Centrum Jacques Goudstikker was tussen de twee wereldoorlogen zonder twijfel de belangrijkste en grootste kunsthandelaar van ons land. Amsterdam was veel meer dan nu een belangrijk internationaal centrum van die handel, met een groot veilinghuis (Fred. Muller), een grote groep zeer rijke verzamelaars (Wetzlar, De Geus van den Heuvel, Van Beuningen, Van der Vorm, Philips) en enkele beroemde experts (Bredius, Hannema, Hofstede de Groot en de uit Duitsland geëmigreerde kunstpaus Friedlander). Goudstikker verkocht grote namen uit de Italiaanse Renaissance en de Hollandse Gouden Eeuw. Hij was eigenaar van kasteel Nijenrode bij Breukelen, waar hij dure feesten voor zijn klanten organiseerde, hij bezat nog een groot buiten èn een fors pand aan de Herengracht 458, het huis van bovengenoemde foto. Jacques Goudstikker was een jood. Toen de oorlog uitbrak, had hij tegen beter weten in nauwelijks maatregelen getroffen om zichzelf en zijn familie in veiligheid te brengen. Ook zijn onschatbare collectie bevond zich nog in al haar pracht en praal in de zaak in Amsterdam en op Nijenrode. Slechts op het nippertje slaagde hij erin ons land via IJmuiden te verlaten. Alleen zijn moeder, die weigerde mee te gaan, bleef achter. Nog voor Goudstikker Engeland bereikte, kwam er een eind aan zijn leven. Hij viel in de duisternis van de nacht in een van de ruimen van het schip en moet op slag dood zijn geweest. Een paar van zijn employés - nog niet op de hoogte van de dood van hun baas- hadden zich inmiddels als Uitgehongerde aasgieren op de Collectie Goudstikker geworpen. Ze konden rustig hun gang gaan, omdat de oude mevrouw Goudstikker van de kunsthandel hoegenaamd geen verstand had. Maar ook uit Duitsland dienden zich enkele gieren aan, die zich van de collectie meester wilden maken. De avonturier in geldzaken Alois Miedl ging in juli 1940 met de prooi strijken. Hij nam Goudstikker over, maar was zo slim de Nederlandse werknemers niet de laan uit te sturen. Integendeel. Zonder dat men ergens recht op had, kregen zij in totaal ruim vierhonderdduizend gulden in hun schoot geworpen: een onvoorstelbaar hoog bedrag in die dagen. --- Goering De firma Goudstikker was 'officieel' nog niet in handen van Miedl, toen er hoog bezoek uit Duitsland kwam: Hermann Goering, rijksmaarschalk van nazi-Duitsland. Hij is de gezette heer met regenjas en hoed op de foto. Goering was door zijn tweede huwelijk met Karin hevig geïnteresseerd geraakt in kunst. Tussen de oorlogsbedrij ven door zag hij kans een respectabele verzameling aan te leggen. Dat kon hij doen dank zij zijn vorstelijke salaris van een miljoen Reichsmarken per jaar. Na de dood van zijn Karin besloot Goering, dat zijn kasteel, Karinhad, een museum moest worden waar de mooiste kunst vsr. de wereld te zien zou zijn. Dat museum zou pas in 1953 geepend kunnen worden, want Goering diende voorrang te geven aan het museum dat zijn superieur, Adolf Hitler, in diens geboorteplaats Linz in Oostenrijk wilde laten bouwen en dat pas in 1951 klaar zou zijn. Een gigantisch museum, dat bezoekers vooral door kwantiteit zou moeten overdonderen. Goering zocht het mede in kwaliteit. Bovendien had hij, in tegenstelling tot zijn baas, een redelijk goede kijk op kunst. De hebzucht van Goering naar kunst was zo groot, dat hij tijdens de oorlogshandelingen soms een omweg maakte om in Nederland of Frankrijk een bezoek te kunnen brengen aan museum, verzamelaar of kunsthandelaar. Zijn bezoek aan Goudstikker in juni 1940, en later aan andere bekende kunsthandels zoals P. de Boer, Katz en Hogendijk, moet dan ook gezien worden als puur eigenbelang. Goering kocht zelf zelden de kunst die hij begeerde. Daarvoor had hij enkele stromannen in dienst, die de kunst voor hem overal en nergens vandaan sleepten. Kajetan Mühlmann, de kunsthistoricus Lohse en eerdergenoemde Miedl waren de grootste aanbrengers. Hitler had zijn eigen kunstkopers in dienst. Overigens dient gezegd dat de Duitsers (met name Goering) in zeer veel gevallen keurig netjes betaalden en bijbehorende afrekeningen lieten opstellen. Veel van die nota's zijn na de oorlog teruggevonden, zodat het niet zo moeilijk was de betrokken kunstwerken terug te vinden. --- Belabberde tijden De Nederlandse kunsthandel moet zo ongeveer een gat in de lucht hebben gesprongen toen de Duitsers ons land bezetten. In de voorgaande crisisjaren had de kunsthandel allerbelabberdste tijden doorgemaakt. De omzetten liepen schrikbarend terug en veel gerenommeerde handelaren werkten met verlies. Hoewel 1939 een kleine opleving te zien gaf, waren de vooruitzichten vooralsnog somber. Met de komst van de Duitsers kwam daar razendsnel verandering in. Zij wilden de wereld niet alleen laten voelen dat Duitsland op militair terrein de baas was, maar ook cultureel de lakens uitdeelde. Alle middelen om dit doel te bereiken, waren toegestaan. Het schofterigst gedroegen zij zich tegenoverjoden. Al hun bezittingen werden, nadat de joden zelf op transport naar de vernietigingskampen waren gesteld, zonder slag of stoot in beslag genomen. Venema laat deze weerzinwekkende roofpartijen buiten beschouwing, omdat zij ook zijdelings nauwelijks iets met de min of meer reguliere kunsthandel te maken hadden. De op kunst beluste Duitsers wisten niet hoe snel zij na de capitulatie naar Nederland moesten gaan. Hier stikte het immers van de oude meesters waar zij zo gek op waren: Steen, Rembrandt, Vermeer, Hals, Cuyp, en de romanticus B. C. Koekkoek uit de negentiende eeuw, waren hier nog volop te koop. Onder aanvoering van de inkopers van Goering en Hitler, stroopten zij alle bekende en minder bekende kunsthandels en veilinghuizen af. Van het ene op het andere moment werden er weer goede zaken gedaan. Dat er sprake was van handel met de vijand -economische collaboratie zou dat na de oorlog worden genoemd - scheen verreweg de meeste kunsthandelaren weinig of niets te kunnen schelen. Ook het verhandelen van goederen uit joods bezit liet de meesten koud, al wilde men dat voor de buitenwereld liever niet weten. --- Borst vol met geld De Duitse kopers sleepten een groot aantal Nederlanders, die plotseling over veel geld bleken te beschikken, in hun kielzog mee. De vroegere directeur van het veilinghuis Mak van Waay in Amsterdam, H. S. Nienhuis, zegt het zo: "Die Duitsers werden opeens geïnteresseerd en toen kreeg je ook nog mensen met zwart geld, die konden geen auto meer kopen, die konden niet meer op reis en ze liepen met hun borst vol met geld. Toen merkten ze, dat die Duitsers gek waren op die Hollandse romantiek en ook op de zeventiende eeuw natuurlijk, maar een hele hoop Duitsers verstonden daar niets van, dat was meer het echte vakwerk en die romantiek werd veel vervalst." Zeker de eerste oorlogsjaren verliepen voor de kunsthandel zeer profijtelijk. Een enkele grote handelaar, zoals M. L. de Boer, Hogendijk, de firma Goudstikker (onder Miedl) en P. de Boer, verkochten per jaar voor enkele miljoenen (nu zouden dat op zn minst tientallen miljoenen zijn). De prijzen stegen wel, maar niet zo spectaculair als naderhand wel is beweerd. Nienhuis: "Je had toen nog best mooie romantiek en zeventiende eeuw kunnen kopen. En de Haagse School, de prijzen daarvan waren helemaal niet hoog. Ik weet nog wel, we kregen van Van Wisselingh een Breitner, een grote met kof f iepiksters op het Rokin, die moest achthonderd gulden opbrengen en die werd niet eens verkocht." (Een dergelijk schilderij zou nu op een veiling ten minste vijftig mille opbrengen -jbk). Na de oorlog bleek het ondoenlijk de collaborerende kunsthandelaren te vervolgen. In de eerste plaats waren er tienduizenden zaken betreffende economische collaboratie, ten tweede beschikte niet één kunsthandel over een deugdelijke boekhouding (niet echt verwonderlijk gezien hun vaak duistere praktijken), en ten derde dekte men elkaar waar dat maar mogelijk was. Bovendien had bijna iedere kunsthandelaar boter op zn hoofd, aldus Venema, want er waren maar heel weinig handelaren, die niet met de Duitsers zaken hadden gedaan. Kunsthandelaar Douwes uit Amsterdam was een uitzondering. Hij heeft een rapport geschreven waarin hij zijn handel en wandel en die van zijn collega's uit de doeken doet. Hem is een dergelijke openheid niet in dank afgenomen. --- Aparte plaats Een aparte plaats in de geschiedenis van de kunsthandel in de oorlog nemen de firma P. de Boer uit Amsterdam en de gebroeders Katz uit Dieren in. De Boer had na Goudstikker de belangrijkste kunsthandel in de hoofdstad. Hij was getrouwd met een joodse vrouw, zodat hij in de oorlogsjaren gedwongen was voorzichtig te werk te gaan. Op een augustusdag in 1940 kreeg zijn zaak aan de Herengracht bezoek van Goering. Alleen De Boers vrouw was op dat moment aanwezig. Goering kuste haar de hand en keek wat er zoal te koop was. Mevrouw De Boer wist niets van de zaken van haar man af, en Goering zei dat hij nog wel eens zou terugkomen. Hij werd een uitstekende klant, over wie De Boer weinig te klagen had. Zijn enthousiasme om aan de gevreesde Duitsers te verkopen, was groot. Na de oorlog heeft De Boer zijn handelwijze willen verontschuldigen door er op te wijzen, dat hij zo een groot aantal joden uit de klauwen van de nazi's heeft weten te houden. Het is zeker waar dat De Boer mensenlevens heeft kunnen redden voor kostbare kunstwerken (onder anderen zijn eigen compagnon en diens vrouw), maar de gretigheid waarmee hij handel dreef is daarmee niet helemaal verklaard. In ieder geval heeft het naoorlogse onderzoek naar zijn optreden niet geleid tot vervolging. Voor de joodse gebroeders Katz was de handel met de Duitsers nog riskanter. Niettemin verdienden ook zij grof aan de Duitsers. In de loop van 1942 zag het er echter somber uit voor de grote familie Katz. Als deze kunsthandelaren niet in het bezit waren geweest van een Rembrandt (Portret van een man, lid van het geslacht Raman) zou hun leven aan niet meer dan een zijden draadje hebben gehangen. Dr. Posse, de kunsthistoricus die inkopen deed voor Hitler, had zijn zinnen op de Rembrandt gezet en Katz maakte slim gebruik van die hebzucht. Door bemiddeling van weer Hermann Goering, die een meer dan goede klant van de Katzen was, kreeg de familie (25 personen) een vrijgeleide naar Spanje en later naar Jamaica. Ze werden tot Spanje begeleid door Willy Lages, één van de Drie van Breda. Na de oorlog hervatten enkele broers Katz hun kunsthandel in Dieren. In de loop van de oorlogsjaren begon de kunstmarkt steeds meer op een rad van avontuur te lijken. Allerlei gelukszoekers en randfiguren wilden ook een graantje meepikken. Venema meet vooral het geval van Jan Dik jr. breed uit. Deze Dik, een zoon van de gelijknamige restaurateur van Goudstikker, was bü allerhande minder frisse zaken betrokken. Hij pakte wat hij pakken kon. Venema concludeert dat als er na de oorlog één man uit de kunsthandel vervolgd had moeten worden, het Jan Dik jr. had moeten zijn. De restaurateur-kunsthandelaar wist kort na zijn arrestatie te ontsnappen en leefde tot voor kort in Lausanne. Hij liet Venema weten nooit meer naar Nederland te zullen terugkeren, maar Dik jr. woont sinds kort toch weer in zijn geboorteland. Van enige spijt of schaamte is geen sprake. Zijn wandaden zijn verjaard. Dik jr. was ook zijdelings betrokken bij de verkoop van enkele schilderijen van Vermeer, die na de oorlog gemaakt bleken te zijn door Han van Meegeren, een gefrustreerde schilder, die wilde laten zien hoe hij de kenners om de tuin kon leiden. Van Meegeren was een meester-vervalser, die erkende experts als Hannema (directeur van museum Boymans en koper van de valse Emmaüsgangers), Bredius, Hofstede de Groot, A. B. de Vries (later directeur van het Mauritshuis) en Hammacher aan zijn zegekar bond en schatten verdiende. De verkoop van vervalsingen aan de Duitsers heeft Van Meegeren later tevergeefs als een soort verzetsdaad aan zijn ondervragers gepresenteerd. Hij stierf in 1947 in de gevangenis. Ingewijden in de handel twijfelen er overigens niet aan, dat er nog steeds vervalsingen van Van Meegeren de ronde doen op de kunstmarkt. Van Meegeren mocht zich dan op het hoogste niveau bewegen (ook Goering liet zich bedotten), minder getalenteerde vervalsers hadden ook in de oorlog volop werk. Bezitters van zwart geld moesten tenslotte hun geld kwijt en kunst was een van de weinige artikelen, die nog ruimschoots voorradig waren. Ten minste, zo leek het. Met open ogen liepen de leken in de vallen die de allesbehalve bonafide kunsthandelaren en hun vervalsers hadden gezet. Veel kunsthandelaren' wisten zich gesteund door een handjevol erkende experts (Vogelsang, Friedlander), die te pas, en vooral te onpas, certificaten van echtheid afgaven. Het geld stroomde met bakken binnen, tot in de loop van 1944 duidelijk werd, dat er een eind zou komen aan dit schijnparadijs. De profiteurs probeerden een goed heenkomen te vinden, of zetten plotseling een heel fatsoenlijk masker op. Jacques Goudstikker in 1927 Adolf Hitler bekijkt in het slot Neuschwanstein de nieuwe aanwinsten, bedoeld voor zijn Führer-museum in het Oostenrijkse Linz. --- COUDSTIKKER Kunstprofiteurs in een schijnparadijs door Jan Bart Klaster Kunsthandelaar-schrijver Adriaan Venema vatte zon zes jaar geleden het plan op de geschiedenis van de Nederlandse kunsthandel tot 1945 op te schrijven. Het laatste hoofdstuk zou de oorlogsjaren behandelen. Dat pakte anders uit. De Tweede Wereldoorlog leverde zoveel onbekend en schokkend materiaal op, dat daar uiteindelijk een lijvig boek uit tevoorschijn is gekomen. "Ik hoorde van kunsthandelaren over die tijd zoveel wilde, kwaadaardige verhalen vol list en bedrog, dat ik wel gedwongen was op zoek naar de waarheid te gaan. Het bleek, dat die heel anders lag. Alles bij elkaar waren de zaken waar ik mee te maken kreeg nog wel zeer deprimerend," aldus Venema. 'Kunsthandel in Nederland 1940-1945' (652 pagina's; uitgave De Arbeiderspers, ƒ 59) is, zoals Venema dat zelf noemt, een kaleidoscopisch boek. Een schrikbarend boek ook, want verreweg de meeste kunsthandelaren, kunstenaars, ambtenaren op het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (voorop de gemankeerde schilder Ed Gerdes, hoofd van de afdeling beeldende kunsten), verzamelaars en randfiguren uit het kunstbedrijf, hebben tijdens de bezetting een allesbehalve frisse rol gespeeld. De kunsthandel en de veilingen verdienden grof aan de Duitsers, verkochten zonder blikken of blozen bezittingen van gedeporteerde joden, en pleegden in de ergste gevallen zelfs verraad. Venema heeft alleen gebruik gemaakt van controleerbare gegevens (vooral de National Archives in Washington bleek een schat aan materiaal te bevatten). Daarnaast kreeg hij de - moei- , zame - medewerking van enkele betrokkenen, die soms ook in de vorm van een interview ten tonele worden gevoerd. Dat levert vaak benauwende passages op waar de schijnheiligheid van af druipt. Zelfs voor ingewijden in de kunsthandel moet dit stukje geschiedenis opzienbarend feitenmateriaal bevatten. Temeer omdat een aantal betrokkenen ook nu nog een rol van betekenis speelt; alsof er geen vuiltje aan de lucht was. In 'Kunsthandel in Nederland 1940-1945' staan een paar hoofdstukken bij het lezen waarvan de haren je te berge rijzen. De werkelijkheid blijkt steeds opnieuw erger dan de wildste fantasie. Venema is die weerzinwekkende realiteit heel koel tegemoet getreden. Hij heft zelden een moraliserende vinger en laat de conclusies aan de lezers over. De kunsthandel, de kunstexperts en verzamelaars zullen allesbehalve blij zijn met dit boek, want de lucht van hebzucht, bedrog en charletannerie is lang blijven hangen. Tot de dag van vandaag. Pp 17 mei 1940 schreef Johan Luger in De Telegraaf: Het wachtwoord is orde! Wie gisteren, gedurende den gansenen dag. de Duitsche legers door Amsterdam heeft zien trekken, zag een jeugdig en krachtig leger, dat zich niet Bedroeg als harde overwinnaars, doch als opgewekte en goedgezinde menschen. De vijand van enkele dagen geleden heeft ons leger de eer gegeven die het toekomt en betoonde het respect aan den tegenstander - niet één, doch alle of f ideeën behielden de wapenen. Dit is een zeldzaam eerbetoon - ik vind geen voorbeeld in de geschiedenis van gelijke strekking. Wij moeten nu de realiteit aanvaarden. Wij zijn niet langer het miraculeuze eiland der gelukzaligheid, doch geworpen Jn den grooten smeltpot der volkeren, waaruit, naar wij hopen, een wereldgemeenschap zal ontstaan die niemand onthoudt waarop hij recht heeft, niet alle aardsche welstand «Jan één kant en benauwenis aan den anderen kant. In den komenden tijd moeten wij het karakter toonen van den"* Nederlander en van dit karakter maakt deel uit: zin voor werkelijkheid.* "Tegen dit artikel is, voor zover bekend, door niemand openhjk geprotesteerd. Blijkbaar hadden heel veel Nederlanders (de meeste Nederlanders?) weinig moeite met de overwinning en bezetting van de Duitsers. Luger was hun spreekbuis. Na de capitulatie op 14 mei ging men liefst zo gauw hogelijk over tot de nieuwe orde van de dag. Hoe gemakkelijk en vanzelfsprekend dat in die eerste oorlogsmaanden ging, blijkt uit Adriaan Venema's lijvige boek Kunsthandel in Nederland 1940-1945, dat deze week verscheep. Op de omslag staat een ietwat wazige foto van een Bezette heer met regenjas en hoed, die langs een ijzeren balustrade loopt. Rechts op de foto is een bord zichtbaar met het opschrift: Collectie Goudstikker. De foto is genomen in Juni 1940. mmm mm. w. .w "j\mud\mm\tMmmmmw*nr m Hermann Goering brengt-juni 1940-een bezoek aan de Amsterdamse Kunsthandel Goudstikker. De foto staat op de omslag van het boek van Adriaan Venema fotos uit kunsthandel in Nederland 1940-194. --- Joseph Piller Na de bevrijding stortte de kunstmarkt in. Het geld was op en bovendien had men wel wat anders aan het hoofd. Aanvankelijk is nog wel geprobeerd enkele kunsthandelaren aan de tand te voelen, maar dat heeft, zoals gezegd, in geen enkel geval tot vervolging geleid. Een belangrijke ondervrager in die tijd was Joseph Piller. Hij was in 1945 de oprichter van het Bureau Bestrijding Vermogensvlucht. Piller was een jood, die in het verzet had gezeten (schuilnaam Van Amstel). Dik jr. noemt hem tegenover Venema 'een gewone ordinaire proleet, afkomstig uit het slechtste milieu.' Lou de Jong schetst hem als een heldhaftige man, die grote risico's heeft gelopen bij het helpen van joden en het verrichten van ander verzetswerk. Piller maakte in de jaren 1945-1947 kennis met bijna alle min of meer belangrijke figuren uit de kunsthandel. Hij ondervroeg ook Dik jr. en Van Meegeren, die voor hem als bewijsstuk een valse Vermeer in het gevang maakte. Adriaan Venema besluit zijn boek met een gesprek met deze teleurgestelde ex-verzetsman. Venema constateert dat Piller werd gehaat, terwijl zijn werk er niet uit bestond om de kunsthandelaren te vervolgen, maar alleen uit het terugbrengen van schilderijen. Piller "Het was de angst die naar boven kwam. Angst dat uitkwam, dat ze fout geweest waren." (...) Heeft u bij sommige kunsthandelaren gêne gemerkt over wat er gebeurd was? "O, nee. Angst hadden ze. Niemand had spijt dat hij zijn rotzooi had verkocht en zijn mooie dingen vastgehouden had." (...) U zei eerder tegen me, dat u de wereld van de kunsthandel in die jaren een griezelige wereld vond. De kunsthandelaren zelf: vond u die ook griezelig? "Het waren vissen. Koudbloedige mensen, alleen op eigen voordeel uit en dat verbergend achter een gevoel van medekunstenaar zijn. Het waren profiteurs van de kunst. Ik spreek nu over de mensen die ik toen ontmoet heb." En die voortkwamen uit de bezettingsjaren. 'Griezelige mensen in zon situatie." ---