Comedie Francaise bracht 'moderne' Molière 'DOM JUAN' IN SUPERIEURE VERTOLKING [N 1665 werd- Mol ure's Juan" voor het ( eerst opgevoerd *jt in een theater dat " bijna op dezelfde J plaats stond als ( waar ruim 300 ' jaar later de Comedie Francaise een reprise liet instuderen door de jonge regisseur Antoine Bourseiller. Het Holland Festival bood ons gisteravond de zeldzame gelegenheid de Comedie Francaise buitenshuis te zien optreden met deze, in Frankrijk zelf druk omstreden ..Dom Juan"-enscènei-ing. Wat Bourseiller in zijn regie voornamelijk heeft nagestreefd (en dat in het voetspoor van Vilar en Planchon) is het tonen van de moderne mens achter Molières woorden. Deze sterk nuchter-psychologische benadering is een procédé dat zich voor lang niet ieder sltuk of ieder personage van Molière even goed leent. Veel van de overwegingen die de zeventiende eeuwsie komedieschrijver zijn figuren in de mond legt, zijn niet los ite denken van de moraal en de omstandigheden in zijn tijd. Zo is er veel in het „verschrikkelijke" atheïsme van Dom Juan en de slaafse tenechtentrouw van Sganarelle dat niet naar onze eigen tijd „vertaald' - kan worden. Maar het wonderlijke is dat Molière in de figuur van de traditionele wouwenverleider toch al heeft doorgetast naar de motieven achter dat rusteloze zoeken, en iemand heeft getekend die liever „pour I'amour de i'humanr.é" (uit liefde voor de mens) iets goeds doet dan op geloofsgezag. --- (ADVERTENTIE) Kingor fnTfflfl, batterijen \T ,| geven 50 % \ . i|y * méér energie \ , ïj|f L en leven langer! \ A _■ --- Perfect Blazers Ensemble bracht oud en nieuw werk een op r^antapler inte"ia _ Pr°sram- Np_ °ewees het ze\. rlands Blagi„ Ensemble hr;;fr«yond in de eeJe Kleine Con »Qn „eit zowel ö-o e i orig e musici als van het 9e. Edo de Waart tot in de perfectie ({„Joelde ensemblespel. Deze Amster_„( e bijdrage aan het Holland Festi- Gaü Vaarin een canzone van Giovanni en Vf1'1 (voor drie blaaskwartetten) H.V , Jt""ts onovertrefbare Serenade lui 3t>l (bekend ah Gran Partita) to0 e"''jltc hoogtepunten vertegen- Op leverde de kennismaking j,,nnief stukken van Kurt Weill en n u«n Vlijmen. 'ijk an Weill, die men hier voornamekre Van e Dreigroschenoper kent, t>ia^g men het concert voor viool, te i!Sorlcest, contrabassen en slagwerk dat hij in 1924, op 24-jarige half ' scftreef- Het stuk duurt een de ■ Uur> °en enorm zware opgave in tot broeihitte gestegen de Peratuur, waarvoor de musici vóór nu. lrJale (begrijpelijk) de rokjassen •Ze heDDen er dan ook heel vOo '? af te sPelen> en dat geldt ook tp ,r e solopartij, al kon men de knap lti ejk gaande violiste Nell Gotkowsvaker bezig zien dan horen. Ij., at tekent de instrumentatie van gjf stuk die ronduit onbeholpen is en stug soort contrapuntiek vaak in zwaar aangezette orkestrale contouren hult. De lichtvoetige lyriek die soms aan bod komt, weegt niet op tegen de talrijke bloedarme fragmenten die vrijwel zonder verband naast elkaar blijven. Meer plakwerk of montage dan compositie. --- Opstelling Van Vlijmens „Per diciassette" (voor zeventien spelers), gecomponeerd in opdracht van de gemeente Amsterdam en thans ten doop gehouden, vraagt een bijzondere opstelling: vier fagotten en vier hoorns op het podium, drie fluiten (op het balcon) achter het publiek, zes andere instrumenten (hobo's, klarinetten, saxofoon) aan de twee zijkanten waarvoor zes hoge zetels van tennisarbiters klaarstonden. De ruimtelijkheid bleek in het klinkende resultaat minder duidelijk dan de contrasterende werking tussen enerzijds boeiende, lome klankblokken en anderzijds fladderende, vrijblijvende figuren van sneller karakter. Dat zoveel extreme liggingen werden toegepast (fagotten uiterst laag en fluiten maximaal hoog, met een pijnlijk effect voor de trommelvliezen) had nauwelijks invloed op de totaalindruk die ondanks schokeffecten de sensatie van een quasi-bewegingloosheid zonder spanningsverschillen achterliet. LEK VAN DELDEN --- KUNST M.C. Escher, graficus met eigen gezicht iyj- C. ESCHER, aan wie het Haagse Gemeentemus eum een grote tentoonstelling wijdt, is één van de vooraanstaande grafische kunstenaars in Nederland. Van meet af aan heeft hij een '«langrijke inzet gehad; er van afgezien rlat een korte tijd zijn prenten nog in de leer zijn bij de graficus Jessuriin de Mesquita — men kan ze aantreffen in de catalogus: de Sint Bavoprent, de acat koppen, de St. Franciscua uit 1922. Zodra hij echter tegen 1922 Italië gaat bereizen komt er een eigen gezicht naar voren. In werk na 1937 neemt de fantasie wel toe, 'naar de oudere Prenten zijn de betere VEEL landschappen, vergezichten en steden, Siena, San Gemignano, het stadje met de vele torens. Het zijn starre landschappen zonder mensen. Een van de indrukwekkendste prenten is Castrovalva, gedaan in de lithotechniek, een techniek die hij na 1929 begint te hanteren naast de houtsnede. Dit werk is zeker niet los te denken van bepaalde tijdgenoten. Wij vinden een dergelijke landschapuitdrukking in de droge naalden van Lodewijk Schelfhout, het is niet misplaatst de naam Schumacher erbij te halen. Het eigen gezicht zit bij Escher in de behandeling van de lichtval in deze vergezichten. Geheel zijn zwart-wit-verdeling, zowel in zijn litho's als in zijn houtsneden geeft een s.iijd aan tussen licht en donker. Het is een strijd, die nooit beslist schijnt. Het gehele oeuvre door. voor en na 1937 tot en met de laatste prenten uit de catalogus, wordt hij gevoerd, al verte-git hij zich na 1937 vaak achter dwingende, wonderlijke voorstellingen of een uitgeplozen ornamen' ie k. TK noemde reeds twee malen het -*- jaartal 1937. Omstreeks die tijd verschijn'; er namelijk een andere Escher ten tonele. De kunstenaar acht de verandering zelfs zo sterk, dat hij het werk voor die tijd beschouwt als een soort studieperiode. Na 1937 ontplooit hij zich pas goed, is zijn mening. Een mening, die ik. ik zeg het ronduit, beslis, niet voor hondend procent deel. He; veranderen heeft te maken met het toenemen van de fantasie, het abstraherende treedt meer naar voren, een ornameni'.lust daarbij. Filosofie, mathematiek, relativiteit, verdringen hc. directe zien. De mathematische zijde van Eschers latere prenten schijnt bijzonder interessant te zijn, ze illustreren helder theorieën, die nauwelijks onder woorden kunnen worden gebracht. Ik wil deze belangrijkheid onmiddellijk geloven, waair de vakman spreekt met grote waardering, past de leek een gesloten mond en een behoorlijke aandacht. Ik kan slechts trachten te beoordelen of de prenten technisch en beeldend op hoog peil staan; in hoeverre de techniek in overeenstemming is met het nagestreefde uiterlijk, ten laatste welke plaats deze werken innemen in de geschiedenis van de Nederlandse grafiek, de grafiek in het algemeen. Dat is een weinig mijn vak, een beperkte benadering, maar ik houd me er aan. T\E eerste opmerking, die ik wil -'-' maken over de grafische werken van na 1937, al zijn er vroeger reeds sporen te vinden, is dat ze sterk maniëristische trekken vertonen. Maniërisme hier niet opgevat als een afgesloten periode in de kunstgeschiedenis (± 1520—1650), maar breder gezien zoals een Hocke het behandelt, in zijn studie: „Die Welt als I_ab>Tinith", (Rowohlt, Hamburg): een stroming in de beeldende kunst, die in elke tijd optreedt, meer of minder sterk. Ze is anti-klassiek en anti-naturalistisch, ze zoekt naar het wonderlijke, ze tracht de direct beleefde realiteit te om maskeren en duidelijk te maken, dat het bestaan wetmatig is en berust op een hogere orde. De zintuigelyke realiteit maakt deze orde niet zichtbaar, eerst heeft men zich aan het raadsel te onderwerpen, enfin, zelfs de Laplandse sprookjes staan er vol van en menig koningszoon redde zich heit leven door het raadsel op te lossen. In deze wereld hoort de graficus Escher thuis, een wereld, die zich reeds meer dan drie eeuwen geleden met de mathematica ophield, kleurenorgels zocht, liefhebbende in doolhoven, wónder-kabinetten, tijdmachines e-n cijfergedichten. "PSCHERS maniëristisch getinte -*-J prenten, kan men grof in drie groepen verdelen: — Architectuurgrafiek, die geënt is op de oude stadsgezichten en landschappen van voor 1937. Maar zij laat het naturalisme achter zich. geef; drie, vier of meer gezichtspunten tegelijk. Escher noemt deze prenten ~aaneenschakeling van ruimten." — Daarnaast vind;; men geometrische figuren zoals b.v. de band van Möbius, knopen, spiralen, in zekere zin hoort de prent Omhulsel erbij en het fantastische draakje, dat zich in de staart bijt. — Ten derde; een groep decoratieve prenten: „aaneenschakeling van contouren", zegt Escher er van. Zij zijn voor een deel ontstaan via de Moorse schilderingen, die de kunstenaar in Spanje bestudeerd heeft. Zij zijn mij het minst lief, vooral als ik aan _de Moorse schilderingen denk. Nie* omdat ze weinig knap zouden zijn, integendeel, ze zitten ingenieus in elkaar, maar de vogels, vissen en andere gebruikte diervormen komen mij als vorm op zichzelf zwak voor, het zijn teveel bakvissen. daar waar de graficus naar het Nederlandse straatje of kerkinterieur grijpt (70, 71) zakt hij direct af, krijgt de prent een veel minder gedreven uiterlijk. Ik moet een kritische noot zetten bij de architectuurprenten. Daar zijn prachtige prenten bij. gedaan met een bewonderenswaardige lithotechniek (Het Balcon. Boven en Onder, Belvédère b.v.). Het merkwaardige is echter, dat al deze bladen gebruik maken van Italiaans-Spaans aandoende architectonische vormen. OVER de techniek valt nog iets te zeggen, niet alleen blijft zij zowel voor de houtsnede als voor de litho uitgelezen, ze breidt zich zelfs uit. Escher begint namelijk na 1945 de zgn. „mezzo-tint" te hanteren, een techniek, die vooral in de tweede helft van de achttiende eeuw in Engeland tot grote bloei is gekomen (vooral portretten). Het is een uiterst moeizaam procédé, dat echter diepe fluweelachtige tonen kan geven. Het is niet overdreven te zeggen, dat Escher één van de zeer weinige Europese grafici is. die dit monnikenwerk op peil uitoefenen. Ik kom aan mijn laatste opmerking over deze tentoon, telling in het Gemeentemuseum van Den Haag toe. De landschappen, die Escher vervaardigde tijdens zijn verblijf te Italië waren zo goed als zonder stoffage. de menselijke figuur speelt een ondergeschikte rol in het vroege werk. Het zijn schimmen in een park, een standbeeld op een plein, een wazige vrouw met een bloem, opgeteerd door het licht. In de prenten na 1937 duikt, vooral bij de architectuuirprenten. het stoffage-verschijnsel op. Mannetjes en vrouwtjes bevolken het Belvédère, de prentententoonstelling, zitten boven- en onder, vermaken zich op straat. "C"R zit een ironisch kantje aan, ze -*--; geven de kleinheid weer ten opzichte van de oneindigheid. Maar ironie behoef; van de mens nog geen houten klaas te maken: Piranesi kan ons dat leren: hij zette om dezelfde reden zijn kleine pathetisch gebarende voddenrapers naast de grootheid en onverzettelijkheid van het klassieke verleden. Zijn figuren echter zijn een aparte studie waard. Piranesi was één van de grote figuurtekenaars van zijn tijd. Dat val: van Escher mie: 1? zeggen, zijn mannen en vrouwen komen uit he: slecht geïllustreerde kinderboek van de hulponderwijzer. VTANDAAR mijn opmerking, dat ik niet voor honderd procent achten de mening kan staan, dat de laatste prenten de beste zijn. Want zijn vroege prenten hebben het grote voordeel, dat er gelukkig geen hond op te zien is. Er zijn twee mensuitbeeldingen, die in tegenspraak zijn met mijn opmerking: het portret van de oude man met de horlogemaker-klep (19) en het portret van de graficus zelf. Deze uitbeeldingen reiken ver boven het mannetje uit, maar het zijn een zeer bekende en een zelfportret. Maniërisme en eenzaamheid gaan hand in hand. W. D. KUIK M. c ESCHER zelfportret uit 1943. Castrovalva' een \*n de indrukwekkendste kendste 'andschaps- Prenten van tscher, 1930lith° Uit „Andere wereld": een van de architectuurprenten waarin Escher verschillende gezichtspunten tegelijk geett en ruimten aaneenschakelt; uit 1947. --- WIENER BURGTHEATER GAF TPHIGENIE' VEEL ALLURE "17"AN het Wiener Burgtheater verwacht men niet » minder maar ook nauwelijks meer dan dat het I een groot brok toneeltraditie vakbekwaam in het ' Holland Festival komt schuiven. Aan de festivalbezoeker de nogal theoretische taak om na te gaan of er in die traditie nog wel voldoende leven zit. Daaraan zou men natuurlijk — bij voorbeeld aan de leiding van het Holland Festival — de vraag kunnen verbinden of dit nu echt de artistieke vreugde ten goede komt; maar dit is een recensie. Wat men verwachten mocht, heeft de Wiener Burg gisteravond in de Amsterdamse Stadsschouwburg opgebracht. Het beantwoordde de waag of Goethe's „Iphigenie auf Tauris" toneeltechnisch nog speelbaar is, bevestigend en het zou onjuist zijn dit feit te kleineren. Het betekent nl. onder meer dat in deze door regisseur Leopold Lindtberg streng geregisseerde opvoering, die in de mise en scène doelbewust statisch is gehouden op enkele daarmee goed contrasterende zeer beweeglijke gevoelsexplosies na, de juiste toon werd gevonden voor Goethe's tekst. In die tekst zitten nogal wat prekerige passages, waar de humanist, moralist en feminist Goethe veel breder uithaalt dan zijn semiklassiek toneel verdragen kan. Dat desondanks het spel een zekere bezieling kreeg en de vertolkingen een constante allure hielden, is geen geringe prestatie. Er werd bovendien gespeeld in een ruim, modern decor, dat vooral door het als een windvaan gebogen, abstract uitgevoerde fries stijlvol en fraai was. Ook uit de mooie kostuums en goede belichting bleek met hoeveel toewijding aan deze voorstelling is gewerkt. Maar toneel begint en eindigt met de betekenis van het stuk. Goethe's „Iphigenie auf Tauris" is behalve voor mensen, die zich aan het stoffige „hij was toch een groot (Faust-) schrijver" vastklampen, niet meer interessant. De Grieken (Euripides) aan wie hij zijn stof ontleende, hebben ons nog voldoende te zeggen, maar de levensbeschouwing die Goethe er aan verbond doet „weltfremd" aan. Zijn Iphigenie is de tot standbeeld verheven vrouw, die als symbool van het goede het onderste uit de kan haalt. Haar goedheid en eerlijkheid doen al het noodlot, heel het barbaarse geweld van de Griekse denkwereld smelten. Wie het goede zo positief laat triomferen verraad niet alleen het klassieke treurspel, maar mist bovendien de boot van het drama, dat de mens altijd wankel plaatst tegenover zijn omstandigheden, die al dan niet als goed en kwaad worden uitgesorteerd. Ook de rollen boeten door Goethe's visie aan betekenis in. Men kan ze opvullen met gevoel, niet met tragiek. In de titelrol bracht Judith Holzmeister veel zuiver gevoel aan, technisch gaaf maar niet constant. Los van haar wat ouderwets aandoende gebaar bleek vooral uit het stille spel, dat haar persoonlijkheid niet sterk genoeg is voor een rol die op een Griekse heldin moet lijken. Walther Rever kwam als Orestes, de door Goethe zelf gespeelde sleutelrol van dit stuk, overtuigender in de buurt van dat Griekse patroon. De drie andere rollen werden met concreet vakwerk stevig overeind gezet door Erich Auer (Thoas), Joaehim Benning (Pylades) en Gerhard Eisler (Arksus). C. B. DOOLAARD --- Film van Torn Tholen wint Zilveren Beer in W.-Berlijn WEST-BERLUN. woensdag (Reuter, AP) — De Nederlandse film „Toets' ' van Torn Tholen heeft in de categorie korte films en documentaires op het filmfestival van Berlijn een Zilveren Beer gekregen. De film, die geproduceerd is door de Nederlandse Filmproductiemaatschappij in Amsterdam, is gemaakt in opdracht van de Stichting Havenbelangen Rotterdam. De Zweedse film „Ole Dolc Doff" kreeg de Gouden Beer voor de beste speelfilm. De film, die werd geregisseerd door Jan Troell. kreeg ook onderscheidingen van de katholieke en protestantse filmorganisaties. De jury kende de Franse acteur Jean-Louis Trintignanl een Zil- veren Beer toe voor zijn spel in „l'Homme qui ment"; de Zilveren Beer voor de beste actrice ging naar Stephane Audran op grond van haar spel in „Les Biches" van Claude Chabrol. De Zilveren Beer voor de beste regieprestatie werd toegekend aan de Spaanse regisseur Carlos Saura voor zijn film „Peppermint Frappe". De Franse korte film „Portrait d'Orson Welles" kreeg een Gouden Beer. Een Zilveren Beer voor het beste debuut ging naar Werner Herzog voor zijn film „Lebenszeichen". Twee speciale Zilveren Beren werden toegekend aan de Joegoslavische film „Onschuld zonder bescherming" van Dusan Makavejev en de Italiaanse inzending „Come d'Amore". „Onschuld zonder bescherming" kreeg ook de prijs van de internationale filmkritiek. JAN TROELL ...Gouden Beer... TOM THOLEN ... Zilveren Beer ... --- Drie-in-één En dat is dan ook wat George Descrières in zijn filosofische, gedistantieerde Dom Juan laat zien; de aan Hamlet verwante twijfelaar én een wetenschapsman die, als Faust, onbevredigd as door de beperktheid van de menselijke kennis. Zo ontmoeten elkaar drie van de grootste figuren uit de toneelhistorie in deze superieure vertolking. Naast die moderne „zoeker" staat de ten onrechte naar hedendaagse vormen omgebogen Sganarelle. Deze radde, opstandige knecht kan niet zonder schade aan de humoristische werking losgemaakt worden van zijn klassieke prototype: de handige, eigengereide slaaf. De ietwat duffe, devote burgerman die René Oamoin (een invaller) liet zien was, hoe goed gespeeld ook, meestal buiten de (door Molière geschetste) orde. --- Boeiend Ook op andere plaatsen was Bourseiller wel eens origineel ten koste van de tekst, maar over het algemeen stond hier een boeiende, uitgebalanceerde en bij vlagen bewogen (b.v. de Elvira van Ludmila Mikael!) Dom Juan-voorstelling op de planken die door Oskar Gustin frappant was aangekleed. Alle kostuums waren in verschillende tinten blauw en in sterk uiteenlopende materialen (tot corduroi en leer toe) uitgevoerd met alleen een enkel rood accent voor de titelrol. De uit metaal opgebouwde, halfabstrakte dckorstukken leidden tot spookachtige. deels fraaie. deels vreemde toneelbeelden, waarbij voor de hellevaart zelf een fascinerende modem-technische oplossing was gevonden. Vanavond in Utrecht, morgen in Amsterdam en 6 juli in Rotterdam heeft men nog de gelegenheid om dit goeddeels geslaagde voorbeeld van vernieuwing binnen het kader van een hechte traditie, te gaan zien. HANS VAN DEN BERGH --- Prinses Christina zingt in koor Baehvereniging DEN HAAG, woensdag (ANP) — Prinses Christina is lid geworden van het koor van de Nederlandse Bachvereniging. Zij zal met ingang van het komende seizoen van dit koor deel uitmaken. --- Indrukwekkende start van Orgelmaand in Haarlem "JVTIET alleen is ■"-' de Haarlemse Orgelmaand — ook dit jaar een belangrijk onderdeel van het Holland Festival en door haar grootse opzet eigenlijk op zichzelf al een (mini) festival — ■ gisteravond in Haarlems Grote of St. Bavokerk met indrukwekkende uitvoeringen van Igor Strawinski's Psalmensymfonie (1930) en Mis in C (1948) geopend, maar tevens is daarmee de weinig voorkomende gelegenheid geboden deze meesterwerken te beluisteren, die bovendien grandioze kerkmuzikale vernieuwingen zijn en de twintigste eeuw in dat opzicht dan ook voor een belangrijk deel de weg hebben gewezen. Voor wat dirigent Henk Spruit met het Groot Omroepkoor (symfonie), Radiokoor (mis) en Radio Philharmonisch Orkest (beide) in deze eerder architectonisch dan akoestisch aantrekkelijke kerkruimte t.a.v. gunstige klankverhoudingen nog tot stand heeft weten te brengen moet men veel respect hebben. Want al zijn deze composities door hun diep sacrale inhoud sterk aan een dienovereenkomstig milieu gebonden — de mis is zonder twijfel voor liturgisch gebruik geschreven ■— door de lange nagalmtijd van een kerk, en zeker door die van de St. Bavo gaat er van hun gecompliceerde, verfijnd genuanceerde structuur artistiek toch wel heel veel verloren, zelfs ondanks het feit, dat mu-' ziek en religie hier een synthese van de hoogste orde vormen. Het was Spruits verdienste die geestelijk-muzikale eenheid ook in deze moeilijke situatie zoveel mogelijk te hebben verwezenlijkt. Dat lukte hem uiteraard beter in de mis, die met haar elf instrumentale (blaas)partijen vrij doorzichtig is. dan in de symfonie, waar orkest en koor omvangrijker zijn en door akoestische vertroebeling van melodie en vaak syllabisch behandelde tekst (enkele Vulgaat-verzen uit psalm 38 en 39; 150 geheel) dan ook soms eerder de chaos dan de „glorie Gods" — zoals Strawinski boven zijn partituur schreef — leek te worden bezongen. De avond was met G. Gabrieli-motetten en -orgelstukken resp. door het Klein Radiokoor 0.1.v. Carel Laóut en Albert de Klerk klankvol begonnen. ROGIER STARREVELD --- Lee Marvin in filmversie van musical (Van onze kunstredactie) AMSTERDAM, woensdag. — De Amerikaanse acteur Lee Marvin zal zijn musical-debuut maken in de verfilming van de Broadwayshow „Paint your Wagon". Deze musical, die zich afspeelt tijdens de gold-rush in Californië, is gemaaikt door Alan Jay Lerner en Frederick Loewe. De film wordt geregisseerd door Joshua Logan. het scenario is gemaakt door de toneelschrijver Paddy Chayefski. ---