Wonen aan het water in Amsterdam
Amsterdam is in de hele wereld beroemd om zijn rijkdom aan water. Maar de stad kent, sinds het eind van de vorige eeuw, nóg een traditie die hem internationale faam heeft bezorgd: de sociale woningbouw. Belangrijke architecten hebben in deze stad, door de jaren heen, de kans gekregen baanbrekend werk te verrichten op het gebied van stadsvernieuwing: huizen bouwen die én goed én mooi én betaalbaar zijn. Samen met rederij Karel Lovers laat Het Parool zien hoe gewone Amsterdammers aan het water wonen - een voorrecht dat elders alleen de rijken kennen.
Rederij KAREL LOVERS, Prins Hendrikkade tegenover Sint Nicolaaskerk (nummer 76), telefoon: 22 21 81/25 93 23. Elke zondagmorgen 11 uur. De tocht duurt anderhalf uur Prijs, inclusief koffie: ƒ 12,-voor volwassenen, ƒ 10,- voor kinderen.
V LA DE Kromme Waal en Oude Waal vaart de boot de stadsvernieuwing tegemoet. De brede brug ter hoogte van de Sint Antoniessluis (1) is een breekpunt. Over deze brug, en door de Jodenbreestraat en de Sint Antoniesbreestraat aan weerskanten ervan, hadden auto's af en aan moeten rijden. Want dat was wat het gemeentebestuur sinds de jaren '50 voor ogen had met zijn 'wederopbouwplan' voor de binnenstad: grote verkeersdoorbraken. Later kwam daar nog een metrolijn by. Aan de oostkant van de brug is te zien tot hoe ver de plannen werden doorgezet. Hier ligt het oude beleid in de vorm van de als verkeersweg bedoelde Jodenbreestraat met daaraan een schrikbeeld van hoe het had kunnen worden: het Burgemeester Tellegenhuis (2). Dit tweehonderd meter lange gebouw, in 1971 opgeleverd als verzamelgebouw voor textielgrossiers, kreeg al snel de bijnaam Maupoleum; vrij te vertalen als het praalgraf van de projectontwikkelaar Maup Caransa. De westoever van het water ziet er heel anders uit. Hier begint de Nieuwmarktbuurt, waar de bewoners zich in de jaren '70 verzetten tegen de grote doorbraakplannen. Z. wilden geen verkeersweg in hun buurt, maar betaalbare woningen in een herkenbare omgeving. En ze wonnen het gevecht; hun oude huizen werden vervangen door goedkope nieuwbouw binnen het oorspronkelijke stratenpatroon. Er werden zelfs tientallen miljoenen extra geïnvesteerd om woningen te kunnen bouwen op de metrobuis die hier onder de grond loopt. Rubberblokken onder de huizen dempen de trillingen van de metrotreinen. Als de blokken vervangen moeten worden, worden de huizen een stukje opgekrikt. Ook het Pentagon (3), net voorbij de Sint Antoniessluis, rust op rubber. De architect van dit velhoekige, vrijstaande gebouw is Theo Bosch, die samen met Aldo van Eyck een belangrijk stempel heeft gedrukt op de vernieuwing van de Nieuwmarktbuurt. In de jaren '70 koos het gemeentebestuur voor het reddingsplan dat Bosch en Van Eyck voor de buurt hadden gemaakt; vervolgens vochten de twee architecten met de bewoners jarenlang tegen elke wijziging die datzelfde gemeentebestuur op het plan wilde aanbrengen. Na wat kleinere projecten in de buurt heeft Bosch met het Pentagon duidelijk zijn eigen stijl gevonden. Ranke gevels zonder metselwerk, met veel in- en uitstulpingen. Beneden een arcade. Het binnenterrein van het gebouw is voor iedereen toegankelijk. Bosch heeft hiermee wat openbare ruimte willen toevoegen aan de volgebouwde Nieuwmarktbuurt. Voor de bewoners van het Pentagon bracht dit echter ook overlast van verslaafden en andere ongewenste bezoekers met zich mee. De trappenhuizen werden daarom met hekken afgesloten. Het gebouw krijgt nu een huismeester, die wordt betaald uit een rijks-subsidiepot voor bestrijding van kleine criminaliteit. Voornamelijk deze ervaringen met criminaliteit en vandalisme waren voor het huidige Amsterdamse college van b. en w. aanleiding het gesloten bouwblok tot norm te maken voor de nieuwbouw in de stad. Steeds meer krijgt het gemeentebestuur echter het verwijt dat het hierin te dogmatisch is en een te vanzelfsprekende koppeling legt tussen veiligheid en afgesloten binnenterreinen. Wethouder Van der Vlis (PvdA) van ruimtelijke ordening kwam hierop onlangs met een nieuw argument: hij vindt het gesloten bouwblok 'gewoon mooier.
| Zwanenburgwal |
Even voorbij het Pentagon begint de Zwanenburgwal, waar oud, verbouwd en nieuw stijlvol gecombineerd zijn. De gevel van de voormalige ijzerhandel Leeuwenberg (4) is overigens wel in een èrg enthousiast oranje gepleisterd. De Zwanenburgwal heeft lang moeten wachten op het herstel. Nadat veel Joodse bewoners in de Tweede Wereldoorlog hier waren weggevoerd, sloopten andere Amsterdammers de interieurs uit de panden. Na de oorlog volgde een periode van speculatie en verwaarlozing die tot het begin van de jaren '80 duurde. Een aantal van de panden was ondertussen ook gekraakt, onder meer door architecten die er herstelplannen voor maakten en dus nu in hun eigen ontwerp wonen. Van Gils bijvoorbeeld, op wiens rtaam de verbouwing staat van De Son (5). Achter het geel gepleisterde stuk van de gevel zat vroeger een pakhuis, de witte rest is het kantoor dat daar in de jaren twintig omheen werd gebouwd. De smalle hoge ramen maken dat de gevel ondanks de afwijkende materiaalkeuze past tussen de oudere gebouwen. Ook Paul de Ley heeft daar op gelet tijdens het ontwerpen van de vier lichte panden met de ronde balkons (6 t/m 9), die verderop tussen de oudbouw staan. Om misverstanden te voorkomen: de hele Zwanenburgwal is sociale woningbouw, óók het pand op de hoek met het riante uitzicht over de Amstel. Wie zich nog wil verwonderen over de Amsterdamse combinatie van muziektheater en stadhuis, krijgt daar aan het eind van de Zwanenburgwal gelegenheid voor. Daar draait de boot om de Stopera (10) heen de Amstel op en buigt dan voorbij de Blauwbrug naar links, de Nieuwe Herengracht in. Langs de linker oever daarvan staan een paar concentraties van 'Hatjes' i(ll •" 12). De letters van de afkorting staan voor Huisvesting Alleenstaanden en Tweepersoonshuishoudens; de praktijk van de HAT is jongerenhuisvesting, waarvoor uitzonderingen gelden in de strenge regelgeving van de bouwverordening. Zo mag in Amsterdam op vyf-hoogzonder-lift geen echte woning worden gebouwd, maar wel een HAT. Sommige volkshuisvesters spreken dan ook al van 'de alternatieve dakpan.
gebruik. Ondertussen was het complex wel op de rijksmonumentenlijst gezet; er moest dus iets mee gebeuren. En waar dure koopappartementen niet mogelijk bleken vanwege de hoge bouwkosten, slaagde een plan van architect Van Stigt voor ruim vijfhonderd woningwetwoningen en vijftienduizend vierkante meter bedrijfsruimte wel.
Het geheim ligt verscholen achter de gevel. De onderste twee verdiepingen, waarin bedrijfsruimten zhn ondergebracht, lopen over de volle veertig meter diepte door. Maar daarboven heeft Van Stigt de kern uit het complex laten zagen. Zo kreeg de stad er op tweehoog een straat bij en werd de lichttoevoer aan de achterkant van de woningen gegarandeerd. Helemaal aan het eind van het dok zijn een paar lage pakhuizen en loodsen gesloopt voor nieuwbouw (14). Deze huizen hebben wel balkons op het zuiden, wat m het oude monument niet mogelijk was omdat het de orginele gevel te zeer zou aantasten. Maar de dubbele glazen deuren aan de zonkant kunnen open, zodat de bewoners bruin kunnen worden in hun woonkamer.
U-plein _____■_________________________,
Door het Oosterdok naar het IJ, waar direct de bebouwing aan de noordoever in het gezicht springt. Het stedebouwkundig plan voor deze nieuwbouwwijk rond het U-plein (15) is ontworpen door Rem Koolhaas en Jan Voorberg... in uitgebreide samenspraak met de buurtbewoners wel te verstaan. Lange tijd stond er zelfs een 'inspraak-keet' op het bouwterrein. Koolhaas
moet er in het begin van gegruwd hebben. Had hy niet kort, voor hij deze opdracht aannam, in een interview nog geklaagd over die 'synthetische legers van inspraakmonsters'?
Maar tegen ieders verwachting in leidde de samenwerking niet tot grote controverses. Architecten en bewoners lieten elkaar in hun waarde en de enige grote verliezer was de Amsterdamse dienst voor de ruimtelijke ordening. Het stedebouwkundig plan van deze dienst, een dubbele gordel van gesloten bouwblokken, legde het terecht af tegen de ideeën van Koolhaas en Voorberg. Niemand wilde hier een kopie van bestaande negentiende-eeuwse wijken; deze plek aan het water moest een eigen karakter krijgen.
Entrepotdok
Tussen 1708 en 1829 werden aan het Entrepotdok 84 pakhuizen gebouwd, bij elkaar een gigantisch complex van ruim vierhonderd bh' veertig meter (13). Begin deze eeuw raakte het in verval en zon twintig jaar geleden waren alleen de onderste verdiepingen nog in
1. Sint Antoniessluis 2. Burgemeester Tellegenhuis of Maupoleum. Verzamelgebouw voor textielgrossiers. Arch.: Zandstra, Gmelig, Meyling, De Clerq Zubli (1971) 3. Pentagon. Woningbouw en winkels. Arch.: Bosch (1983) 4. Leeuwenberg. Woningbouw. Arch.: Rappange en Visser (1988). 5. De Son. Verbouwd tot HATeenheden. Arch.: Van Gils (1985). 6 t/m 9. Woningbouw. Arch.: DeLey(l9B6). 10. Stadhuis/Muziektheater. Arch.: Holzbaueren Dam (1986-1988) 11. Nieuwe Herengracht 109--111. Verbouwd tot HAT-eenheden. Arch.: Mulder(l9Bl). 12. Nieuwe Herengracht 143. Verbouwd tot HAT-eenheden. Arch.: De Boer en Hubers(l9Bs). 13. Entrepotdok. Restauratie en woningbouw. Arch.: Van Stigt (1985-1987). 14. Entrepotdok (nieuw). Woningbouw. Arch.: Wijnen en De Koning (1984). 15. U-piein en omgeving. a. Stadsvilla's U-plein. Woningbouw. Arch.: Van Meer (1984). b. Strokenbouw U-piein. Woninbouw. Architectengroep 69(1984). c. Buitenzagerij, Buitendraaierij, Het Dok. Woningbouw. Arch.: De Kat en Peek (1984). d. Bankwerkerij, Ketelwerkerij, Motorwal. Woningbouw. Arch.: Peters en Bogers (1984). e. Gieterij, Smederij, Noordwal, Koperslagerij. Woningbouw. Arch.: Van Rhijn (1985)
De indeling die de wijk nu heeft, wordt voor een groot deel bepaald door de voorwaarde dat het uitzicht op het water zo min mogelijk belemmerd mocht worden. Dit verklaart de kenmerkende strokenbouw dwars op het IJ. De enige bebouwing die de lengterichting van de oever volgt, staat op poten, zodat ook hierdoor het zicht vanuit de oude Vogelbuurt achter de nieuwbouw niet helemaal geblokkeerd wordt. Straatnamen als Het Dok, Ketelwerkerij en Binnendraaierij herinneren aan de oude ADM-werf die in dit gebied ten onder is gegaan.
Aan de bouw van de wijk hebben in totaal zeven architectenbureaus meegewerkt. Koolhaas had de supervisie en snoerde zyn collega's in een strak corset van voorwaarden om de eenheid van de wy k te waarborgen. Toch wyken drie blokken aan de oostkant (15d) erg af door hun materiaalkeuze. Hier heeft de woningbouwvereniging Patrimonium haar zin doorgedreven en is donkere baksteen gebruikt. Achter die uitzondering ligt aan de Motorwal het langgerekte blok op poten dat Koolhaas zelf ontwierp (15g). Bovenop de HAT-woningen aan een enigzins uitstekende, open galery, met bankjes en mooi uitzicht. Koolhaas wilde deze woningen ook voorzien van één groot raam over de hele voorgevel, dat als een garagedeur geopend kon worden. Daar was het budget echter niet op berekend.
Andere vondsten zijn wel doorgegaan, zoals een gebogen muur in de woningen op de kop van het gebouw en een 'watervaltrap': een trap die aan één stuk door loopt, dwars door het gebouw, en die na vier verdiepingen aan de andere kant uitkomt op de galery. Opvallend is ook de sinaasappelkleurige 'drakenrug' die boven het gebouw uitsteekt. Op deze plek loopt een toegangsweg tot de wyk onder het gebouw door, waar-
f. Binnenzagerij, Binnendraaierij, Het Dok. Woningbouw Arch.: De Haan (1986-1987). g. Motorwal, Het Dok. Woningbouw en buurtvoorzieningen. Arch.: Koolhaas (1987-1988). h. School. Arch.: Koolhaas (1987) 16. Hollandsetuin. Woningbouw. Arch.: De Ley (1982). 17. Zandhoek. 18. Zoutkeetsgracht. Woningbouw. Arch.: Roos (1988). 19. Nieuwe Teertuinen. Woningbouw. Arch.: Roos (1985). 20. Bickersgracht Woningbouw. Arch.: De Ley en Van den Bout (1975-1977). 21. De Houtman. Restauratie en woningbouw. Arch.: Lammertsma(l9B4). 22. Houthavens.
door er geen kolommen konden worden geplaatst. Het gebouw hangt nu aan de boog. Overigens heeft de aannemer tijdens de bouw een enorme stalen constructie moeten gebruiken om het gebouw te steunen voordat het aan zn eigen dak kon worden opgehangen. In het meest westelyke deel van de wijk wilden Koolhaas en Voorberg aanvankelijk woontorens plaatsen. Na bezwaren van de buurt, met name over de hogere woonlasten die deze bouwvorm met zich meebrengt, is gekozen voor de lagere 'stadsvilla': een mini-woontorentje met vier woningen per etage. De school (15h) die vlak naast het café aan het water ligt, is ook een
;:::::*:*#:#^ ! HETRARGOL , tekst: TANJA VAN BERGEN, in samenwerking met HAN MICHEL, vormgeving: KO VAN RAVENSWAi^ivm&i:^
Woonlasten in stadsvernieuwingsgebieden:
De huren in de stadsvernieuwingsgebieden worden - onafhankelijk van de gemaakte bouwkosten - berekend op basis van de oppervlakte van een woning. Globaal komen daar de volgende bedragen ui,: kale huur per maand Tweekamerwoning: ƒ 366,--(gemiddeld 56 m 2) Driekamerwoning: ƒ 429,--(gemiddeld 70m2) Vierkamerwoning: ƒ 489,--(gemiddeld 84 m 2) Voor HAT-eenheden gelden andere berekeningen, die de volgende woonlasten opleveren: Zelfstandige woonruimte: kale huur per maand nieuwbouw ƒ 326,--verbouw ƒ 262,- HAT met gemeenschappelijke voorzieningen: nieuwbouw: ƒ 262,--verbouw: ƒ 236,
f ontwerp van Koolhaas. Er ontbreekt nog een tussenf stuk aan, een spellokaal dat voorlopig is wegbezuinigd.
West
Voor veel Amsterdammers is de Zoutkeetsgracht slechts een andere naam voor het eindpunt van tramlijn 3. Maar ook aan en rond deze gracht staat veel sociale woningbouw. Om in de gracht zelf te komen vaart de boot eerst door het Westerdok, langs de Hollandsetuin. De drie huizenblokken hier (16), van Paul de Ley, zagen er bij de oplevering in 1982 vrolijk uit, met de lichte muren en blauwe kozijnen. Maar amper zeven jaar later lijden ze aan een ernstige vlekziekte. De poreuze stenen die De Ley liet gebruiken, absorberen te veel vocht, waardoor de gevels op sommige plekken erg grauw worden. Uiteindelijk zullen ze gepleisterd moeten worden om de indruk van verval weg te nemen. In het derde huizenblok heeft De Ley ateliers ontworpen, in een poging om de begane grond levendig te maken. De gebruikers ervan houden echter niet van inkijk en hebben de grote ramen geblindeerd. Het resultaat is het tegenovergestelde van wat beoogd werd: een saaie bedoening. De bewoners van de historische panden aan de Zandhoek (17) hebben lang geprotesteerd tegen de plannen voor de nieuwbouw direct bij hen om de hoek aan de Zoutkeetsgracht (18). Het hoge gebouw zou de Zandhoek wegdrukken. Maar het gewaagde ontwerp van Boris Roos kwam en won; de kritiek is nu verstomd. Even verderop, aan de Nieuwe Teertuinen (19), staat nog een mooi blok van Roos, in grijze steen met ronde daken. Deze huizen verschillen toch wel heel erg van de allereerste stadsvernieuwingsprojecttn, die in de tweede helft van de jaren '70 werden gebouwd. Langs de Bickersgracht staan voorbeelden uit die tijd, van Paul de Ley en Jouke van den Bout (20). De afgeschuinde daken zetten jarenlang de toon van de stadsvernieuwing in Nederland. Langs het tot woningen verbouwde pakhuis De Houtman (21), vaart de boot het IJ op. Hier, in dit grote niets tussen de Houthavens (22) en het Centraal Station moet Amsterdam een nieuw gezicht krijgen: het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds en de projectontwikkelingsmaatschappij Mabon hebben tot oktober de tnd om met uitgewerkte plannen te komen voor een jachthaven, een schiereiland met kantoortorens en ruim vijftienhonderd woningen, waarvan een groot aantal in de duurdere sectoren. Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf. Het stadsbestuur wil een facelift voor de gehele zuidelijke IJoever; de deelraad Noord heeft soortgelijke plannen ontwikkeld voor de noord-oever van het IJ. En aan beide kanten van het water wordt enthousiast gesproken over 'stedelijke kwaliteit' en 'allure. De schijnwerpers zijn gericht op een nieuw troetelkind. En de sociale woningbouw ? Die gaat ondertussen gewoon door.
Het Pentagon van Theo Bosch, gebouwd op rubberblokken
Gebouw De Son aan de Zwanenburgwal
Oud en nieuw door elkaar, ook aan de Zwanenburgwal: allemaal sociale woningbouw
Het lange woonblok van Rem Koolhaas: sluitstuk van de nieuwbouwwijk rond het U-plein. Op de inzet de 'drakerug'
Toen dit gebouw van Boris Roos aan de Zoutkeetsgracht er eenmaal stond, verstomde de kritiek van de buurtbewoners.
j Wonen in een halve kilometer pakhuizen: het Entrepotdok
De Hollandsetuin aan het Westerdok met de huizenblokken van De Ley
---