Rampzalig De dure yen veroorlooft daarentegen Japanse toeristen met hetzelfde gemak en comfort over de hele wereld te reizen als de Amerikanen vlak na de Tweede Wereldoorlog konden doen. Voor veel Japanse firma's is de sterke yen juist bijzonder onplezierig, zo niet rampzalig. Juist dezer dagen kondigde een onder-aannemer van Sanyo Electric Corp aan te zullen sluiten, vanwege de dure yen. Een multinational als Canon (camera's en printers) wijt de fors lagere winst eveneens aan de 'harde* yen. En ook elektronicagiganten als Sony incasseren de gevolgen van de duurdere yen. Hoewel er veel krachten zijn die de Japanse munt omhoog stuwen, springt één oorzaak eruit. En dat is het Japanse onvermogen om de met de export verdiende gelden te gebruiken om meer produkten in het buitenland te kopen. Wanneer Japan goederen overzee afzet, worden de opbrengsten uiteindelijk omgewisseld in yens, waardoor de vraag naar de munt groter wordt en dus ook de waarde ervan. In de meeste kapitalistische economieën kopen de consumenten en bedrijven voor hun dure munt dan weer (goedkopere) import-goederen. Daardoor wordt de waarde van de munten van de importlanden opgekrikt, vermindert de eigen munt weer in waarde en kan het evenwicht zich herstellen. Maar dat gebeurt niet in Japan. De enorme handelsbarrières die Tokio voor de meeste importgoederen heeft opgeworpen - kartels van allerlei bedrijven die binnenlandse concurrentie uitschakelen, een distributiesysteem dat de prijzen opvijzelt en regels die inefficiënte handel beschermen - zorgen ervoor dat de importen niet snel genoeg groeien om de gigantische handelsoverschotten te compenseren. Deze onevenwichtigheid is er de oorzaak van dat de yen maar in een richting beweegt: omhoog. Het effect voor de Japanse consument is onthutsend. Een professionele camera die in Tokio voor 3500 dollar te koop is, kost in New Vork 1300 dollar. Dus loont het voor een inwoner van Tokio de moeite alleen al voor het kopen van duurzame consumentengoederen een trip naar New Vork te maken. De nieuwe premier van Japan, Morihiro Hosokawa, heeft verklaard dat de vermindering van het enorme handelsoverschot met de VS behoort tot de belangrijkste doelstellingen van zijn regering. Ook Japanse economen gaan er vanuit dat alleen het duurzaam terugdringen van het handelsoverschot de opmars van de yen kan stoppen. De dure yen verergert de economische malaise waarin het land zich bevindt alleen maar. Bij een koers van honderd yen voor een dollar zal de economische groei in Japan halveren van 3 naar 1,5 procent, zo hebben economen in Tokio voorspeld. Tot dusverre hebben vorige waardestijgingen van de yen echter niet geleid tot een lager Japans handelsoverschot. In 1985 werd het zogenoemde Plaza-akkoord gesloten. In dat jaar besloten de G-7, de zeven grootste industrielanden, in het Newyorkse Plaza Hotel dr.t de yen duurder moest worden om de Japanse export af te remmen en importen te stimuleren. --- Boycot Japan onderschreef het akkoord noodgedwongen, want anders zouden de Japanse exportprodukten op de westerse markten door een boycot worden getroffen. Maar de Plaza-overeenkomst, die bedoeld was om zand in de export-motor te gooien, gaf juist de aanzet voor een periode van onstuimige groei van de economie. De dure yen dwong de Japanse fabrikanten tot verlaging van de kosten en tot nog efficiëntere produktieprocessen om op de wereldmarkt concurrerend te blijven. Automatisering en robotisering werden in versneld tempo ingevoerd en hele produktieafdelingen werden verplaatst naar de lagelonenlanden in de Oostaziatische regio. Ook de overheid in Tokio deed er alles aan de economie te stimuleren. Omdat de export het moeilijker kreeg, werd geprobeerd de binnenlandse vraag aan te zwengelen. En dat lukte al heel snel. De rente ging omlaag tot 2,5 procent, zodat een periode van goedkoop geld aanbrak. En op de beurs van Tokio volgde de ene aandelenemissie na de andere, waarmee een ware investeringsgolf op gang kwam. De Japanse economie groeide tussen 1986 en 1990 met vijf procent per jaar. In die jaren investeerde Japan bijna driemaal zoveel als de VS. Maar Tokio's positie verschilt nu hemelsbreed met die in de periode na het Plazaakkoord. Toen was er geen recessie in VS en Europa, zoals nu. Bovendien zijn de westerse landen, Amerika voorop, het wachten op het slechten van de economische barrières van Japan beu. Ook een belangrijk land in de regio als Indonesië is in de problemen gekomen door de hoge koers van de yen. Ongeveer de helft van de Indonesische overheidsschuld van vijftig miljard dollar luidt in yens. Ook de Indonesiërs dringen er daarom op aan dat Japan snel iets doet tegen de yen-stijging. De Japanse regering heeft echter nog geen concrete maatregelen genomen om de negatieve effecten van de dure yen tegen te gaan. Dat zal pas gebeuren vlak voor premier Hosokawa zijn eerste ontmoeting heeft met president Clinton, over een maand. Het wegnemen van importrestricties en het doorsluizen van de baten van de dure yen naar de Japanse consument zullen in het economische pakket een belangrijke plaats innemen, zo heeft de nieuwe regering Tokio wel al laten weten. Het is eigenlijk voor het eerst dat Japan zo openlijk erkent te weten waar de schoen wringt. Maar de vraag blijft of het nieuwe Japanse kabinet echt snel een einde kan maken aan de ruim elfduizend gedetailleerde overheidsvoorschriften die de ontwikkeling van nieuwe initiatieven belemmeren en de prijzen van import-produkten kunstmatig hoog houden. Want in Japan zijn het niet de politici die de dienst uitmaken, maar de ambtenaren, in samenwerking met het bedrijfsleven. Zij vormen de stille kracht achter de Japanse wondereconomie. Vanuit het machtige MITI, het ministerie voor internationale handel en industrie in Tokio, wordt al bijna een halve eeuw de economische strategie voor Japan bepaald èn opgelegd aan het bedrijfsleven, dat zich op dat punt uiterst gewillig betoonde. Eerst veroverden de Japanse foto- en filmcamera's de wereld, toen de Japanse auto's en motoren, daarna de radio's, tv's, video's en de andere elektronische snufjes. Vervolgens rukten de kopieerapparaten en de printers op. En nieuwe wereldwijde economische veldslagen met milieu-apparatuur en biochemische produkten staan op stapel. Premier Hosokawa staat voor de opgave een andere koers te bepalen voor de Japanse supertanker, waarvan het roer sinds de Tweede Wereldoorlog echter vast zit in één richting, en die keer op export-vloedgolven veroorzaakt op andere continenten. --- DE OPMARS VAN DE YEN --- ECONOMIE Halsstarrig Japan met dure yen zwaar gestraft door JAN WIELAARD GENE GULLIGAN, directeur van de Nissan-dealer in Manhattan, is de laatste weken flink zenuwachtig. De razendsnelle stijging van de waarde van de Japanse yen maakt het hem onmogelijk de prijzen voor zijn Japanse auto's in de Verenigde Staten in prijs te verlagen. Zon prijsverlaging is gebruikelijk in de laatste vier maanden van het jaar. "De mensen verwachten hier dat de auto's goedkoper worden nu de modellen voor 1994 er aan zitten te komen." Sinds begin dit jaar is de Japanse munt bijna een kwart duurder geworden ten opzichte van de dollar. Voor de Japanse autoimporteurs en -fabrikanten in Amerika betekent dit niet minder dan een ramp. Voor het eerst sinds jaren hebben de Amerikaanse autoproducenten op hun thuismarkt terrein op de Japanners heroverd. Hun marktaandeel nam dit jaar toe met 3,2 procent tot 74,3 procent. Precies de procenten die de Japanse autofabrikanten verloren. Hun marktaandeel in de Verenigde Staten liep terug naar 23,6 procent. Culligan heeft niettemin de prijs voor de Nissan 240 SX sportwagen al met drie procent moeten verhogen. Voor de modellen van volgend jaar verwacht hij prijsverhogingen van zeker vijf procent te moeten doorvoeren. De prijsstijging zou eigenlijk veel en veel hoger moeten zijn, maar Nissan vreest dan nog meer marktaandeel kwijt te raken. De supersterke yen wordt overal gezien als de grootste triomf van de Japanse economie na de Tweede Wereldoorlog, maar dreigt zich nu tegen de Dai Nippon (het Grote Land uit het Oosten) zelf te keren. In 1960 nam Japan nog maar drie procent van de wereldproduktie voor zijn rekening, tegen 34 procent voor de Verenigde Staten. In 1990 nam Japan al zestien procent van de wereldproduktie voor zijn rekening, terwijl het aandeel van de VS in die dertig jaar slonk naar 21 procent. De Japanners bleken zo concurrerend te zijn op de wereldmarkt, dat zij jaar in jaar uit overschotten op hun handelsbalans boekten van honderd miljard dollar of meer. Japan is nu de tweede economische macht ter wereld - met een nationale produktie die bijna 2,5 maal zo groot is als van nummer drie op de wereldranglijst, Duitsland. Vorige week dreigde de yen zelfs voor het eerst sinds 1945 de magische grens te passeren waarachter één dollar minder dan honderd yen waard zou zijn. Maar de Verenigde Staten wierpen daar, met een verrassende politieke draai van 180 graden abrupt een dam tegen op. Op de valutamarkten werd de dollar massaal gesteund door de Federal Reserve Board, het Amerikaanse stelsel van centrale banken. Die ingreep drukte de yenkoers iets terug. Hoge politieke functionarissen in de VS De grote Japanse concerns kampen op hun exportmarkten met grote moeilijkheden. De snelle waardestijging van de yen maakt hun produkten veel te duur. Maar Tokio heeft de problemen over zichzelf afgeroepen. De Japanners blijven verzuimen hun eco- waren er snel bij om te ontkennen dat zij de bedoeling hebben een plafond te bepalen voor de waarde van de yen. Staatssecreatris van financiën Lawrence Summers zei in een verklaring dat de ommezwaai ook bedoeld is om de Japanners een hart onder de riem te steken bij hun poging de economie in hun eigen land te stimuleren. Washington liet weten graag te willen tonen dat de VS enthousiast zijn over de nieuwe Japanse regering en te willen voorkomen dat de yen te snel en te veel in waarde stijgt. Een recessie in Japan is slecht voor de hele wereldeconomie, en dus ook voor de Verenigde Staten, zo betoogden de Amerikanen. Niettemin is het yen-dollar-spektakel op de valutamarkten een waarschuwing voor het dubbele effect dat veranderingen in de waardeverhoudingen van de munten kan hebben voor beide landen. In de VS betekent de waardestijging van de yen van bijna 25 procent in de laatste acht maanden dat Amerikaanse produkten in het buitenland concurrerender worden. Hoge ambtenaren van Financiën hopen dat aan het eind van de eerste termijn van president Bill Clinton de koersveranderingen het handelstekort van de Verenigde Staten met Japan zal hebben gehalveerd. Maar de sterke yen heeft ook tot gevolg dat de Amerikaanse consument meer voor import-produkten uit Japan moet betalen. Het maakt reizen en zaken doen in Japan bijzonder duur. En een langdurige zwakke dollar zal over de hele wereld worden opgevat als een teken van verval van de Amerikaanse macht. nomie open te stellen voor buitenlandse bedrijven. Het effect is dat de yen maar één richting op kan: omhoog. Ook Japanse economen zijn ervan overtuigd dat alleen het duurzaam terugdringen van het handelsoverschot de opmars van de yen kan stuiten. Japanse handelaren op een dealing room van Sanyo Securities in Tokio volgen de yen-koers op de voet. FOTO PAUI-VAN RIEL --- TER ZAKE Om de kwaliteit WE MOGEN toch wel van een vliegende start spreken -in zijn eerste 75 dagen op Sociale Zaken heeft PvdAstaatssecretaris Jacques Wallage al een indrukwekkende reeks beleidsdaden op zijn geweten. Hij had nog maar nauwelijks plaatsgenomen achter het bureau van Elske ter Veld. of hij liet de Tweede Kamer al ferm weten het niet nodig te achten op te komen voor de Gemeenschappelijke Medische Dienst. Van hem mag die worden ontmanteld nog vóór het rapport is verschenen van de parlementaire-enquêtecommissie over de uitvoering van de sociale verzekeringen. Vervolgens wist hij de omstreden WAO-ingreep door de Eerste Kamer te loodsen door de halsstarrige senatoren te paaien met een onbetaalbare regeling voor chronisch zieken. Derde krachttoer, half juli: de bekendmaking van de 'cohortenindeling voor de herbeoordeling van de bestaande arbeidsongeschikten. Hiermee beoogt Wallage het monstrueuze plan van zijn voorgangster door te drukken om in vijf jaar tijd 335.000 WAOers onder de vijftig jaar opnieuw te laten keuren. Niet om na te gaan of voor die mensen nog werk te vinden is, maar om vast te stellen of ze eventueel in staat zouden zijn ook werk te verrichten dat beneden het niveau van hun vroegere baan ligt. Is het antwoord bevestigend, dan zijn die mensen minder arbeidsongeschikt en meer werkloos en kan hun uitkering omlaag. Voordeel van de operatie: zij levert werk op voor 350 keuringsartsen en arbeidsdeskundigen alsmede voor zevenhonderd man administratief personeel, die anders overbodig worden. De kosten bedragen weliswaar rond de 220 miljoen per jaar, maar dat wordt door de verlaging van de uitkeringen ruimschoots terugverdiend. Verder: nam de PvdA het Ter Veld niet vooral kwalijk dat zij voor jongeren een strenger bijstands-regime afkondigde? Wallage maakt in één klap een eind aan die discriminatie door iedereen in de bijstand, ongeacht leeftijd, dezelfde strenge regels op te leggen. En nu dus het plan de regels voor het verkrijgen van een WWuitkering nog maar weer eens te verscherpen. PvdA-leider Kok was in juni erg opgelucht dat hij Wallage, die twintig jaar geleden met Max van den Berg de kern van de groep angry young men in Groningen vormde, op Sociale Zaken had kunnen parachuteren. Een 'kwaliteitsimpuls' noemde hij de benoeming. Welnu, dat zullen ze bij het CDA niet meer tegenspreken. KEES TAMBOER ---