Weense partijenstrijd Ket Wenen van de late negentiende eeuw vormde het decor van een muzikale stammenoorlog tussen de aanhangers van Brahms en die van Wagner. Beider namen waren in de communis °Pinio grofweg synoniem met de tegenstelling conservatief-progressief. Terwijl de Brahmsianen zorgvuldig de klassieke tradities conserveerden en 2ich in hun behoudzucht gesteund wisten door de meester zelf, verkenden de Wagnerianen steeds fanatieker de expressieve mogelijkheden van de tonaliteit, sinds 1600 het muzikale regelsysteem van de westerse muziekcultuur. Voor Zemlinsky bestond die strikte tegenstelling niet. Toen hij in 1895 Schönberg ontmoette, koesterde hij dezelfde liefde voor Wagner als voor Brahms, zoals Sarema al enigszins aangeeft. Schönberg, die iets meer dan tien jaar later het tonale systeem omverwierp en de atonaliteit introduceerde, had het destijds nog niet erg begrepen op zijn grote voorganger Wagner. Maar nadat hij zich bij Zemlinsky als compositiestudent had aangemeld, was de bekering snel een feit en vanaf 1899, na de voltooiing van het onheilszwangere strijksextet Verklarte Nacht, behoort Schönberg tot de kopstukken van de muzikale voorhoede. De artistieke en persoonlijke banden tussen Schönberg en Zemlinsky worden nauwer aangehaald. Zij culmineerden in 1904 in de oprichting van de Vereinigung schaffender Tonkünstler, die het publiek op de hoogte moest gaan houden van de nieuwste muzikale ontwikkelingen. Erevoorzitter van de vereniging was een andere vaandeldrager van een nieuw muzikaal tijdperk: Gustav Mahler. De koerswijziging van Zemlinsky was een feit: van de Brahms-partij was hij definitief vervreemd. De confrontatie van oude en nieuwe waarden in het Wenen van rond de eeuwwisseling werd in de muziek gesymboliseerd door de krachtmeting tussen Brahmsianen en Wagnerianen, maar bracht ook binnen het algehele artistieke klimaat een aardverschuiving teweeg. In de ontmoetingscentra van de jongste generatie Weense kunstenaars schijnt heftig te zijn gedebatteerd over de vraag hoe het nu verder moest zonder de oude zekerheden van het keizerrijk. De toen zo actuele gewetensvragen, de overgang van feodale tradities naar gelijkheidsidealen, worden in Schnitzlers verhaal Leutnant Gustl schitterend in beeld gebracht. Luitenant Gustl, het prototype van de karikaturale militair, wordt in een theatergarderobe beledigd door een bakker, een man van het volk. Gustl reageert secundair en realiseert zich pas later dat die schande conform de traditie in een duel dient te worden uitgewist. Maar aangezien de etiquette niet voorziet in een duel met ondergeschikten, is zelfmoord de enige oplossing voor Schnitzlers ijzervreter. Een deus ex machina bevrijdt de militair de volgende dag van de moordende twijfel. De bakker is omgekomen bij een brand in zijn woning en het probleem is opgelost. De afrekening met negentiende-eeuwse zekerheden resulteert in Wenen enerzijds in een grote aandacht voor de Franse en Scandinavische naturalisten (Zola, Ibsen, Strindberg, Jacobsen), maar uit zich anderzijds juist in een vlucht uit de realiteit die door die naturalisten zo genadeloos beschreven wordt. Zemlinsky behoorde tot de categorie van de dagdromers. Hij heeft ook Jacobsen getoonzet, maar zijn tekstdichters zijn vaak escapisten met een hang naar het sprookjesachtige en exotische: Maeterlinck, Wilde, Tagore, Klabund. De helden van Zemlinsky's opera's zijn, zoals Zemlinsky's biograaf Horst Weber terecht constateert, overwegend passieve helden. De Maeterlinck- Gesange Opus 13 (1910-1914) gaan over de scheiding van kunst en leven, die de componist aan den lijve heeft ondervonden. De artistieke verwijdering tussen de schuchtere, kwetsbare Zemlinsky en de dominerende, systematische Schönberg kon niet uitblijven. In 1905, tijdens de dubbele première van Zemlinsky's Seejungfrau en Schönbergs Pelléas und Melisande, lopen hun wegen nog parallel, maar kondigt de breuk zich al aan. Zemlinsky, die de premières dirigeerde, was geïntimideerd door de sombere gloed van de Pelléas en annuleerde vertwijfeld de geplande uitvoering van zijn eigen Seejungfrau in Berlijn. Hij kon de gestage evolutie van Schönberg niet meer volgen. Misschien is het daarom, dat Zemlinsky tussen 1900 en 1910 betrekkelijk weinig componeert en zich concentreert op zijn werkzaamheden als docent en als dirigent aan de Weense volksopera. In het seizoen 1907-1908 is hij even kapelmeester aan de prestigieuze Hofopera, waar Mahler net met bonje is vertrokken. Maar hij kan niet op tegen zijn collega Weingartner en keert terug naar zijn oude stek bij de volksopera. Als dirigent steekt Zemlinsky veel energie in nieuwe muziek. Zo leidt hij de Weense première van Strauss' Salomé en Dukas' Ariane et Barbe-Bleue. In 1910 dirigeert hij de eerste uitvoering van zijn eigen komische opera Kleider machen Leute. Hij voelt zich in Wenen echter niet meer thuis en is als dirigent en componist weer eens tussen wal en schip beland. De conservatieven beschouwen hem als de handlanger van beeldenstormers als Schönberg, maar ook voor de echte revolutionairen heeft hij afgedaan. Als hem in 1911 de post van eerste kapelmeester bij het Deutsche Landestheater in Praag wordt aangeboden, aarzelt hij dan ook geen moment. In de stad van Rilke, Brod, Kafka, Werfel en Kisch wordt hij de belangrijkste pleitbezorger van de muziek uit de Tweede Weense School. Hij nodigt Schönberg en Berg uit voor gastdirecties en de Praagse Kammermusikverein, waarin Zemlinsky een belangrijke stem had, bracht noviteiten als Schönbergs Tweede strijkkwartet en, in 1913, diens Pierrot Lunaire, dat een schandaal veroorzaakte. Zemlinsky's obsessie voor de Tweede Weense School heeft mogelijk iets te maken met een schuldcomplex ten aanzien van zijn baanbrekende collega's. Als componist had hij Schönbergs innovaties afgewezen, als dirigent maakte hij dat verzuim weer goed. Zemlinsky's Tweede strijkkwartet van 1914 is opgedragen aan Schönberg en vertoont vooral door de eendeligheid verwantschap met Schönbergs Eerste strijkkwartet. De componist draagt zijn werk op aan zijn ex-leerling en schrijft hem: "Ik ben toch één van jullie, ook al ben ik anders." Zijn serviliteit kent geen grenzen. --- KUNST ALEXANDER ZEMLINSKY De eeuwige tweede In leven en werk van de componist en dirigent Alexander Zemlinsky (1871--1942) spiegelt zich het tragisch lot van een kunstenaar, die geleidelijk greep verloor op de muzikale ontwikkelingen van zijn tijd en door karakterstructuur en omstandigheden steeds weer op de reservebanken belandde. Hij meende aanvankelijk dat de erkenning vanzelf wel zou komen, maar heeft tot zijn schade moeten ervaren dat de aanval de beste verdediging is. Zemlinsky was als componist een bescheiden ambachtsman tussen grote persoonlijkheden als Berg, Schönberg en Webern en ging ook een eind mee in de vernieuwingsdrang van de door dit trio gedragen Tweede Weense School, maar hij haakte af uit aversie tegen de atonaliteit. De dirigent Zemlinsky was eenzelfde lot beschoren: in Wenen overschaduwd door Gustav Mahler en Felix Weingartner, in Praag door Hans Wilhelm (later William) Steinberg, in Berlijn door Otto Klemperer, Bruno Walter en Erich Kleiber. Van zijn loyaliteit ten aanzien van zijn leerling en zwager Schönberg is Zemlinsky in zekere zin het slachtoffer geworden. Zijn 'grenzeloze respect' voor de uitvinder van de atonaliteit heeft de twijfels over de levensvatbaarheid van zijn eigen, meer traditionele idioom waarschijnlijk nog versterkt. En tenslotte had Zemlinsky, net als Mahler te kampen met het vooroordeel, dat een groot dirigent nooit ook nog eens een groot componist kan zijn. Adorno had gelijk toen hij de componist een 'Mangel an Rücksichtslosigkeit' toeschreef. Zemlinsky zag dat op latere leeftijd namelijk zelf in. Zoals hij aan Alma Mahler schreef; "Ik mis duidelijk 'das gewisse Etwas' dat men nodig heeft om in de voorste linies te belanden." Hij was in het fin de siècle blijven steken en stierf in 1942 een bijna negentiende-eeuwse dood in New Vork: eenzaam en vergeten. Het was allemaal zo mooi begonnen. Het verhaal van Zemlinsky's jeugd laat zich lezen als een sprookje. De componist werd in 1871 in Wenen geboren. Zijn vader deed volgens de overlevering iets vaags in verzekeringen, maar schijnt daarnaast in de journalistiek en bij de spoorwegen actief te zijn geweest. Geld was er in ieder geval nauwelijks en de piano voor zoonlief werd bekostigd door een vriend van vader. Alexander ontving pianolessen en was op dertienjarige leeftijd rijp voor het Konservatorium der Gesellschaft der Musikfreunde in Wenen, destijds een bastion van academisme. In de conservatoriumtijd zien de eerste composities het licht. In de categorie curiosa valt een zelfgecomponeerde cadens voor Beethovens Vierde Pianoconcert, wellicht een indicatie voor zijn toenmalig pianistisch kunnen. In 1890 sluit Zemlinsky zijn pianostudie af met de onderscheiding 'beste pianist van het conservatorium.' Dan wordt het menens. Een compositiestudie bij de Weense componist Johann Nepomuk Fuchs, een kapelmeester van de oude stempel, wordt afgesloten met de uitvoering van een symfonie in d-klein tijdens een conservatoriumconcert. Zemlinsky sluit zich aan bij de Weense Tonkünstlerverein en bekent zich daarmee openlijk tot de Weens-classicistische idealen die hem op het conservatorium al met de paplepel zijn ingegoten. Erevoorzitter van de Tonkünstlerverein was Brahms, wiens invloed op de jonge componist tot uitdrukking komt in het idioom en de genrekeuze van Zemlinsky. In vrij hoog tempo ontstaan onder andere een pianokwartet, een cellosonate, een strijkkwartet, een strijkkwintet en een trio voor klarinet, cello en piano. De oriëntatie op Brahms manifesteert zich het sterkst in het Eerste strijkkwartet van 1896, dat getuigt van een gedegen vormbeheersing en dat met Brahms behalve de volle klank ook een bepaalde distantie gemeen heeft. Maar Zemlinsky is menselijker, minder zwaar op de hand. Het ontbreken van 'Rücksichtslosigkeit' is al in dit stadium opvallend. Brahms honoreert de ijver en het vakmanschap van zijn trouwe discipel met een aanbeveling richting Simrock, zijn vriend en uitgever, die het Trio Opus 3 en voornoemd strijkkwartet uitgaf. Het trio wordt bekroond met een derde Prijs op een compositieprijsvraag van de Tonkünstlerverein, de Symfonie in Bes met de Beethovenprijs. Zemlinsky's eerste opera Sarema is een doorslaand succes op de Luitpold-competitie in München. De deugd wordt altijd beloond. Zemlinsky, componist van acht opera's, vier strijkkwartetten, koorwerken, liederen en symfonieën, raakte al tijdens zijn leven in de vergetelheid en het is de vraag of de huidige Zemlinsy-renaissance werkelijk zal doorzetten. Zijn werk is noch sensationeel, noch uitgesproken persoonlijk, maar van grote kwaliteit. Volgende week voert het Nederlands Philharmonisch Orkest onder Hartmut Haenchen zijn Lyrische Symfonie uit, en in het Amsterdamse Concertgebouw zingt Josef Protschka een aantal van zijn liederen. Een impressie van een tragisch leven. TEKENING dirk wiarda --- Gehoorzaam Op aandringen van de compomist dirigeert Zemlinsky in 1924 zelf de première van Schönbergs 'Monodram' Erwartung. Schönberg, getrouwd met Zemlinsky's zuster Mathilde: "Als ik het zelf zou doen, zou iedereen zeggen: 'Haha, Schönberg dirigeert, zelfs zijn zwager is niet tegen die muziek bestand.' " En Zemlinsky gehoorzaamde: "Ik weet uit ervaring dat ik de werken, die ik vandaag nog niet begrijp, misschien morgen zal liefhebben." Bij Schönberg kostte hem dat veel moeite, bij Mahler niet. Als dirigent van de Tsjechische Filharmonie dirigeert hij heel veel Mahler, die steeds meer zijn grote muzikale voorbeeld wordt. In zijn eigen muziek wordt die invloed steeds duidelijker zichtbaar. In de Lyrische Symfonie voor sopraan, bariton en orkest van 1922 doet hij Mahlers Lied von der Erde - zelfde bezetting, zelfde aantal delen - nog eens dunnetjes over en hij is de eerste om het toe te geven. Zelfs de teksten van Tagore vertonen enige gelijkenis met de oosterse gedichten in Mahlers Lied. Ook hier spreekt uit de lyriek een 'Verlangen nach fernen Dingen. Het staat er, letterlijk. Zemlinsky was, in positieve zin, een parasiet: iemand die alleen op de schouders van zijn voorgangers verder kon. Maar als originaliteit de enige graadmeter zou zijn bij de beoordeling van composities, zou er weinig overblijven. BAS VAN PUTTEN Alexander Zemlinsky: Lyrische Symfonie. Uitvoering door het Nederlands Philharmonisch Orkest 0.1.v. Hartmut Haenchen. m.m.v. Stella Kleindienst (sopraan) en Siegfried Lorenz (bariton). 31 jan.. 1 feb.. Beurs van Berlage, Amsterdam: 2 feb.Muziekcentrum Vredenburg. Utrecht. Zemlinsky: liederen. Josef Protschka (tenor). Helmut Deutsch (piano). 30 jan.. Concertgebouw Amsterdam. ---