De loopgravenoorlog rond het sociale stelsel door Roderik Oranje en Kees Tamboer Anderhalve maand geleden overleed in Den Haag, op 93--jange leeftijd, mr Arie Adriaan van Rhijn. In betrekkelijke stilte - er werden geen herdenkingsartikelen aan hem gewijd, de meeste kranten volstonden met een klein berichtje, net NOS-journaal deed er helemaal het zwijgen toe. Ten onrechte, want mr A. A. van Rhijn was een groot man. Hij is immers de architect van het na de oorlog in Nederland opgebouwde stelsel van sociale zekerheid. Hoe dat in zijn werk is gegaan vertelde de doorbraak-socialist uit de groep christelijk-historische jongeren rond Lieftinck en Van Walf.p™ acht Jaa1* geleden in een interview met Het Parool: Bij het uitbreken van de oorlog was ik minister van landbouw en visserij en week ik met het kabinet uit naar Londen. Daar werd ik na een jaar voorzitter van de Buitengewone Algemene Rekenkamer, om controle uit te oefenen op de tegeringsuitgaven. Dat was dringend nodig omdat het nogal |*n ongeorganiseerde toestand was. Maar erg veel vreugde beleefde ik niet aan het werk, en ik had er ook niet al mijn «Jd voor nodig, daar ik uitstekende Engelse medewerkers °ad. Ik zei dus gretig 'ja', toen minister Van den Tempel van sociale zaken mij in 1943 vroeg een rapport te schrijven over toekomstig stelsel van sociale verzekeringen in Neder- Jand, voor na de oorlog. /Eten paar dagen tevoren had Beveridge in Engeland zijn beroemde rapport gepubliceerd over Social Insurance and AUied Services, voor een stelsel van sociale verzekeringen in Engeland. Dat maakte geweldige indruk, dat kunt u zich haast niet voorstellen. Er werden in korte tijd zeshonderdduizend samenvattingen van verkocht. Ik herinner het me "og, het was een warme zondagmiddag, als normaal in Engeland iedereen naar buiten gaat - Beveridge sprak in de Blootste zaal die er maar te vinden was over zijn plan, en de Zaal zat stamp- en stampvol. De reden was duidelijk. Bij de pensen bestond een grote vrees dat de werkloosheid van de Jaren dertig na de oorlog weer zou terugkomen, net zoals er na de Eerste Wereldoorlog een grote werkloosheid was geweest. Enquêtes onder Britse en ook Canadese soldaten fjoonden dat duidelijk aan. Churchill, de minister-president, heeft die sociale zekerheid ook om propagandistische redenen sterk in de publieke opinie gebracht. Hij had, in 1941, aan boord van een oorlogschip op de Atlantische Oceaan met president Roosevelt het *»tlantic Charter opgesteld. Eén van de vier freedoms die oaarin werden geproclameerd, was öefreedomfrom want, de vrijwaring tegen gebrek. Van Churchill is ook de beroemde afkomstig: Van de wieg tot het graf." Na jarenlange loopgravengevechten over de toekomst van het stelsel van sociale zekerheid, vindt volgende week in de Tweede Kamer eindelijk de definitieve behandeling plaats van de herziening daarvan. Tientallen kilo's bedrukt en gestencild papier zijn gewijd aan de plannen die staatssecretaris Louw de Graaf van sociale zaken in 1983 heeft ingediend. Vrijwel niemand is nog in staat door de bomen het bos te ontwaren. Maar is de zaak wel zo ingewikkeld? Of wordt die ingewikkeld gemaakt doordat vooren tegenstanders op elk detail hun eigen gelijk proberen te halen? Een duik in de geschiedenis leert evenwel dat De Graaf niets anders doet dan oude, in de oorlogsjaren geboren idealen nieuw leven in te blazen. Een late bekeerling - maar die zijn het meest vasthoudend. --- 'Opium van het volk' Begin 1945 had Van Rhijn een plan op papier staan, dat het Plan-Beveridge, door Goebbels onmiddellijk als 'opium van het volk' gekwalificeerd, op hoofdlijnen volgde. Beveridge had een gagarandeerd minimum-inkomen beloofd aan iedereen die wegens ziekte, invaliditeit, ouderdom of werkloosheid niet in eigen behoefte zou kunnen voorzien. Om dit te betalen moest iedere burger, ongeacht zijn inkomen, hetzelfde bedrag aan premie betalen. Van Rhijn ging een stapje verder. Hij voerde de sohdariteitsgedachte in, door premieheffing naar draagkracht voor te stellen - iedereen zou een !ehjk percentage van zijn inkomen moeten afdragen. Arme Van Rhijn. Terug op Nederlandse bodem werd hij direct met zijn neus op de feiten gedrukt. Zijn plan werd door °* op restauratie beluste bedisselaars van voor de oorlog snel van tafel geveegd. In 1921 hadden NVV-voorzitter Kupers en voorman Posthuma van de werkgevers een 'historisch compromis' gesloten, dat beoogde de overheid bij de inrichting van het huis van de sociale werknemersverzekeringen zoveel hogelijk buiten de deur te houden en de uitvoering daarvan Scheel zelf in handen te houden. Wat Van Rhijn voor ogen Zweefde was een voor alle burgers geldend stelsel van volks- verzekeringen, waarvoor de overheid, als hoedster van het algemene belang verantwoordelijk zou zijn. De vertegenwoordigers van organisaties van werkgevers en vakbeweging zouden bij de uitvoering hun macht moeten delen met organisaties van middenstanders en boeren, voor het delen van de macht voelden de vakbeweging en de Werkgevers, de 'sociale partners', niets. Dat is niet helemaal bnbegrijpelijk, je poetst niet op een achternamiddag een geschiedenis weg. halverwege de negentiende eeuw, na het revolutiejaar 1848, £ukte overal in Europa 'het rode gevaar' op. De machthebbers kenden aanvankelijk maar één antwoord: onderdrukking, in de jaren zeventig gooide de Duitse kanselier Bis•ttarck het over een andere boeg. Onder handhaving van het verbod van socialistische partijen, ontwierp hij een stelsel van verplichte sociale verzekeringen tegen ziekte, bedrijfsongevallen en ouderdom waarvoor de werkgevers premies hioesten betalen. De zorg werd door Bismarck in handen gelegd van werkgevers en werknemers samen. Dit stelsel is heel geleidelijk en mondjesmaat in Nederland overgenomen. ledereen die de crisis van de bittere jaren dertig aan den lijve heeft ondervonden, weet nog maar al te goed hoe onvolkomen en krakkemikkig dat op Bismarck-leest geschoeide stelsel was. --- Lappendeken Na de oorlog werd een nieuwe commissie-Van Rhijn geïnstalleerd met de opdracht het onverzoenlijke te verzoenen: Bismarck en Beveridge moesten in elkaar geschoven worden. En zo ontstond het huidige stelsel van sociale zekerheid ~ een 'lappendeken' van werknemersverzekeringen a la Bishïarck, met aan het laatstverdiende loon gekoppelde uitkeringen (WW in 1952, WWV in 1964 en WAO in 1967), en volksverzekeringen a la Beveridge met gelijke uitkeringen voor alle burgers (AOW voor bejaarden en AWW voor weduwen en wezen in 1957, de Bijstandswet in 1964 en de AAW Voor gehandicapten in 1976). Dit gebouw werd opgetrokken in de gouden jaren van hoge economische groei, lage werkloosheid en een uitdijende aardgasbel. De eerste oliecrisis van 1973 gooide roet in het eten. Door de economische inzinking die daarvan het gevolg Was kwam een noodlottig vliegwiel in beweging: het aantal hiet-actieven (werklozen en WAO-ers) groeide snel; de werknemers wentelden de oplopende sociale lasten door middel van loonsverhogingen af op de winsten van de bedrijven Waar ze werkten; de winsten, die door de loonexplosies van de Jaren zestig al waren uitgehold, werden nog kleiner tot de bedrijven in de rode cijfers belandden; dat leidde tot nieuwe Ontslaggolven, waardoor de sociale lasten nog sterker opliepen; enzovoorts, en zo verder. Om een beeld te geven: in 1960 telde Nederland 1,2 miljoen uitkeringsgerechtigden; zij ontvingen samen 4,6 miljard Kulden; twintig jaar later ontvingen 2,8 miljoen uitkeringsgerechtigden 90 miljard gulden. Dit is geen zuivere voorstelling van zaken, de cijfers worden vertekend door de hoge Prijsstijgingen in die periode. Het is reëler na te gaan welk deel van het nationale inkomen in die jaren naar de uitkeringsgerechtigden is gegaan: 12 procent in 1960 en 23 procent in 1980. Een verdubbeling dus. In diezelfde periode daalde het aandeel van de winsten van bedrijven en zelfstandigen in het nationale inkomen van 27 naar 10 procent, terwijl het aandeel van de lonen en de overheid ongeveer gelijk bleef. Conclusie: de uitbreiding van het stelsel van sociale zekerheid is betaald uit de winsten; de werknemers hebben er, ook na de oliecrisis, geen welvaart voor hoeven op te offeren. --- Naar de afgrond Het kabinet-Den Uyl, dat van 1973 tot 1977 de scepter zwaaide in Den Haag, had precies in de gaten dat het stelsel van sociale zekerheid - het fundament van de moderne verzorgingsmaatschappij - diezelfde verzorgingsmaatschappij langzaam maar zeker naar de afgrond duwde. De regerende socialisten en confessionelen bedachten enkele voorzichtige maatregelen om de explosieve groei van de kosten van de sociale zekerheid in te dammen. De meest omstreden voorstellen waren kortingen op het stelsel van kinderbijslag en kinderaftrek en een verlaging van de WAO van 80 tot 75 procent van het laatstverdiende loon. Zoals wel meer gebeurt in Nederland: de verkiezingen van 1977 verhinderden het daadwerkelijk uitvoeren van de plannen. --- Oude droom op een haar na verwezenlijkt Als geen ander had de 'econoom uit Buitenveldert', toen hij nog in het Catshuis zat, door dat alleen een drastische herziening van het stelsel van sociale zekerheid de dreigende uitholling van de verzorgingsmaatschappij kon voorkomen. Tijdens een radiopraatje voor de VPRO op 2 januari 1976 sloot hij zich aan bij gedachten die in kleine kring reeds leefden om terug te keren tot het eerste plan van Van Rhijn. "Je mag je afvragen," aldus Den Uyl ('met de benen op tafel'), "is het nu wel verantwoord dat uitkeringen die men krijgt als men niet meer werkt, tijdelijk ofwel blijvend, dat die •altijd gekoppeld zyn aan wat men vroeger verdiend heeft. Zou dan juist niet mogen gelden datje meer moet gaan in de richting van een voor iedereen gelijke minimum-voorziening ?' Nog geen twee jaar later, in december 1977, zette de Nijmeegse econoom prof. Nico Douben op uitnodiging van Het Parool in drie artikelen uiteen hoe dat eerste plan-Van Rhijn in de jaren tachtig alsnog uitgevoerd kon worden. Hij stelde voor, na een ruime overgangstermijn, alle bovenminimale, aan het laatste loon gekoppelde uitkeringen af te schaffen. Wie meent aan een basisvoorziening niet voldoende te hebben, zou zich particulier moeten bijverzekeren. Anders gezegd, Douben stelde een horizontale splitsing van het huis van de sociale zekerheid voor: in een benedenverdieping waar iedereen terecht kan en aan meebetaalt en waar de overheid voor verantwoordelijk is, en in boyenetages die ' alleen toegankelijk zijn voor mensen die daar zelf voor willen betalen. Het prachtige plan-Douben onderging hetzelfde lot als het eerste plan-Van Rhijn. Het werd dit keer niet alleen door de 'sociale partners' neergesabeld, ook politici, economen en invloedrijke ambtenaren riepen om het hardst dat zij er tegen waren. Zelfs mr Van Rhijn zag er niets meer in. Hij was door schade en schande wijs geworden. "U moet me ten goede houden: naar mijn mening ligt dat voorstel van Douben volstrekt buiten de realiteit, en dan peins ik er ook niet te lang over," verklaarde hij. Louw de Graaf ...garen spinnen bij verdeeldheid... FOTO DIJKSTRA Otto von Bismarck ...krakkemikkig stelsel... Sir William Beveridge ...volksverzekering... Dr Arie van Rhijn ...solidariteitsgedaehte... Prof. dr Nico Douben ...horizontale splitsing-. --- 'Puin ruimen' Er gebeurde dus niets. Jawel, het kabinet-Van Agt/Wiegel probeerde hier en daar wat 'puin te ruimen', maar dat werd een compleet fiasco. De sociale uitgaven bleven onverdroten doorgroeien, tot in 1982 de honderd miljard-grens ruimschoots werd overschreden. De man onder wiens verantwoordelijkheid dit gebeurde is de Friese kruidenierszoon Louw de Graaf, oud-bestuurder van het CNV, staatssecretaris van sociale zaken in dat kabinet. Hij was één van die politici die begin '78 de vloer aanveegden met het plan- Douben. "Ik ben het met FNV-bestuurder Herman Bode eens die vindt dat invoering van dit plan zou betekenen dat de klok compleet wordt teruggedraaid," aldus De Graaf. "Ik zou dat maatschappelijk ook niet aanvaardbaar vinden." Hij wilde zelfs niet overwegen ambtenaren op te dragen het plan van Douben op zn merites te bestuderen. Niets is zo veranderlijk als een politicus. Ruim twee jaar later was De Graaf om. Hij lanceerde een voorstel voor hervorming van het stelsel van sociale zekerheid dat als twee druppels water leek op het plan-Douben. De 'twee verdiepingen' van Douben werden de 'twee trajecten' van De Graaf: een collectief verzekerde basisvoorziening met de mogelijkheid aanvullende verzekeringen af te sluiten. Maar net als de droom van Van Rhijn duurde ook de droom van De Graaf kort - één jaar om precies te zijn. In de zomer van 1982, toen De Graaf even minister van sociale zaken was, werd hij door de Tweede Kamer gedwongen zijn 'twee-trajectenstelsel' in te slikken. Hij kreeg -het wordt eentonig: net als Van Rhijn - opdracht het onverzoenlijke weer te verzoenen. Dat het stelsel op de helling moest, was niet langer echt omstreden. Dat was niet alleen nodig omdat de kosten uit de hand liepen, maar tenminste even belangrijk was dat de vrouwen volgens de Europese richtlijnen binnen afzienbare tijd dezelfde rechten moesten krijgen als mannen. Voor De Graaf was er nog een extra reden een ingrijpende stelselherziening door te drukken. De bevoordeling van arbeidsongeschikten ten opzichte van langdurig werklozen was hem een doorn in het oog, vooral door het met het jaar aanzwellen van het leger langdurig werklozen. Arbeidsongeschikte werknemers immers hebben, tot hun pensioen, recht op een WAO-uitkering waarop inkomsten van gezinsleden of inkomsten uit vermogen niet worden gekort. Mensen die langer dan tweeëneenhalf jaar werkloos zijn daarentegen, komen in de bijstand terecht: zij krijgen dan een minimumuitkering mits zij of hun gezinsleden geen andere bronnen van inkomen hebben; zij moeten zelfs hun eigen huis - als ze dat hebben - voor een groot deel 'opeten. --- 'Vangnet-stelsel' In mei 1983 komt De Graaf met een nieuw plan naar buiten. Het 'vangnet-stelsel' is deze keer de naam. Het voorstel behelst een herziening van het stelsel van sociale zekerheid, die tegelijkertijd een forse bezuiniging moet opleveren van, uiteindelijk, 5 a 6 miljard gulden per jaar. Het leeuwedeel wordt opgebracht door de uitkeringen boven het minimum te verlaïgen van 80 (WAO en WW) en 75 (WWV) naar 70 procent van het laatstverdiende loon voor lager betaalde werknemers tot 60 procent voor de hoogstbetaalden. De gedachten van zon 'glijdende schaal' laat De Graaf later vallen - in plaats daarvan wil hij alle bovenminimale uitkeringen geleidelijk met halfjaarlijkse stapjes tot het minimum terugbrengen. Een ander zeer omstreden onderdeel van het 'vangnet-plan' is het schrappen van artikel 21 van de WAO, waarin staat dat iemand die gedeeltelijk arbeidsongeschikt is tóch een volledige WAO-uitkering kan krijgen als wordt aangetoond dat hij door zijn handicap niet aan de slag kan komen. Door dit artikel is namelijk de WAO in toenemende mate door werkgevers en werknemers, als verantwoordelijke uitvoerders van deze Bismarckiaanse werknemersverzekering, misbruikt als een milde afvloeiingsregeling voor overtollige, meestal oudere werknemers. Door hun het lot van de - alle extra's verslindende - bijstand te besparen, hebben werkgevers en vakbonden misschien hun kwade geweten afgekocht, maar ze hebben de samenleving daarvoor een bijna onbetaalbare rekening gepresenteerd. Het 'vangnet-plan' van De Graaf wordt zo mogelijk nog vijandiger ontvangen dan zijn 'twee-trajecten-plan', omdat iedereen voelt dat het nu écht menens is. Er steekt een storm op die tot op de dag van vandaag niet is geluwd. Opeens komen alle politieke partijen en maatschappelijke groeperingen met hun eigen plannen en ideeën. De Sociaal Economische Raad (SER) komt in de zomer van 1984 met het meest verdeelde advies uit zijn bestaan: FNV en CNV willen niet bezuinigen, maar meer uitgeven, respectievelijk 1,6 en 0,7 miljard gulden; vijf kroonleden kiezen voor een bezuiniging van 1 miljard; de MHP, de vakcentrale voor middelbaar en hoger personeel, biedt meer: 1,2 miljard; zes andere kroonleden vinden 2,3 miljard voldoende; de werkgevers en nog weer drie andere kroonleden houden het op 3,5 miljard; één kroonlid tenslotte, president Duisenberg van De Nederlandsche Bank, staat als één man achter De Graaf door te kiezen voor 5,3 miljard. --- Twee gezichten In de politiek gebeurt er iets eigenaardigs. Afgezien van het CDA, dat zijn partijgenoot zoals gebruikelijk kritisch maar welwillend volgt, tonen de VVD en de PvdA twee gezichten. Officieel steunen de liberalen en bestrijden de socialisten De Graaf. Maar tegelijkertijd komen er uit hun kring geluiden van vooraanstaande partijgenoten, die openlijk kiezen voor het tot voor kort nog zo verguisde plan-Douben: de werkgroep Van Kemenade/Ritzen/Wöltgens binnen de PvdA en bij de VVD de Teldersstichting, het wetenschappelijk instituut van die partij. Louw de Graaf wordt er niet koud of warm van. Integendeel, hij spint garen bij al deze verdeeldheid. In drie jaar tijd brengt hij de uitkeringspercentages terug tot het door hem beoogde niveau van 70 procent van het laatstverdiende loon Eén concessie wordt hem in het najaar van 1985 door Lubbers opgedrongen. De geleidelijke verlaging van de werkloosheidsuitkering tot het niveau van het sociale minimum, het 'stapjes-plan', moet hij laten vallen. Dat zou hem bijna 1 miljard aan bezuinigingen schelen; hij heeft die schade weten te beperken tot een half miljard door - tegen zijn zin - over de hele linie de duur van de uitkering enigszins te beperken. --- Slinkse omwegen Wie aan de vooravond van het definitieve debat in de Tweede Kamer over de stelselherziening de balans opmaakt, kan vaststellen dat De Graaf langs vele slinkse omwegen toch zijn 'twee-trajecten-stelsel' binnenhaalt. Immers, voor de overgrote meerderheid van de werknemers geldt al dat zij bij een uitkeringspercentage van 70 procent meteen op het sociale minimum terugvallen. Toch krijgt hij niet écht zijn zin. De ongelijke behandeling tussen langdurig werklozen en arbeidsongeschikten blijft in elk geval bestaan. Wie een volledige WAO-uitkering krijgt mag die tot zijn pensioen houden; werklozen komen na verloop van tijd automatisch in de bijstand terecht. Dit betekent dat WAO-ers hun spaarcenten mogen houden, terwijl langdurig werklozen die eerst moeten opmaken voor zij bijstand krijgen. Anders gezegd: sparen voor kwade dagen wordt gestraft. Nog sterker: de door Douben en De Graaf bepleite mogelijkheid een aanvullende verzekering voor uitkeringen boven het minimum te sluiten is van de baan. Dit probleem heeft De Graaf opgelost voor werklozen van vijftig jaar en ouder. Zij komen niet in de bijstand terecht, maar in de zogeheten 'Inkomensvoorziening Oudere Werklozen' (IOW). lOW-ers mogen, in tegenstelling tot bijstandsontvangers, hun spaarcenten wèl behouden. CDA en VVD voelen er veel voor deze regeling óók te laten gelden voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten beneden de vijftig jaar die - als de stelselherziening helemaal doorgaat - ook in de bijstand terecht komen. Dat zou De Graaf ƒll5 miljoen kosten. Hij is ertegen, niet zozeer vanwege de kosten alswel omdat dit tot een nieuwe ongelukheid zou leiden tussen mensen die voor een deel werkloos en voor een deel arbeidsongeschikt zijn en mensen die gewoon werkloos zijn. De Graaf weet dat de oplossing eigenlijk heel simpel is. Voor een half miljard gulden kan de lOW-regeling op alle werklozen, van jong tot oud, van toepassing worden verklaard. Dat geld was er notabene! Het is echter vorig jaar al door Lubbers weggegeven om de regeringspartijen CDA en VVD tegemoet te komen, die het niet aan hun achterban durven te verkopen dat mensen met een hoger inkomen zich in geval van werkloosheid sneller bij hun lotgenoten op het minimumniveau moeten scharen. Als De Graaf zijn geestverwanten dat éne noodzakelijke duwtje nog weet te geven en bovendien laat vastleggen dat uitkeringen van aanvullende verzekeringen in de lOW net als gewoon spaargeld buiten schot blijven, dan krijgen Arie Adriaan Van Rhijn en Nico Douben -na tien jaar van verhitte discussies - toch nog gelijk. En Den Uyl kan niet tegenstemmen: dit is immers wat hij in zijn VPRO-praatje van 2 januari 1976 voor ogen had ? ---