, zie iositUe werVn.lB^'^1 .een kmd Dat heeft een hele buinenla,^fer^ng-.Als,je b« voorbeeld moe bent en dan Sof zwaai hC allljd Wel tegen een kind dat iets ffnnr $%, kom je vroliJk boven. Het is op een ' L mir hJ^-^t130 Z°_dat het af en toe moeilijk en zwaar 'momft 1S °Ök Z0 dat er elke dag wel een of twee ' K.rï£a T 7"™?Je dubbel ligt van het lachen om een wÏÏSSSfr h anderlwat er gebeurt. En door de manier ni«fop hier gebouwd IS, kan je die momenten gelukkig haast met ontlopen. Dat maakt het werken heel erg orettie Dat gevoel hebben al mijn collega's. De school is tweede CYr sc,holen hebben als je alleen in het gebouw bent iets leegs en verlatens; dat is hier niet." 10^611 „elf het gebouw invullen, is een van de mf&n'f!! Van-de architect. "Erg veel hebben we er niet CorbeeW _nindHen' **? Jeanette Tiemersma. In waren bij Siï_S nngnen eWe misten'We hebben wat kleinigmètbToemtee edo buitenterrassen boven zijn aangekleed. zodat daar iets van tuintjes n bouw e. isniï?*SJ°Tdeu Nee' het is een evenwichtig gegebmik'grSf sStdan?nerhhftlrst;D„ verhouding in materiaalzeer leUren' het is allemaal door weersinvloed hiJ?l * g"JZe St.en aan de buitenkant blekken' vertoont wotnf Wordt en 'vieze 'bouw w«" nt' wordt niet als storend ervaren. "Het _e- Toen ze de bouwplannen uitwerkten, waren de ideeën voor de basisschool, waarin kleuter- en lagere school zijn samengevoegd, nog niet concreet. Drie jaar later was die samenvoeging wél een feit. "Achteraf bekeken is nu de kleuterafdeling wat verstopt." Omdat ze een internationaal beroemd gebouw zijn, is er grote belangstelling van buitenlandse architecten. "De kinderen zijn vreemden die rondlopen gewend. Op een gegeven moment werd het wel te dol en hebben we gezegd: 'Alleen op woensdag is het kijkdag', maar dan blijkt in de praktijk dat de meeste mensen juist op die dag niet kunnen," constateert ze laconiek. "Volgende week komt er weer een groep Japanners. Die zijn behalve door het gebouw ook getroffen door het onbevangen gedrag van de kinderen. Een dergelijk vrij gedrag op scholen kennen ze daar niet. Ze vinden hier geen klaslokalen met een dominerende plaats voor de onderwijzer vóór de klas. De klassen hebben hoekjes, waar een kind zich kan terugtrekken, of waar er een paar aan iets kunnen werken. Je kunt daardoor niet alles zien wat er gebeurt. Je moet ook niet alles zien, dat is beter." redactie Woningbouw Oude RAI Op de plaats waar vijftig jaar lang het houten noodgebouw van de Rijksverzekerlngsbank heeft gestaan, vlak naast het als tijdelijk bedoelde Oude RAI-gebouw, dat het ook een jaar of vijftig heeft uitgehouden, staan nu een kleine driehonderd woningwetwoningen. Er vlak bij staan een nieuw bejaardenhuis, een sporthal, een buurthuis en het nieuwe kantoor van Woningbouwvereniging Amsterdam-Zuid. Ook is er een kinderdagverblijf en een kinderboerderij. Onder de huizenblokken liggen parkeergarages, met op het dak gemeenschappelijke tuinen. Al met al is het dus een heel woonwijkje, een voorbeeld van hedendaagse verdichtingsbouw en stadsvernieuwing. Er is goed te zien dat er verschillende architecten aan hebben gewerkt. Het hoge blok op de hoek van Lutmastraat en Ferdinand Bolstraat is van architect Sletze Visser. Het sluit met zn nogal vlakke strenge gevels aan op de schaal en architectuur van de woningblokken in de buurt en op het nieuwe bejaardenhuis aan de Ferdinand Bolstraat. De andere huizen zijn van Hans Wagner, de architect die onder andere ook de Balie aan het Kleine-Gartmanplantsoen heeft verbouwd. Het binnenstraatje ademt vooral door de architectuur van Wagner een heel andere sfeer dan de stadse woningen aan de buitenkant van het complex en dat geldt ook voor de Hendrik Avercampstraat die dwars op de binnenstraat staat. De architectuur is er een druk samenspel van trappenhuizen, ronde balkonnen, aparte dakvormen, in- en uitspringingen, hekjes. Het ziet eruit alsof in de strenge stedebouwkundige aanleg van Amsterdam-Zuid een stukje Nieuwmarktbuurt is binnengedrongen, met al zn levendigheid en relativering van wat soms te statisch en te formeel is Jn de architectuur van de afgelopen jaren. De grote klok op de hoek, die houdt de bewoners van de nieuwbouw op het terrein van de oude Rai bezig. Het vierkante draaiende ding op het dak, dat slechts aan een kant de juiste tijd aangeeft, is gemaakt door W.C. Gluck, de kunstenaar die vorig jaar verdronk toen hij bezig was een van zijn vlotten op de Amstel te repareren. Gluck was beter bekend als Victor IV, Bulgar Pinn en - toen hij met klokken bezig was - als Bulgar Time. Mary van der Laan van vijf hoog vindt het kunstwerk 'grappig. Mevrouw Van Stekelenburg vindt de klok 'niet onaardig', maar 'hij is niet op tijd. Mevrouw De Haas uit de Lutmastraat vindt hem 'waardeloos. "Waarom niet een gewone klok? Die rare letters". De klok van Bulgar Time. is het meest opvallende aan het complex op de hoek van de Ferdinand 80l en de Lutmastraat. Kennissen en familie die voor het eerst op bezoek komen, wordt verteld dat ze in dat-gebouw-met-die-gekke-klok moeten wezen. Hij is er op verzoek van een adviescommissie neergezet in overleg met de bewoners en de architect, Sietze Visser. De architect was erg in zijn nopjes met het kunstwerk op zijn gebouw. Maar bij enkele bewoners is het enthousiasme wat getemperd. Nadat er over geklaagd was dat de klok net zonlicht te veel zou weerkaatsen, heeft hij een tijdje stilgestaan. "Hoe zou ü dat vinden, steeds zon flits in je kamer. Net een vuurtoren," zegt mevrouw De Haas uit de Lutmastraat. De bewoners van het blok komen uit alle delen van de Pijp. Het complex herbergt een grote verscheidenheid aan woningen. Metrobestuurster Mary van der Laan heeft een zonnige HAT-eenheid op de bovenste verdieping. Het is één grote ruimte, met aan de straatkant een terras en aan de tuinkant een balkonnetje. "Een schattige woning, maar voor mij een beetje te klein," vindt ze. Ze woont er nog maar net een jaar, maar ze gaat alweer verhuizen. Over negen maanden is haar huis in Almere klaar, "ik wil een aparte slaapkamer. En ik vind het te hoog. Mijn oma komt hier niet veel, ze kan al die trappen niet meer op." Goedkoop vindt ze het huis ook niet. Ik betaal bijna vierhonderd gulden, dat vind ik wel pittig." Vanaf haar balkon heeft Mary mooi zicht op de gemeenschappelijke binnentuin. "Er spelen veel kinderen, dat is hartstikke leuk," zegt ze. Mevrouw De Haas van nummer 2 is minder tevreden over de binnentuin. "Je moet er een heleboel voor betalen, maar ze ftadden er beter een speeltuin van kunnen maken. Laatst zaten er allemaal vreemde kinderen, daar hebben we nog over geklaagd." Mevrouw De Haas (79) woont helemaal niet prettig. Ze zou willen dat ze nooit was weggegaan van haar huis op het Gérard Douplein. "Ik had daar een half woninkie, maar wel gezellig. Ik heb zon spijt van de beslissing, als haren op mijn hoofd. Weet u wat het is, wij zijn ouderen, wij hebben hier geen contact. Ik ken al die jongeren niet die hier wonen. Op het Gérard Douplein was het 'buurvrouw heb je nog wat nodig?' Hier krijg ik nooit bezoek. ïk heb een half jaar in de vernieling gezeten toen ik hier kwam " Ja, de woning is een plaatje, dat beaamt ze. Maar het verzacht de ellende niet De ruiten van de boxen zijn al eens ingeslagen en er is een fikkie gestookt in de hal. "Wat heb je nu aan zon hoge vensterbank. Je kunt niet eens naar buiten kijken' Die schuiframen kun je ook niet wassen. En weet u wat je ook mist? je haard. Wij oude mensen wennen niet meer aan centrale verwarming." JAN BART KLASTER In de eerste ronde voor de Paroollezersprijs voor architectuurzijn de volgende negen gebouwen het meest genoemd: De Apolloscholen (arch. Herman Hertzberger), de Letterenfaculteit en het Pentagon van Theo Bosch, het World Trade Centre (Le Grand Selle De Klerk/Dam), de Stopera (Dam en Holzbauer), de NMB-bank in de Bijlmer (Ton Albers), de woningbouw op het terrein van de Oude RAI (van resp. de architecten Wagner en Visser), het tot woningen en bedrijven verbouwde Entrepotdok (Van Stigt) en het station Sloterdijk (architect Harry Reijnders). In de tweede ronde krijgen de lezers die hun keuze in de eerste ronde nog niet kenbaar hadden gemaakt, opnieuw een kans om aan te geven wat naar hun idee het gebouw is met de beste architectuur dat tussen 1970 en 1987 in Amsterdam tot stand gekomen is. Maar nu kan er alleen nog uit de negen In de eerste ronde voorgeselecteerde gebouwen worden gekozen ! U kunt dat doen door het gebouw van uw voorkeur aan te kruisen op de bon, die vandaag en In de komende drie weken in Het Parool wordt afgedrukt. U hebt hiervoor de tijd tot woensdag 24 juni a.s. Het gebouw dat de "Lezersprijs voor architectuur" krijgt wordt op de "Dag van de Architectuur" (1 juli a.s.) bekend gemaakt. Ook wordt er op die dag bekend gemaakt welke inzenders uit de eerste ronde zijn opgevallen door een originele motivatie van hun architectuurkeuze en daarvoor een prijs of eervolle vermelding ontvangen. De lezersprijs is een gemeenschappelijk initiatief van Het Parool en de Kring Amsterdam van de BNA (Bond van Nederlandse Architecten). In Het Parool van vrijdag 1 mei jl. zijn bedoeling en achter- ' grond van deze architectuurprijs uitvoeriger beschreven. Vandaag, en de vrijdagen de 12e en de 19e, wordt telkens aandacht besteed aan drie van de negen uitverkoren gebouwen, waaruit de "Lezersprijs" zal worden gekozen. Op deze pagina dus de eerste serie van drie. Bijdragen: Izak Salomons, Hilda Bouwma, Marjo van der Meuten. Ook mevrouw Van Stekelenburg-de Bruin (76) vindt het jammer dat de vensterbank zo hoog is. "Dat heb ik te laat ingezien, dat je hier alleen op de dakpannen aan de overkant kan kijken. Maar dat is mijn enige commentaar op de woning, hoor. Ik vind dat ze er wel wat van hebben gemaakt." Mevrouw Van Stekelenburg is echt blij met haar huis. "Vind je het geen prachtige keuken? En mijn balkonnetje, daar ben ik ook trots op." De buurt wil ze nooit meer verlaten, of het moet zijn om buiten te gaan wonen. Ze is slechts honderd nummers verderop gaan wonen; zesenveertig jaar heeft ze boven de brillenzaak op de Ferdinand 80l gewoond. "Kunt u nagaan wat voor overgang dat was. Ik had daar geen douche en geen warm water. Ik stookte er nog op kolen." Letterenfaculteit Een groot gebouw aan een van de mooiste grachten van Amsterdam en toch passend in de schaal van de binnenstad! Dat is het knappe van de Letterenfaculteit van Theo Bosch tussen Spuistraat en Singel en vlak achter het Paleis op de Dam. Dat dat juist Theo Bosch gelukt is, is niet zo een wonder, want als stedebouwkundige van de na veel strijd tussen stadsbestuur en bewonersgroepen toch nog herstelde Nieuwmarktbuurt (samen met Aldo van Eyck), is hij een deskundige op het gebied van de schaal van de Amsterdamse binnenstad en van de soort bebouwing en bedrijvigheid die bij die binnenstad hoort. De Letterenfaculteit was eerst geprojecteerd in het kaalslaggebied rondom de IJ-tunnelróute. Maar in de jaren zeventig kwam er kritiek op de botte bijl-methode waarmee bestuurders en planners de Amsterdamse binnenstad te lijf wilden gaan. Men ging het belang weer inzien van een goede verweving van universiteit en stadscentrum. Met het verdwijnen van de Twentsche Bank in de Spuistraat ontstond de kans om de Letterenfaculteit in de binnenstad te huisvesten en ook het Art Nouveau-gebouw van architect Verheul, uit 1901, het "Witte Huis" aan de Raadhuisstraat, voor de stad te behouden. Het letterengebouw zelf doet met zn geleding in stukken ter grootte van een flink grachtenpand en zn insnoeringen die het daglicht tot het midden van de acht verdiepingen brengen, denken aan het Hubertushuis (het "Moederhuis") van Aldo van Eyck aan de Plantage Middenlaan. Dat gebouw is te zien als een soort prototype voor een oplossing die in de grotere Letterenfaculteit als architectonisch basisthema is opgevat. Interessant aan de Letterenfaculteit zijn de buitenkant, de binnenkant en de bovenkant. Buiten valt niet alleen de schaal op, maar ook de Ingetogen grijze kleur, die het gebouw met regenachtig weer een treurig uiterlijk kan geven. In het vollezonlicht staat er dan plotseling een volkomen.ander gebouw: fel en stralend wit. Het interieur is een menging van de kleine schaal van gangen en kamertjes met royale ruimtelijke effecten (zoals de vides in de bibliotheek, waardoor je twee verdiepingen tegelijkertijd ervaart en door de ramen ook nog eens het beweeglijke beeld van de gracht). Op het dak ten slotte is er behalve een vreesaanjagende glazenwassersinstallatie, een heel landschap van dakterrassen, met schitterend uitzicht op de stad. Jammer dat dat dak zo weinig wordt gebruikt! Theo Bosch, de architect van de letterenfaculteit aan Singel en Spuistraat, praat over gebouwen alsof ze iets menselijks hebben. In zijn taalgebruik gedragen gebouwen zich: goed of slecht. Zijn gebouwen moeten 'iets teruggeven aan de stad' is zijn uitgangspunt; ze moeten passen in deze tijd en daarbij een eenheid vormen met de omgeving waarin ze verrijzen. Dat zien te realiseren is de uitdaging en als dat lukt 'gedraagt het gebouw zich goed. De letterenfaculteit en ook zijn woningen in de Nieuwmarktbuurt, het Pentagon, bezitten deze kwaliteit, vindt hij. Een zich 'slecht' gedragend gebouw is de Stopera. "Omdat het zich niets aantrekt van de omgeving en de arrogantie uitstraalt van iemand die zegt: 'Jullie richten je maar naar mij.' Alleen 's avonds, als de lichtjes branden kan het Muziektheater er enigszins mee door." Hij is sterk stedebouwkundig ingesteld. "Ik ben een situationist, dat betekent dat ik de mogelijkheden die ik aantref zo volledig mogelijk wil uitbuiten en ook plaatsgebonden oplossingen wil aanreiken." Hij behoort tot de groep architecten die vindt dat je in nieuwbouwprojecten juist datgene wat karakteristiek is voor de stad, een zo groot mogelijke verscheidenheid aan functies, moet realiseren. Hij is dan ook - niet verwonderlijk - een fel tegenstander van het verschijnsel slaapstad waarin woon- en werkfuncties gescheiden zijn. "Levensvoorwaarde en het aantrekkelijk is juist dat een stad divers is en noodzakelijkerwijs chaotisch. Wil je de stad in stand houden, dan moet ie in elk stadium blijven functioneren." Onvoldoende oog hebben gemeentelijke stadsvernieuwers daarvoor. "In de Kinker- en de Dapperbuurt zijn ze te grof bezig geweest, ik hou m'n hart vast voor de Pijp." Sinds kort is hij voorzitter van de welzij nscommissie in Den Haag en hij hoopt daardoor in die stad ertoe te kunnen bijdragen dat meer 'zich goed gedragende' stadsdelen gaan verrijzen. "Er is een trend van kleinschaligheid geweest en als reactie daarop worden er nu de kolossale gebouwen neergezet. Groot en hoog, óf alleen laag is ongearticuleerd en getuigt weinig van goed nadenken over wat je moet doen. Het gaat er volgens mij om, dat je van beide kwaliteiten gebruik maakt zonder een vervelende grote gemene deler toe te passen." De letterenfaculteit is een groot gebouw. "Die faculteit had bij voorbeeld niet anderhalf keer langer moeten zijn. Er is een beperking aan de maat die een stad kan absorberen. Als die te groot is, wordt de stad gesplitst en gaat er een stuk kapot. Dat zie je bij voorbeeld aan de Wibautstraat." Bij de plannen voor het universiteitsgebouw ging Bosch ervanuit dat hij de winkels in de Torensteegsteeg, tussen Singel en Spuistraat aan de ene kant, en het op de hoek van de Raadshuisstraat staande Witte Huis uit 1899 wilde integreren in de nieuwbouw. Dat betekende dat hij het te bebouwen grondvlak kleiner maakte, ruimte die hij in de verdiepinghoogte later terug won. De lengte die hij tussen de bestaande bebouwing inzette heeft hij weer gerelativeerd door deze kleiner van schaal te maken met erkers, torentjes en hekken. "Daardoor is het gebouw zich in die grachtenwand goed gaan gedragen." Via insnoeiingen - op luchtfoto's is goed te zien hoe sterk 'lusvormig' het is, bracht hij daglicht tot midden in het gebouw, maar ook de stad. In het hart van het gebouw is de stad voortdurend voelbaar. "De coulissen van de stad zijn deel van het gebouw." En hij wilde het licht hebben. "Ik liep in die Spuistraat en dacht: verrek wat is het hier donker en droevig, dat moet anders. Ik heb lang over de kleur geaarzeld. Ik wilde het aan de buitenkant rustig houden, binnen is veel meer met kleur gewerkt." En zo kwamen er de lichte betonkolommen en de aluminum gevelwand. "Aan de buitenkant is ook duidelijk afleesbaar waar de grotere functies van de faculteit zijn ondergebracht: de begane grond met winkels, vergader- en practicumruimte, op eerste en tweede verdieping de bibliotheek en collegezalen, op de derde de kantine en daarboven pas springt de gevel uit: daar zijn de kleinere werkkamers." Hij is tevreden over zijn faculteit. "Ik heb goede herinneringen aan het werkproces, aan alle mensen die er aan meegewerkt hebben. ledereen is er met liefde aan bezig geweest. Ik denk dat dat zichtbaar is. Er veel aandacht aan het gebouw besteed." e APolloscholen (arch. Herman Hertzberereri . luiiua,. liri«unSfl'J FOTOPETTERIKWIGGERS Nieuwbouw op terrein Oude Rai (arch. Wagner en Visser) FOTO PETTERIK WIGGERS Letterenfaculteit (arch. Theo Bosch) foto izak salomons ---