De duizend dagen van Sarajevo Wanneer begon de oorlog in Bosnië-Hercegovina? Sinds wanneer wordt zijn hoofdstad Sarajevo belegerd? Evenmin als iemand weet wanneer het zal zijn afgelopen, weet iemand wanneer deze oorlog echt begon. Was het in de herfst van 1991, toen Servische en Montenegrijnse soldaten en reservisten een Kroatisch dorp in Oost-Bosnië vernietigden? Of was het in maart 1992, toen Servische paramilitaire eenheden dood en verderf zaaiden in Noord-Bosnië, in Banja Luka en in Bijeljina? Ook als men het over de oorlog in Sarajevo heeft en over het beginvan het beleg van de stad, worden verschillende data genoemd. Sommigen menen dat de oorlog begon toen de leiders van de Servische Democratische Partij hun fanatiekste leden mobiliseerden en barricades opwierpen in de straten van Sarajevo, op 1 maart 1992. Volgens anderen moet als begin van de oorlog de nacht van 4 op 5 april OSLOBODENJE worden vermeld. Toen werd een poli- tiebureau in Sarajevo aangevallen. Op die datum begonnen ook de bombardementen en beschietingen met automatische geweren van het centrum van de stad. Sinds die dag zijn de toegangen tot de hoofdstad afgesloten, hoewel bussen, boemeltreinen en vliegtuigen van het voormalige federale leger nog gedurende enkele weken kinderen, vrouwen en ouderen konden evacueren. Om de taak van de historici te bemoeilijken, wordt nog een derde datum genoemd, 2 mei 1992. Dat was de dag waarop de telefoon- en telexverbindingen tussen Sarajevo en de rest van de wereld werden verbroken. Praktisch alle telefoons zwegen, omdat brand was gesticht in het hoofdgebouw van de post- en telefoondienst. Die dag begon ook de plundering van het stadscentrum. Vandaag de dag, terwijl de oorlog nog steeds voortduurt, vinden inwoners van Sarajevo het absurd na te denken over de precieze datum waarop hij begon. Het zal hun een zorg zijn of de duizendste dag van het beleg begin december 1994 plaatsvindt of eind januari 1995, wanneer op uitnodiging van de burgemeester de stad Sarajevo buitenlandse gasten zal ontvangen. Voor de inwoners van Sarajevo telde elke dag voor duizend of zelfs meer. Zoveel dagen die getekend zijn door pijn, door verdriet, door lijden. Al die dagen zonder water, zonder gas, zonder elektriciteit... die dagen van wanhoop. Elke dag brachten de heuvels rondom de stad hun lading granaten en kogels. Oslobodenje, onze krant die zelf moeite had die aanvallen en die blokkade te overleven, maar die elke dag bij de lezers kwam, vrijwel zonder één uitzondering, hield niet op te getuigen van die duizend dagen en nachten van Sarajevo. Vandaag biedt zij aan u, die 'buiten' bent, een keuze uit die getuigenissen. De Miljacka-rivier stroomt langs het oude centrum van Sarajevo, langs de ruïnes van de Nationale Bibliotheek en langs de minaretten. En altijd is er het uitzicht op de bergen, eens een geliefd uitstapje voor de r stedelingen, nu de basis van de artillerie die de stad verwoest. FOTO PAUL LOWE/ MAGNUM PHOTOS --- Ik wil niet meer dromen (de tragedie van Mirela Plocic) Mirela Plocic, een klein meisje, werd een week geleden in de straat waar Oslobodenje-journalist Marko Vesovic woont, gedood. Zij was het vriendinnetje van zijn dochter Ivana. Verantwoordelijk voor haar dood zijn Servische strijders, die zich hebben verschanst op de berg Trebevic. In hun strijd alles te laten verdwijnen dat niet Servisch is in Bosnië, hebben zij al ongeveer vijftienhonderd kinderen vermoord, terwijl de hele wereld toekeek. door MARKO VESOVIC -1 Van twee tot vier uur 's middags waren Mirela en Ivana alleen in ons appartement aan het spelen, toen Ivana's moeder thuiskwam en ze naar buiten stuurde om een frisse neus te halen. De twee hingen ongeveer veertig minuten in de buurt rond, toen het schattige kleine hondje Monti hen passeerde. Ivana stopte even om met hem te spelen, terwijl Mirela met twee andere meisjes doorliep. Na ongeveer veertig meter draaide zij zich om, wuifde en riep: "Ivana! Kom, Ivana!" Dat waren haar laatste woorden op deze wereld: een seconde of twee later werd ze afgemaakt door een kogel. Ze werd gedood in het zicht van VN-waarnemers, die zich achter een witte wagen hadden verscholen toen de eerste schoten klonken. Verstolen keken ze waar de kogels vandaan kwamen. Een minuut later rende een dokter uit het huis naast ons. Hij probeerde het bloed te stelpen dat uit Mirela's nek gutste. Een buurman die net met zijn auto van zijn werk kwam, bracht Mirela naar het ziekenhuis. Toen buurtbewoners de dokter vroegen of Mirela enige kans maakte, haalde hij zijn schouders op en schudde zwijgend het 'hoofd. 2 Een half uur later klopte Tina op onze deur en bracht Ivana het droeve nieuws dat Mirela dood was. Ze zaten op de trap met hun handen voor de ogen. Ze huilden. Stil keek ik naar ze, ik voelde me machteloos en woedend op mezelf omdat ik niet wist hoe ze te helpen. Ze kwamen me voor als twee wezen in nood, afgesneden van de gemeenschap. Even later vertelde Tina ons dat de twee andere meisjes die bij Mirela waren toen zij werd geraakt, geen idee hadden wat er precies was gebeurd. "Toen zij de schoten hoorden," zei Tina, "renden ze weg. Ze zagen niets, behalve een lichtflits." 3 "Ze was voorbestemd om te worden gedood, voorbestemd," zegt Ivana beslist. Ze praat tegen zichzelf, schudt haar hoofd, probeert zichzelf ervan te overtuigen dat ze gelijk heeft. "Hé, houd eens op, wat weet jij daar nou van? Wat nou: noodlot?" zegt Gordana. "Maar mam, Mirela is ternauwernood aan de dood ontsnapt toen ze van haar oma op weg naar huis was. Haar oma gaf haar een Duitse mark, die Mirela in haar rechterzak stopte. Toen we in de tram zaten, pakte ze de mark eruit en stopte hem in haar linkerzak. Terwijl ze dat deed. greep ze de lus vast. Een kogel suisde net onder haar oksel door. Mirela viel flauw en kwam bovenop de man naast haar terecht. De kogel kwam uit de richting van de berg Trebevic, maar niemand in de tram raakte gewond. Kort daarop stopte de bestuurder de tram en zei dat iedereen moest uitstappen en zich moest verbergen. Mirela rende naar huis." Ik wilde haar zeggen: "Je weet dat Mirela toen geluk heeft gehad, waarom denk je dat het noodlot vandaag wel heeft toegeslagen?" Maar ik zei het niet; als ik over de dood spreek voel ik mij beschaamd. Ivana moet de kogel die Mirela miste hebben gezien als èen teken dat de dood al een dag of vijf, zes om haar vriendin heen waarde. Later begreep ik dat ik het bij het verkeerde eind had. "Maar mam, ik droomde dat Mirela werd gedood," zei ze. "Kom, houd daar nou eens mee op," zei ik haar. "Echt waar, pap, ik zweer het. We liepen en praatten en hadden niet in de gaten dat we al zover van huis waren. Toen sloeg er een granaat in die Mirela raakte. Ik rende naar het dichtstbijzijnde gebouw en huilde, ik huilde zolang dat ik niet meer kon stoppen. Mam, zou het niet beter zijn als ik nooit meer zou dromen?" 4 "Als ik eraan denk dat we vandaag deden alsof we zangeressen waren...," zegt Ivana een uur later. Ze kan het duidelijk niet bevatten dat iemand met wie ze een paar uur eerder nog speelde, er niet meer is. "Hoezo, zangeressen?" vraag ik haar. "We luisterden naar cassettebandjes en openden onze mond." "Jullie zongen niet?" "Nee. We deden alleen onze monden open en dicht en lachten naar elkaar. Toen deden we gymnastiekoefeningen en dansten we met een bal." Hun wereldje was duizenden mijlen verwijderd van de dood. En dan ga je naar buiten en word je vermoord door een Servische kogel. Dat is wat mijn dochter beangstigt. Het gemak waarmee je kunt verdwijnen. De snelheid waarmee je weg bent. Voor het eerst in mijn leven zie ik haar nadenken over de dood, over zijn geheim. Ik laat haar begaan. Wat kan ik anders doen? Tot nu toe heb ik geprobeerd haar erbuiten te laten als ik het over de dood had - ik bedoel de dood van volwassenen. Maar dit is anders. Dit keer is een van haar vrienden gedood. De dood heeft zijn intrede gedaan in haar wereld. Ivana weet nu dat zij niet onsterfelijk is, en zij moet deze moeilijke ontdekking zelf verwerken. Ik doe geen poging haar te helpen. Dat kan geen enkele ouder. 5 "Nu voel ik me slecht omdat ik die pistachenootjes niet heb uitgedeeld," zegt Gordana. "Welke pistachenootjes?" "Ferida bracht vlees in blik mee, plus twee kilo suiker en een doosje pistachenootjes. 'Zal ik ze uitdelen?' vroeg ik Azra toen we op het punt stonden te vertrekken. 'Die pistachenootjes zijn niet goed,' vertelde ze me. 'Weet je, je zou ze in een cake moeten verwerken.' En nu voel ik me slecht dat ik naar haar heb geluisterd." Nu herinner ik het me weer: gisteren zaten die twee op ons balkon. Ivana speelde met iets en Mirela lag in een strandstoel, alsof ze ook werkelijk op het strand was. Misschien is ze dat ook, dacht ik heel even. "Lunch!" riep Ivana's moeder vervolgens. "Neem je vriendin ook mee," zei ik tegen Ivana. "Je bent gek en verschrikkelijk," zei Gordana boos. Ze bedoelde dat ik had geïnsinueerd dat zij Mirela niet had uitgenodigd voor de lunch. "Waarom ben ik gek?" vroeg ik. "Zie je dan niet dat ik de bonensoep heb gekruid? Geef haar een peer." Ik vergeet zulke kleine details altijd. 6 "Weet je mam, ik heb helemaal niets als herinnering aan Mirela," zegt Ivana met die kleine vrouwenblik op haar gezicht. "Ach lieverd, je moet je Mirela herinneren zoals ze was, daar heb je geen ding voor nodig." Ongeveer twintig minuten later komt ze trots haar kamer uitgerend. "Ik vergat dit," zegt ze, terwijl ze een reep roze stof laat zien van vijf a zes meter lang, waarmee meisjes gymnastiekoefeningen doen. "Dit zal me herinneren aan Mirela. Op een dag gaf ze het me en zei dat ze een andere, langere zou maken voor haarzelf." Het droevigste vind ik de manier waarop Ivana haar dode vriendin beschrijft. "Ze kon het beste van iedereen een dubbele sprong maken," zegt ze. "Wat is eën dubbele sprong?" vraag ik. "Je kan alleen maar een keer springen." Later, toen we over iets anders aan het praten waren, speelde Ivana het steeds klaar een zin eruit te pikken die niets met het onderwerp van doen had, maar die Mirela beschreef: ze was een miljoen keer beter dan Ivana in gymnastiek, ze was niet gierig, ze was de knapste (ik weet niet of ze haar vergelijkt met de meisjes van de straat of met die van gym) en ze was 'beter dan mij in alles. Lieve schat, denk ik bij mezelf, je bent zo bang voor de dood, datje Mirela alles nageeft. 7 Toen ze op de radio hoorde dat een meisje was gedood in de Hasan Kikicstraat, rende Ferida naar ons huis. Ze huilde zowel uit blijdschap dat ze Ivana zag in de gang als uit verdriet om het arme kind dat was gedood. lets later zei Ferida tegen mij: "Jij denkt dat het toeval was dat het hondje Monti opdook, nietwaar? Nou, ik geloof dat het iets was als in de oude mystieke verhalen, alsof een engel werd gezonden die zich ermee bemoeide." Ferida's verklaring maakte me verdrietig. Ik wilde haar vertellen: "Ik weet niet waarom mijn kind zulke privileges van God zou krijgen. Nee! Ik kan zon God niet accepteren, een God die mijn Ivana spaart en haar vriendin ijskoud op straat achterlaat, onbeschermd tegen Servische kogels. Maar door de brok in mijn keel kan ik geen woord uitbrengen. Het Parool heeft een gironummer geopend waarop giften kunnen worden gestort voor de Os\obodenje. de krant die met veel kunst- en vliegwerk nog steeds verschijnt in het door oorlog geteisterde Sarajevo. Het blad verkeert in ernstige financiële nood. Bijdragen kunnen worden overgemaakt naar gironummer 3890, ten name van Het Parool in Amsterdam, onder vermelding van 'Oslobodenje'. ---