KWART EEUW Sublieme humor tussen schater- en glimlach TOEN ruim een week geleden de couranten het overlijden van Harold Wallace Ross meldden had de Amerikaanse journalistiek een zeer oorspronkelijke geest verloren. Ross was namelijk oPrichter en hoofdredacteur van „The New Yorker" een der beste Weekbladen ter wereld, dat in zijn cartoons een nieuwe humoristische Bt'jl creëerde. Zijn monument kreeg „that fabulous editor" al kort v°or zijn dood, want toen verscheen, ter ere van het jubileum van fj°- blad, „The New Yorker 25th anniversary album" dat de duizend getekende grappen uit al die jaargangen selecteerde tot een Bublieme collectie spirituele humor, waaraan wij vele, goede uren knken. ftoss, over wiens journalistieke car'tèro Frits van der Molen in „Mandril" 'etl interessant artikel schreef, behoorde \ de twintiger jaren tot de kring van Benchley, Dorothy Parker en ;*oige S. Kaufman. In dit geavanceerde "'Heit rijpte het plan een Amerikaanse *p"nch" op te richten. Met financiële *Un van Raoul Fleischmann, de zoon *» een rijke gistmagnaat werd gestart *" 'n de eerste twee jaar vrat de onderging alleen maar geld. „The New 'orker" verloor 8000 dollar per week, het niemand hoeft te verbazen dat l 'n 1927 al drie kwart millioen van hle'schmann inzat. Toen kwam echter "et succes! Eind 1949 bedroeg de oplaag Ineens Van der Molen, 329.000. „The ?'* Yorker" is een der invloedrijkste '*Öen van Amerika geworden. , "e humoristische stijl van de geteken!* Rrappen in het tgdschrift wordt door ""ttirnige mensen met het woordje !*&anzin" afgedaan. Hg kent echter vele :u*ncen. die men in het album allemaal "ortreffelijk vertegenwoordigd vindt. ?et absurde - speelt inderdaad een rol. Een zuiver voorbeeld ..&n een alleen op de shock van het volv tekt onmogelijke gebaseerde mop men in een tekening van George die een lift voorstelt waarin één Passagier niet op de vloer maar op } soldering loopt, een oneffenheid die 8 "ftman dan ook doet opmerken: J7"t u alstublieft op de grond gaan Ook de geraffineerd-onbeholpen van James Thurber bewe*"> zich meestal in deze hoge sferen: el echtpaar ligt in bed, op de rand *aafvan een rob zit en de vrouw zegl tegen de man: „Goed, goed — jij 2,rde een rob blaffen...". Een wonderlijke combinatie van het gelige het absurde en het klein men- bereikt Chas Adams, die zich >oorbeeld ijverig bezighoudt met het -lelijk leven van enige vampiers in !f,n spookhuis; een afgrijselijke juffrouw £ in een morbide vertrek te lezen en utt tegen een monster van Frankenr'n dat binnenkomt: „O, ben j g het. ''et me schrikken..-" EEN VAN DE GETEKENDE GiïAPPEN waaraan het, ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de New Yorker uitgegeven album, zo rijk is. --- Fijner werk hYeel fijner is het werk van Helen 2°kirison die een onuitputtelijke reeks Ca»jes 'over dames van middelbare wen van hefblad, met een aanW fcfer meesterlijke strips (the httle nS!) is vertegenwoordigd. „>t humor in één nits enorm veel >baren kan. bewijst dit kostelgke sit> op welhaast elke pagina Wat u van deze strip: Eerste Pl^^ met een straatstalletje waarop fö bqrdje, dat luidt „warme kastanjes plaatje: een voorbijganger pas-s?* en laat een boekje vallen Derde Sletje: de man leest het boekje dat S?' het nut van reclame gaat Vierde fctje: de man staat weer naast zgn C'«tje. maar het bord meldt mi Zeer me kastanjes". Is hier. betbegnp £übüciteit" niet precies in de kern ? la>k historisch is dit album een be- S,nS«jk document. De tekeningen zgn Jj *r Jaar van verschijning gerangschikt. Wk, wezenlijke van de „New Yorker - M?1 was 25 jaar geleden al aanwezig, drukten de tekenaars zich toen t?S wel eens wat koddiger en daardoor la,ncier raak uit dan nu. In de cnsis£> draagt Reginald Marsh verschei- Ce zeer sombere, felle platen bg. Eén stelt een gretig kijkende merug)v Voor, waarin een moeder een klein &e optilt en tot haar buurvrouw 8t: „'t Is haar eerste lynchpartij . --- „Pappie is weer soldaat” zwartgallige critiek heeft „The b> Yorker" liter een heel andere, hl6r bij zijn karakter passende vorm §**ven. Minstens even wrang, maarkol? °P zijn plaats, was bijvoorbeeld nog )& geleden het plaatje van Perry Sf'°w: een man komt thuis en leest C PaPier dat zgn vrouw hem verslagen dffhandigt, terwijl op de voorgrond gils kleine meisjes ronddansen en zln%l: „Pappie is weer soldaat, pappie is C\r soldaat, pappie is weer soldaat . c'et zonder grimmigheid zgn ook de Cn°°ns over de krach in Wall Street die CCris»s inluidde: een keurige heer die ji«t appelen op straat staat zegt tegen C vriend: „Goed, ik zie je wel aan de Cch 'n de bankiersclub". Of: een dame, W 'b bed zit te ontbijten, ziet de glazen- C»er voor het venster verschgnen en C?t: „Hemeltje, meneer Trimble, ik C*1* dat u nog op de bank werkte . >Ct album is voor ieder die over een Schi,al te stroef gevoel voor humor be- Ckt een heerlgk bezit. Zelfgenoegb]a°Je Europeanen zullen, bg het doorvaren er van moeten bekennen, - dat 16 , *an deze kant van de Oceaan een taJOortreffelijke collectie genuanceerde n°°ns niet zouden kunnen opbrengen. S. C. --- Een Kerstman uit de lucht de weersomstandigheden C 1» roet in het (Kerst)-eten gooien zal «eJaar in de Zwitserse stad St. Montz C levende Kerstman uit de lucht!ko- V 5, Vallen. De exploitant van een hotel kjll* stad heeft namelijk besloten deze r de Kerstman eens per .p««h»Jf «ff intrede te laten doen. Hij Platste C advertentie in de „Times en kreeg li|f * dan tweehonderd sollicitaties, o.a. Nederland. uitverkoren Kerstman la de 25- CBe Engelsman Harrison, die ïeeds >»,£ dan° zestig sprongen heeft fe- Hij zal gekleed zijn in het tra WSele tenue van de Kerstman maar C/'it voorzorg onder zgn muts toen *r een helm dragen. --- Uit Nijkerk komen de Kerstboekjes mtiiij i uiuiihmm ii m 11 m m * 111 n i imi tntm n ii ii il n i»m*:i hih m m ih ikhmi hui uhhhii hm i i Ondernemende domineeszoon begon er mee... mm wmn mi iiittiiiHiiiiiiitiniiiiNHiinmiiniiiiiMtitiiiiitwiiwiiiHHimimmffliiiimHiimi (Van een onzer verslaggevers) IyjOCHT u dezer dagen door Nykerk gekomen ■*■ zijn, dan hebt u wellicht ook de aankondiging met grote letters gelezen, dat de Kerstboekjes er weer zijn. Want Nijkerk is vanouds de plaats, waar de Kerstboekjes vandaan komen. De boekjes can Callenbach, de uitgever. Met die eenvoudige uitgaaf jes, die op alle Zondagsscholen van Nederland werden verspreid, en die een begrip in ons land geworden zijn, is het begonnen. Het eerste van die boekjes kwam in 1880 uit. En ruw geschat zijn er sedertdien dertig millioen (30.000.000) verschenen. Op de directiekamer van de Nijkerkse uitgeverij hebben we over die vermaarde werkjes zitten praten, en omdat we heel graag iets hoorden over het verre verleden, had men er een oudgediende bijge- i haald. Hg had dan wel niet het aller- ; eerste begin meegemaakt — daarvoor : zou een honderdjarige nod% zijn ge- j weest — maar toch wel een vroeg ' stadium. Het begon allemaal heel kiem. Met het boekwinkeltje van de jeugdige G. F. Callenbach, de zoon van dominee C. , C. Callenbach. Deze laatste was predi- ' kant in Elburg en Ngkerk en had de naam „de Profeet van de Veluwe". De jonge Callenbach liet enkele geschriften van zgn vader drukken; het waren zgn eerste stappen op het uitgeverspad. In de zeventiger jaren nam in ons land het ( Zondagsschoolwerk toe, het was op , Engelse leest geschoeid en er kwamen in de Kerstdagen boekjes bg te pas. De ' eerste uitgeverij, die zich daar op toelegde was Höveker & Wormser te Am- , sterdam. Toen deze firma er mee ophield nam Callenbach de taak onmiddel- j ïyk over. - Tot de schryvers uit die eerste periode behoren A. J. Hoogenbirk, E. Gerdes. J. F. Buisman, P. Brouwer. Vooral Hoogenbirk was een vruchtbaar en graag gelezen auteur. Hij heeft o.a. „Baas Klaas", „De boer van Woudhof" en „De ' droeve vioolspeler" op zgn naam staan. Misschien wekt de naam E. Gerdes echter bij meer lezers herinneringen op» ' bgvoorbeeld als we er bij zeggen, dat hij de schrgver was van „De inktvlek en het ei" en van „Rosa Fluweeltje". „Al die vroegere boekjes", zegt onze oudgediende, die tydens onze ontmoeting diep in zgn geheugen heeft gegraven, werden wel aan de kinderen gegeven, maar het waren eigenlgk boekjes voor de ouders. De kinderen werden onveranderlgk met „lieve kinderen" aangesproken, er liep altgd een preek tussendoor maar als kind sloeg je die over, laten wij maar eerlijk zyn. Je wilde weten hoe het verhaal Jieo. En natuurlijk keek je naar de plaatjes. J : Sinds i 1880 \ bijna \ dertig millioen --- Goedkoop Want plaatjes hoorden er bg, en zaten er in. Het waren bijzonder goedkope boekjes. Ze waren van één tot tien vel, dus van zestien tot honderdzestig pagina's groot. Een boekje van zestien pagina's kostte een stuiver. Eerst waren ze alleen ingenaaid verkrggbaar, later de dikkere ook gecartonneerd. Er was een tijd, dat bg een bestelling van ten minste vijfentwintig exemplaren voor de halve prijs werd geleverd. Een boekje van 96 pagina's met illustraties, gecartonneerd met een gekleurd omslag kwam dan op drie stuivers. In deze tijd j van huizenhoge papierprgzen om van Ite watertanden! De boekjes kwamen op alle Zondagsscholen, Gereformeerd en Ned. Hervormd, Luthers en zelfs Oud-Katholiek Ze werden ook uitgestuurd naar Zuid- Afrika, Amerika, Argentinië, West- Indië, Indonesië en Egypte. De bestelling geschiedt tegenwoordig per bode vroeger uitsluitend per trein. Dat betekende dat de trein in de Decembermaand nog wel eens wat oponthoud had in Nijkerit. „Dat zgn natuuriyk die rooie duvels van Callenbach weer", zuchtte de conducteur dan als de bergen roodgerugde Kerstboekjes moesten worden ingeladen. --- Onherkenbaar Callenbach geeft nog steeds Kerstboekjes uit, maar vergeleken bg die eerstelingen zijn ze onherkenbaar, naar inhoud en uiterlgk. Het zijn boekjes in frisse omslagen, voor de jeugd geschreven door auteurs, wier naam klank heeft: Arme de Vries. K. Norel en (nog altijd vooraan) W. G. van der Hulst, wiens zoon (met dezelfde voorletters!) in pa's voetsporen schgnt te willen treden. Tegenwoordig hebben de boekjes titels als „De stroper", „Vader en Jaap", „Op de grote heide", „Tippelt je ". Naast de Kerstboekjes ofwel Zondagsschool-uitgaven zette uitgever Callenbach in de vorige eeuw ook nog Du Christelijke Bibliotheek op touw, met de tgden is ook dié veranderd, ze leeft voort als de Nobel-reeks. Dat hg met zgn bescheiden Ngkerks boekwinkeltie de deur openzette voor een millioenenz?a/c al de ondernemende domineeszoon niet hebben gedacht. jyE oude Kerstboekjes hadden menigmaal een brok historie tot onderwerp. Daar had u b.v. „Jan de Lapper". de schoenmaker uit dé dagen van Jan de With, „De Dorpsveldwachter" (een verhaal uit de Watervloed van 1825) en „In Eere hersteld" (een tafereel uit de tijd van stadhouder Willem II). Het boekje, waarvan het omslaej hierbij is afgebeeld, verscheen in 1898; het is'een dik romannetje, dat begint met een pagina Franse revolutie, waarbij in de straten van Parijs de kogels dood en verderf braken. ,Js er onder al die kogels niet één, die mij wegneemt, die aan mijn ellendi.) leven een einde maakt? Uit het huis van mijn lieve ouders weqgescheurd, word ik hier nog erger dan een hond behandeld". Zo sprak een knaap van niet ouder dan tien jaren Mt is een fragmentje van pagina één. Het komt dus wel uit, dat die eerste uitgaaf jes niet so erg voor de jeugd geschreven waren. Het jongetje dat daat langs de stoeprand ligt,'is Willem van Straal, het knaapje dat „aldus sprak". --- NEW YORKER Gladde en glinsterende geschreven grappigheid NIET alleen het „cartoon", ook de geschreven inhoud van „The New Yorker" staat op een hoger peil dan bij andere Amerikaanse weekbladen gebruikelijk is. Vermaard zijn vooral de „Profiles", die uitvoerige en minutieuze portretten, ironisch in hun overvloedige details, maar altijd met zon strak „poker-face" voorgedragen, dat velen van Amerika's grote mannen trots zijn op een portret dat anderen als een dodelijke caricatuur kunnen lezen. Men zou dan ook van een grootscheepse satire op het Amerikaanse leven, en op het Amerikaanse succes vooral, kunnen spreken, indien aan deze combinatie van serieus gedocumenteerd rapport en totale ridiculisering niet alles zou zijn opgeofferd, de waarheid allereerst. De „New Yorker" heeft geen stand-j punt van waaruit haar satiren worden ondernomen. Het blad is in een bros, brillant proza geschreven, altgd welge-! manierd, met een schgn van democratische tolerantie en vredelievendheid, maar nooit zonder verband met de luxueuze advertenties die de tekst encadreren. Vandaar ook het ingewijden-air voor een publiek dat zich alles kan permitteren behalve een overtuiging, het tot niets verplichtende intellectueel snobisme dat men „sophistication" noemt. Dit zgn strenge woorden en ik wil niet verhelen, dat ik, toen ik zelf in Amerika woonde, iedere Donderdag naar „The New Yorker" greep met een gretigheid die geen enkel weekblad ooit bij mij heeft kunnen opwekken. Juist omdat het 7.0 perfect is in zijn gladde en glinsterende grappigheid, juist omdat het zoveel bevrediging aan sociaal snobisme geeft, heeft het die opium-achtige werking. „The New Yorker" is een periodieke flirt met intelligentie en kunst, het blad bevat soms ronduit voortreffelijke dingen zoals enkele „Profiles" en, de laatste jaren, de critieken van Edmund Wilson, maar in het algemeen blijft het in de formule steken van klatergoud-intellectualiteit en artistiek boulevardisme. De korte verhalen van „The New Yorker", die een literaire pretentie aan die van het amuseren verbinden, kan men niet losmaken van die luxueuze broeikas, waarin zg zijn gekweekt. Zy hebben veel invloed op een literatuur, waarin de „short story" een grote plaats inneemt, omdat „The New Yorker" het raakpunt is van het ware en het voze, omdat het orgaan enerzgds voor de wereld van de vermaaksindustrie geldt als een volwaardigheidsbrevet en omdat het anderzijds rijk en ook goed genoeg is om belangrijke talenten aan te trekken. --- Voortreffelijke verhalen In „The New Yorker" zgn dan ook sinds de oprichting in 1925 een reeks voortreffelijke verhalen gepubliceerd, maar vele daarvan — niet alle — zijn besmet door de gladde urbaniteit, die in het blad de toon aangeeft. Deze gemengde indrukken krijgt men eveneens van de twee bloemlezingen die uit die korte verhalen zgn samengesteld. De eerste, die uit de jaren 1925—1940 is gekozen, verscheen thans ook in een Engelse uitgave bij Gollancz (Londen). Een selectie uit 1940—1950, die het vorig jaar bg Simon and Schuster (New Vork) het licht zag, zal in 1952 door dezelfde Londense uitgever worden gepubliceerd. In de eerste verzameling, de enige die j ik las („Short Stftries from The New | Yorker" . vindt men in alle stadia de j zeer goede magazine-story, die literatuur probeert te worden, maar die er tegelijkertijd naar streeft om de „New Yorker"-formule niet te buiten te gaan. Dit geeft vaak iets uniforms aan verhalen van toch zo verschillende schrijvers als Erskine Caldwell, Sherwood Anderson, Christopher Isherwood, Dorothy Parker, John O'Hara, Irwin Shaw en Emily Hahn. Maar er zijn er ook, die ofschoon geheel binnen de New Yorkergrenzen gehouden, een eigen volmaaktheid bereiken, zoals James Thurber's „The Secret Life of Walter Mitty" (dat men heeft opgerekt en verdund tot een film, maar dat in zijn oorspronkelgke vorm een werkelijke short story is van 5% bladzijde). Even voortreffelgk in deze eerste bloemlezing is Joel Sayre's „Love in the Snow", waarin een korte idylle tussen twee dertienjarigen weergegeven is met een subtiliteit welke die van Larbaud's „Enfantines" benadert. Ook Jerome Weimans verhaaltje „The Explorers" waarin drie brutale jongelieden een meisje in het park aan het praten krijgen en weer hooghartig in de steek laten is een juweeltje in zijn soort, dat trouwens als „sketch" in een cabaret een uitstekend figuur zou slaan. Zo zijn er meer met uitzonderlijke kwaliteiten. Maar het gros is alleen lezenswaard, omdat zij het gevaar demonstreren van een formule die weliswaar een mentaliteit heeft geschapen, maar die tegelijkertijd schrijvers en stijlen heeft genivelleerd. H. A. G. --- Voor onze bridgers DAT het toeval ook bg duplicate-wedstrijden een rol speelt, zal iedere enigszins ervaren wedstrijdspeler beamen. Ditf onlangs voorgekomen spel zal het de lezer illustreren: | Aan de ene tafel opende Z met 1 Sch. W volgde met 2 Kl. N bood 3 Sch. en Z daarop 4 Sch. W kwam uit met H.lO. Z maakte de v. Hij vervolgde met R. Hoewel W niet dekte, taxeerde Z het zitsel goed, zodat R.h een slag werd (had W toevallig niet geboden, dan was het voor Z volkomen toeval geweest, wat hij moest leggen; nu had hij een aanwijzing). Sch. werd gesneden. H.9 werd nagetrokken. Ditmaal was Z iets ongelukkiger in zijn taxaties, want hij rekende niet op een 4-kaart in die kleur bij W. Daarom hoopte Z, dat W toch de H.h zou hebben, en legde hij de b in N. Aldus moest Z nog slagen afstaan in H., R. en Kl. -Zodoende ging hij 1 down. Maar aan de andere tafel opende Z met 1 H. Ook hier volgde W met 2 Kl. N bood 2 Sch. en Z daarop 4 Sch. Alleen | nu moest N het spelen. O's Kl.-uitkomst was erg onaangenaam. Bang voor Kl.-aftroeven trok N na Kl.a dadelijk troef aas na. Na uithalen der troeven werd eerst Kl. gespeeld. De snit in H. lukte; de verdeling in H. werd goed door N geraden, zodat hg slechts 2 slagen verloor, nl. 1 in Kl. en 1 in R. Aldus werd hier het contract met 1 overslag vervuld. Dat Z minder goed heeft gespeeld, kan men niet beweren. Het is zelfs de vraag of N w e 1 goed speelde. Want als hij een troef-slag verliest is de kans groot, dat hij down gaat, want de kans op H.h tweede bij O is niet groot. Mis. schien moet N hopen op een doubleton Kl. bij O en die kleur snijden. Hij kan i dan met Kl.v aan slag komen en op I Sch.h. snijden. Waarschijnlijk is dat zelfs , nog kansrijker ook. : Laat ons echter aannemen, dat N het ; spel ook niet slecht speelde. Wel, dan , won de ene partij het contract en ging i de andere down, alleen doordat toeval; lig de bieding iets anders was en de ; andere speler moest spelen, s Waarmede is aangetoond, dat het toeval zijn rol ook bij bridge speelt. MR E. C. GOUDSMIT --- Aan zijn hond „Laelaps” had Ter Braak veel te danken AAN mijn hond heb ik veel te danken. Ik ken hem nu bijna acht jaar; toen ik hem voor het eerst ontmoette, was hy een hond en ik een ernstig levend geestelijk mensch. Wij zijn elkaar sindsdien steeds meer genaderd; want hg is nog een hond en ik heb intusschen den geest verloren. Twee dingen vooral leerde ik van hem, terwijl ik met hem wandelde: vooreerst, dat wg als diersoorten oneindig veel van elkaar verschillen, 1 vervolgens, dat dit on- " eindig groote verschil oneindig nietig is tegenover de hoofdzaak van het leven. Ik ben nooit een „dierenvriend" geweest, zooals de Engelschen dat plegen te zgn, want tegenover willekeurige die- ren sta ik even onverschillig als tegenover willekeurige menschen; maar ik ben bevriend met mgn hond, omdat ik hem heb leeren kennen. Daarvoor is de grammatica niet eens noo- dig geweest, of liever: grammatica zou hier bij &-■■■■■ ' ■ ■■-— voorbaat gedoemd zgn om af te stuiten op de onwijsgeerige houding van mijn hond tegenover de problemen der kennis. Wij hebben geen en- kei intellectueel probleem gemeen; wij weten niet eens, wat wij wederkeerig van elkanders vriendschap denken; hij denkt nu eenmaal niet in mgn catego- j rieën en ik ben niet in staat andere dan belachelijke analogievoorstellingen op te bouwen omtrent zijn geestelijk leven; . maar wonderlijk, als hg sterft, zal ik hem meer missen dan vele menscheiyke „kennissen". Alle toenadering moest van mijn kant komen; aan zijn kant was de vriendschap in haar volledige vulgariteit al gegeven na de eerste aframmelingen en liefkoozingen; ik daarentegen had mij nog te ontwikke-1 len, om hem compleet te kunnen waar- , dee'ren, over mijn intellectueele vooroordeelen heen, die mij zeiden, dat ik mgn ooms en tantes boven hem diende te stellen. Ik geloof, dat, sedert ik mijn hond heb leeren kennen, alle vriendschap met menschen hondenvriendschap is geworden; er is geen fundamenteel' verschil tusschen de wijze, waarop ik van mgn hond en van mijn beste vrienden houd, maar er is wèl een enorm 1 verschil tusschen die vriendschappen en de hoffelijke neutraliteit, die ik tegenover de „kennissen" van allerhande soort betracht. Vriendschap, heeft mijn 1 hond mij (met voorbijgaan van de grammaticale omwegen) aan het ver• stand gebracht, is in vele opzichten on- ( /N Menno ter Braaks politicus zonder Partij" (19SJf) is het vierde hoofdstuk, „Een Zonde tegen de Geest", opgedragen „Aan mijn hond Laelaps". „Laelaps"(Grieks voor: „Stormwind") was de hond, die Menno ter Braak in zijn ouderlijke irnwko te Eiheraen bezat. woning te Eibergen bezat. Het brave dier heeft een rol gespeeld in de ontwikkeling van de schrijver en is via het vierde hoofdstuk van de „Politicus" de literatuur binnengestapt. Aan Laelaps demonstreert Ter Braak zijn ontmaskering van geestelijke pretenties, iie niet op „dierlijke" waarheden gebaseerd zijn. Wij citeren hierbij een fragment uit de desbetreffende passage. Wij meenden deze rriend van Menno ter Braak te eren en tevens onze lezers een dienst te bewijzen door de beeltenis van Laelaps hier aan de vergetelheid te i ontrukken. I J geloofelijk vulgair, en meer afhankelijk van de vraag, of men eikaars bestaan met pleizier verdraagt, dan van geestelijke verwantschap. Nog duidelgker: geestelgke verwantschap is een zoo secundair belang, dat men er alleen iets aan heeft, als de lichamen ja zeggen tegen elkander. Onze vrienden zgn dan ook niet zij, tegen wie wij bij voorkeur ! debatteeren, maar zij, tegen wie wg bij voorbaat ja gezegd nebben; al het andere, al het gepraat, verschil van meening, vinden van oplossingen en overeenkomsten, is secundair... Ik schrijf deze les aan mijn hond toe, juist, omdat ik weet, dat hg nooit iets dergeïyks „gedacht" heeft; dat is de charme van onze vriendschap, is de charme van alle reëele vriendschap, dat men het „denken" van den 'vriend als iets tweederangs kan beschouwen; voor mijn part „denkt" een vriend in het geheel niet, voor mgn part is hij een hond; als zijn bestaansmodus mg maar ligt. als ik maar de overtuiging heb. dat hg niet juist datgene „denkt", wat hg niet is. --- Intellectueel avontuur en critische verwerking van tien jaar cultuur NU van het „Verzameld Werk" van Menno ter Braak ook het zevende en laatste deel is verschenen (Uitg. Van Oorschot ƒ 10.90), is het overzichtelijk beeld, dat deze uitgave van zijn schrijverschap geeft, voltooid. Er zijn in dit werk vier, duidelijk van elkaar te onderscheiden aspecten. Aanvankelijk was deze schrgver de theoretiserende bondgenoot van „De Vrije Bladen", de romantische en Hegeliaanse aestheet, die het werk van zijn vrienden (Marsman, Binnendijk e.a.) intellectueel verantwoordde, die mede-oprichter was van de Filmliga en ijverde voor de erkenning van de filmkunst. Het was deze Ter Braak, die „Het Carnaval der Burgers" schreef, een dialectische „defence of poetry" en die in zijn roman „Hampton Court" zich probeerde te meten met de „cynicus" in hem, waarbg een poëtische, of, als men wil, een „existentiële" angstervaring de inzet was. De cynicus Van Haaften in deze roman was gemakkelijk te verslaan, omdat hij een klein formaat had, maar Ter Braaks ontmoeting met E. du Perron en het werk van Nietzsche deed een beroep op een veel grotere cynicus in hem, die al niet meer onder deze betiteling te vangen \vas, omdat hij niet tegenover het poëtische stond, maar het in zich had opgenomen. Het „Afscheid van Domineesland", zoals hij zijn eerste essay-bundel genoemd had, werd nu definitief. Maar met de ethische horigheid aan het klimaat van zijn jeugd deed hij afstand van zijn aesthetische onderwerping aan de Vrije-Bladengroep. „Démasqué der Schoonheid" — een titel die nog verband houdt met de symboliek van „Het Carnaval der Burgers" — luidde zijn overgang in naar zijn tweede stadium: een genuanceerd, sensitief nihilisme, waarin hij met „alles" afgerekend had en tevens voor „alles" MENNO ter BRAAK wiens verzameld werk. na het verschijnen van beschikbaar werd. „Politicus zonder Partij", Ter Braaks centrale zijn beste, zijn meest harmonisch gesclWeven essay, hoezeer het hierin beleden nihilisme ook als onbevredigend kan aandoen omdat het een rustpunt is, een voorlopige bereiktheid. Naar stijl en stemming maakt het de indruk van een windstille oase in een woestijntocht, waarin gedronken en gelachen wordt en het leven zonder strgd en ontberingen mogelijk schijnt. „Politicus zonder Partij" is ten dele een terugblik op de afgelegde weg en verder een afrekening met „geestelgke" pretenties: een terugkeer tot de aarde en het dierlgke. Ter Braak had afscheid genomen van de „burgers", van de „dominees", van de „dichters" en zei nu vaarwel aan de „intellectueel", de man die de „geest" niet als een speciale biologische functie van het lichaam ziet maar als een wezen van hogere orde. Hg liet overal in de kampen, die hij verliet, mensen achter die, zoals hg dat noemde, „belang" hadden bg de waarden, die hij niet langer erkennen kon en die zgn evoluties dus als een verraad jegens een eens aanwezige gemeenschappelijkheid beschouwden. Het ligt dan ook in de orde der dingen dat hij voortgaat met vijanden te maken van al deze schakeringen, zowel onder de geleerden als onder de dichters en de predikanten. In Ter Braaks derde en laatste stadium kan men twee soorten van werkzaamheid onderscheiden: een voortzetting van zijn theoretische evolutie en een critische toepassing van zgn inzichten op de literatuur. De eerste activiteit komt voornamelijk tot uiting in zgn theoretisch hoofdwerk, „Van Oude en Nieuwe Christenen" en in de schets voor een vervolg die „De Nieuwe Elite" heet. De tweede in zijn veelomvattende journalistieke arbeid, die in de keuze welke men in het Verzameld Werk er van aantreft, de helft van zijn gehele oeuvre beslaat. het 7de deel, thans volledig is uitgegeven --- Gevecht met fascisme In dit stadium is Ter Braak in een hardnekkig gevecht gewikkeld met het fascisme, dat hg, vooral in zgn Duitse vorm, nog voorafgaand aan iedere theoretische afwijzing als „vuil", als een poging tot opruiming van beschavingswaarden door een troep rancune-mensen doorzag. Dat deze instinctieve, biologische afkeer primair was ten opzichte van zijn theoretische inzichten, bewyst de oprechtheid en de consequentie van zijn anti-geestelijke instelling, die door intellectuelen nogal eens als „affectatie" wordt afgedaan. Zijn theoretisch nihilisme immers betekende een beschikbaarheid, die het nationaal-socialisme heel goed had kunnen aanvaarden. Men kan zelfs zeggen, dat dat systeem in vele gevallen uit een soortgelijk nihilisme is voortgevloeid. Ter Braak ..rook" de verwerpelijkheid van het nationaal-socialisme, toen zijn theorie hem nog geen tegenargument aan de hand deed. Dit instinctieve inzicht is natuurlijk niet gelijk te stellen aan dat van een hond bij voorbeeld, omdat een historisch gegroeide ethiek er in is opgenomen, maar het is in zoverre felijksoortig met een dierlgk instinct, at het aan de theoretische beschouwing voorafgaat. Ter Braaks stelling moest dan ook zijn, dat een ethische gerichtheid, die in onze beschaving van Christelijke herkomst is, bij de 20ste-eeuwse mens instinct is geworden, wat een andere manier is om te zeggen, dat bepaalde verworvenheden, ook al is de geloofsautoriteit, waaraan zij ontleend zijn, weggevallen, niet kunnen worden verworpen zonder dat men zichzelf verwerpt. „Van Oude en Nieuwe Christenen" nu is een poging om historisch aan te tonen, hoe het Christendom in zijn Augustinische gedaante het sociale instinct is ge worden, van onze tegenwoordige samenleving. 'In de gelijkheid der mensen voor God zag Ter Braak het fundament van de „menselijke waardigheid", die uit het nihilisme niet kan worden afgeleid. Over de betekenis van de „hiernamaals-illusie" voor dit disciplinaire Christendom vindt men in aeel IV van het Verzamelde Werk een principiële polemiek met prof. dr G. van der Leeuw. Het antwoord van Ter Braak op Van der Leeuws critiek is hier voor het eerst gepubliceerd. --- Evolutie Voor mij is de intellectuele evolutie van deze schrijver een van de boeiendste avonturen in onze letterkunde, in onze cultuur kan men wel zeggen, maar ik kan my voorstellen, dat er lezers zijn, die aan deze problematiek als te persoonlijk of te afwgkend van hun eigen denkbeelden voorbijgaan. Maar niemand kan ontkennen, dat het journalistieke werk, het vierde aspect van Ter Braaks activiteit, de meest complete critische verwerking is van tien jaar cultuurgeschiedenis, die er in onze taal bestaat: een toetsing op hoog peil van vrijwel alles wat van enig belang in de Nederlandse literatuur is gepubliceerd tussen 1930 en 1940, steeds in verband gebracht met de historische achtergrond en theoretisch verwerkt door een instrument, dat artistieke ontvankelijkheid verenigde met een scherp intellect en een grote eruditie. De indruk, die men van het geheel overhoudt, is vooral — afgezien van het persoonlijke element, waarop men alleen als vriend of als vijand reageren kan — de rijk» dom van deze geest, zijn uit vitaliteit voortkomende humor, zijn slagvaardigheid en waakzaamheid, die de snelle spijsvertering verraden van een gelukkig mens en het soepele gemak van een stijl, die zonder weerga is. H. A. GOMPERTS ---