Solitair De bijenfamilie is zeer uitgebreid. Er zijn solitaire bijen, zoals sommige hommels, en in volken levende bijen. Van die laatste is de gecultiveerde honingbij de bekendste. Deze wordt verzorgd door imkers en zo nodig bijgevoed met suikerwater, dus die heeft weinig te vrezen. Het is vooral zijn alleen-levende familielid dat het zwaarder heeft. Maar ook ' daarover is Boot nuchter. "Er zijn in Nederland tussen de honderdvijftig en tweehonderd hommelsoorten. Met het verdwijnen van leefgebieden verdwijnen er inderdaad soorten, maar er zijn nog tal van soorten die het prima doen." De voorzitter van de imkerbond ziet dat, zoals gezegd, anders. "Al sinds de jaren zeventig gaat het slecht met de [ bijen. Zonder imkers zouden er geen bijenvolken meer zijn, want er is onvoldoende voedsel." Opvallend is dat het lot van de bij door milieugroepen nauwelijks wordt opgepakt. Hollander heeft daar geen verklaring voor of het moet zijn dat imkers zich evenals hun korven wat verdekt opstellen. Ze horen niet tot het soort mensen dat met de vuist op tafel slaat. "Ze houden niet van een agressieve benadering. Als ze bereiken dat op een boomplantdag er rekening met hun wensen is gehouden zijn ze al dik tevreden." --- Wensen Over die wensen wordt al jaren voorlichting gegeven, maar het veranderen van vastgeroeste ideeën gaat zoals altijd langzaam. Pesticiden en een veranderende landbouw spelen een rol in het welzijn van het bijenvolk, maar je kunt er niet alle schuld leggen, vindt Hollander. "Als je de voedselbronnen van de bij weghaalt, kunnen de mensen voor nieuwe voedselbronnen zorgen. Je kunt veel terug doen zonder datje iemand raakt." Dat wordt onderschreven door bijenverdediger J. Hensel. Hij heeft jarenlang namens het ministerie van landbouw en visserij voorlichtend werk over bijenteelt verricht. Hij is heel stellig over de gevolgen van het voedseltekort: "De solitaire bij sterft een geluidloze dood." Bovendien ziet hij het aantal imkers langzaam teruglopen. Een slecht teken. "Imkers zijn onbetaalde vrijwilligers in dienst van de natuur. Ze krijgen niet de waardering die ze verdienen. Als bij hen de 10l er af raakt en er minder bijen worden gehouden, verdwijnt er een belangrijke schakel in de ecologische keten." Hollander, die een van de - vele - bonden vertegenwoordigt die er in de imkerwereld zijn, schat dat er in Nederland zon tienduizend imkers zijn. Die hebben gemiddeld tien volken, 's Zomers bestaat zon volk uit zeker zestigduizend bijen, een bij bezoekt per dag vierhonderd bloemen, dus de vraag naar bloemen is groot. En daaraan kan onvoldoende worden voldaan. Imkers kunnen desnoods bijvoeden, maar de wilde bij sterft. Daarbij komt dat de solitairen vaak specialisten zijn: zij zijn liefhebbers van uitsluitend heggerank, of havikskruid of papaver. Verdwijnt de bloem, dan verdwijnt de soort. En de honing natuurlijk. Zo is in Nederland de korenbloemhoning verdwenen, klaverhoning is amper meer te krijgen. Hier en daar is er nog wat linde- en heidehoning, maar wat resteert is eigenlijk alleen wilgehoning, fruithoning en koolzaadhoning. --- CD ook al van gisteren door Hans van maanen ALS U EEN VAN de talloze Nederlanders bent die alle grammofoonplaten heeft weggedaan en ze heeft verruild voor compact discs, bent u volgens Sony in de aap gelogeerd. De mini-disc die Sony deze week onthulde, maakt de CD ln een klap ouderwets. De MD. komt eind volgend jaar op de markt, en zal volgens Sony niet veel meer kosten dan een kalkman' - waarmee bedoeld w°rdt: duizend gulden. De mini-disc van Sony telt drie belangrijke innovaties. In de eerste Plaats is hij veel kleiner dan de c°mpact disc. Het schijfje is niet dan zes centimeter in door- Snee, een kwart van de huidige compact disc, en is vervat in een Plastic hoesje, zodat het geheel °°gt als een floppy-disc voor de computer en volstrekt incompati°'e is met welk bestaand systeem dan ook. De speler, amper de helft Van een draagbare cassettespeler, Past gemakkelijk in de palm van en hand. Door niet-essentiële onderdelen van de muziek weg te pten, zoals zachte noten door een ftude passage of noten die buiten üet menselijk gehoor vallen, is üet mogelijk even veel muziek op e schijf te zetten als op een com- Pact disc, maximaal 74 minuten, pt gaat, volgens Sony, niet erg en koste van de geluidskwaliteit. Verder is de MD-speler werkeyk draagbaar - en schudbaar. Gewone draagbare CD-spelers heben, ondanks alle beveiligingen, •e neiging de horten als ze ruw gorden behandeld. De MD-speler neeft daar geen last van. Het leest en miljoen bits per keer van het cnijfje (drie seconden muziek) en aat die op in een geheugenchip, viocht door een schok de kop verschuiven, dan worden de bits van e eniP gelezen en heeft de speler — __ — — genoeg tijd de juiste 'passage' weer op te zoeken. Maar de belangrijkste innovatie is dat het mini-disc-apparaat niet alleen kan afspelen, maar ook opnemen. FOTO SONY De mini-disc past in de palm van de hand. --- Opnemen Het gebruikt daarvoor een inmiddels beproefde techniek. In plaats van putjes zoals op de compact disc heeft de minidisc minuscule magnetische gebiedjes, die al naar gelang hun magnetisatie een laserstraal terugkaatsen en aldus een 0 of een 1 voorstellen. De magnetische laag kan worden gewist door hem iets langer te beschijnen met laserlicht: daardoor wordt de laag opgewarmd tot ongeveer 400 °C en verliest hij zijn magnetisme. Ook Philips is al lang met zon systeem aan het experimenteren, maar het bedrijf durfde het kennelijk nog niet aan het op de markt te brengen. Het is volgens Philips nog niet voldoende duidelijk hoe lang de magnetisatie houdt en hoe vaak opgenomen en gewist kan worden. Sony voldoet aan de internationaal overeengekomen eisen ter bescherming van auteursrechten door speciale elektronische circuits die het onmogelijk moeten maken kopieën van kopieën te maken. Hoe lang een dergelijk obstakel standhoudt, moet worden afgewacht. Blanco schijfjes gaan ongeveer vijftien gulden kosten. Of de MD werkelijk de CD zal verdringen is nog de vraag. Het ziet ernaar uit dat Sony vooral de cassetteband (een uitvinding van Philips) wil vervangen. De CD en de DAT zijn waarschijnlijk toch meer hi-fi dan de MD: het is de Walkman die aan vernieuwing toe is, vindt Sony. Daarvan zijn er sinds de introductie in 1979 zon 75 miljoen exemplaren verkocht. Het is vooral Philips' onlangs aangekondige digitale cassetteband (DCC) die de klappen moet en zal krijgen, zo vermoeden deskundigen. Sony heeft een veel sterkere positie - vooral in de muziek- en de computerwereld - dan Philips. --- #Spectrum Onenigheid over de toekomst van de bij Het gaat niet goed met de bijen. Volgens imkers dreigt de zoemende honingproducent op de Britse eilanden door gebrek aan voedsel uit te sterven. Ook in Nederland maken de bijenhouders zich zorgen. Maar entomologen zijn wat optimistischer. door MARJO VAN DER MEULEN HET WORDT STIL op de Britse eilanden. Volgens imkers en wetenschappers dreigt de bij uit te sterven door voedselgebrek. In het Verenigd Koninkrijk turfde de entonioloog Steven Falk voor de Nature Conservancy Council dat van de daar bekende Hieer dan vijfhonderd Britse bije-, wespeen mieresoorten er honderd in hun bestaan bedreigd worden. De oorzaak is dat hun natuurlijke leefgebieden en daarmee hun voedselbronnen verdwijnen. Bloemrijke weides en hooiland worden omgeploegd, moerassen drooggepompt en- braakliggende terreinen bebouwd. Veel insekten wordt het leven daardoor onmogelijk gemaakt. Ook in Vlaanderen ls kort geleden alarm geslagen: daar zorgt een soortgelijk probleem voor voedselnood onder de bijen. De meningen over de toekomst van de Nederlandse bij zijn verdeeld. De Nederlandse imkers staan op het punt alarm te slaan, maar entomologen menen dat het ln- ons land zon vaart niet zal lopen. De voorzitter van de imkerbond ABTB in Arnhem, J. Hollander: "Sinds de jaren zeventig gaat het slecht met de bijen. Zonder imkers zouden er geen bijenvolken meer zijn, want er is onvoldoende voedsel." De Wageningse entomoloog W. Boot daarentegen wil het noodsignaal van imkers en van zijn Britse en Belgische collega's niet onderschrijven: "Imkers zijn altijd somber, zeker als het slecht weer is." FOTO HANS PFLETSCHINGER/ABC Wordt de solitaire bij een bedreigde diersoort? --- Somber Hensel is na dertig jaar voorlichting een enigszins somber man geworden. Missiewerk vond hij het, missiewerk waarvan hij weinig resultaten heeft gezien. "De natuur is de dupe van de onderlinge strijd tussen de beschermers. Dat is schrijnend omdat je als kenner ziet dat dat het misgaat daarbuiten. Je kunt de zorg voor de natuur niet uit elkaar halen, want alles grijpt in elkaar. Als de bij de bloem vindt dan wordt door zijn bezoek de plant weer bestoven waardoor die soort beter in stand blijft. De plant is op zijn beurt weer leverancier van voedsel voor vogels en andere insekten. Ik zeg altijd: waar de vogel pikt is een bij geweest." "Stel datje korven in een heidegebied wilt zetten. Die bijevolken zijn dan natuurlijke concurrenten van de solitaire bij en dan kan het gebeuren dat die solitaire bij net onderwerp van studie van een Wageningse onderzoeker is. Dus die wil geen korven op de hei." Ook hij onderschrijft de controverse met Staatsbosbeheer. Gevolg van hun politiek is de eenzijdige beplanting. "Als je ergens tientallen hectaren grove den hebt, is dat een steriele omgeving. Daar is niets te halen. In die zin zijn onze bossen vaak natuurarm." Toch is hij niet alleen negatief. Staatsbosbeheer in Limburg heeft tien hectare ingezaaid voor bijen. Bladrammenas, boekweit, klaver, veldbonen, wikke, en zonnebloemen. "Dat waren vroeger bovendien groenbewerkers. Dus in hun bloeitijd zijn ze goed voor insekten en daarna kunnen ze omgeploegd worden en zijn ze goed voor de grond." --- Zaadfonds Ook wijst hij met instemming op het Zaadfonds in het Limburgse Horst. Daar stort de imker per bijenvolk jaarlijks een bedrag in een pot. Gemeente en tuinbouwverenigingen leggen daar wat bij en van dat bedrag wordt zaad gekocht om braakliggende gronden van boeren en tuinders mee in te zaaien. Zo hebben ze geregeld dertig hectare in bloei. Andere bij-vriendelijke initiatieven ontplooit bijvoorbeeld zadenkweker Rob Leopold van de Cruydthoek in Groningen - gespecialiseerd in inheemse en eenjarige zaden en vaste planten. Hij propageert ook voor bijen populaire planten. Hensel lijkt het niet veel moeite braakliggende terreinen - 'waar het onkruid even snel inschiet als oude matrassen' - na een lichte grondbewerking in te zaaien om zo een voedselgebied te creëren. "Als Wageningen zegt dat er bloemen genoeg zijn, kan ik alleen maar zeggen dat ik deze week mijn bijen moest bijvoeren. Zon bericht dat de bloesem is bevroren is niet alleen een ramp voor de fruittelers, de voedselbron van veel insekten is dan ook weg." --- Bij vriendelijk Het is opmerkelijk dat steden vaak bijvriendelijker zijn dan het platteland. Steden kennen in het algemeen een gevarieerde aanplant van bomen en struiken. Daarover gaat veelal de strijd met Staatsbosbeheer. Hollander: "Staatsbosbeheer staat op het standpunt datje de aanplant inheems moet houden. Dat betekent dat er vooral eiken, essen en berken geplant worden. De bijenliefhebbers willen meer linde, kastanje, schietwilg en esdoorn." Ook de acacia die in sommige ogen exotisch is, heeft veel te bieden, evenals wilde appel, wilde kers en meidoorn. De zorg voor de bij is vastgelegd in de bijenwet. Daarin staat wat de imker moet doen om de bij gezond te houden. Dat kun je wel mooi regelen, vindt Hensel, maar als de bijen gewoon dood gaan van de honger, ben je nog geen stap verder. Vandaar zijn activiteiten tot verbetering van de leefomstandigheden van de bij. De bij heeft bloemen nodig. Voor de nectar natuurlijk, maar het stuifmeel levert ook onmisbare bouwstoffen voor 'het welzijn van de bij. Dus moetje zorgen voor zo veel mogelijk bloemen. Aan het. grasland en de sterk toegenomen verbouw van mais hebben ze niets en daarom ontstond begin jaren tachtig de Drachtplantengids voor bijenhouders, een boekje met planten waar de bij wel wat aan heeft. Bij de strijd voor het welzijn van de bij stuit men op diverse problemen. De al aangestipte geringe actiebereidheid van imkers, die een wat geïsoleerde wereld vormen. De bij heeft daarnaast een slechte naam. Eén geval van een anafylactische shock door een bijesteek en alle bijen zijn moordenaars. Het grootste probleem is het echter, alle organisaties die zich inzetten voor natuurbehoud 'op een lijn te krijgen. Een milieu-organisatie richt zich vaak op een deelgebied en dat brengt met zich mee dat de organisaties niet alleen verdeeld zijn, maar elkaar soms zelfs bestrijden. "Kritisch faunabeheer krijg je niet met een jagersvereniging om de tafel. Daar ligt de kern van het probleem," meent Hensel. "De zo met de mond beleden zorg om het groen en de levende dieren wordt door die belangentegenstelling in zn uitvoering vaak de das om gegaan." --- Klacht Om die reden heeft staatssecretaris Simons de mondelinge verzekering gegeven dat chronische patiënten (diabetici, mensen met CARA, epileptici bij voorbeeld) in meerderheid hun oude geneesmiddel mogen behouden. Voor de leden van de Tweede Kamer waren die toezeggingen van Simons genoeg om met het GVS akkoord te gaan, voor veel chronische patiënten niet. Om die reden hebben bij voorbeeld de Nederlandse Bond van Verenigingen van Patiënten met Reumatische Aandoeningen (450 000 patiënten) en de Epilepsievereniging Nederland namens 90 000 patiënten bij de Europese Commissie een klacht ingediend tegen het Geneesmiddelenvergoedingsysteem. Felle tegenstand komt uiteraard van de kant van de fabrikanten van merkgeneesmiddelen die via hun overkoepelende organisa-. tic Nefarma de staat der Nederlanden voor de rechter hebben gedaagd - het kort geding dient op 5 juni. Nefarma houdt bij hoog en bij laag vol dat in de clusters van het GVS talloze middelen bij elkaar zijn gezet die onderling niet uitwisselbaar zijn. Die bezwaren zijn niet altijd vergezocht. Je kunt wel streven naar een zekere standaardisering van medicatie, maar de ene mens reageert nu eenmaal op dezelfde stof A een tikkeltje anders dan de andere - er bestaan geen standaardpatiënten. De ene mens verdraagt een pil die al in de maag uit elkaar valt, de ander heeft er vanwege een zwakke maag een nodig die pas verderop begint te werken. De een kan volstaan met een pil die meteen op volle kracht werkt, de ander heeft behoefte aan de dure uitvoering met zogenaamde vertraagde afgifte, het ene middel tegen maagzuur heeft veel meer bijwerkingen dan het andere. Dat is allemaal waar, maar toch zijn het argumenten uit de marge want verreweg de meeste mensen zullen aan een 'gemiddeld' medicijn voldoende hebben. Nefarma hanteert in het heetst van de (verloren) strijd ook wel flauwe argumenten. Voorzitter Sanders is niet te beroerd om het GVS te beschrijven als 'een aanklacht tegen de medicus die zich (door de industrie) zou laten verleiden onnodig dure geneesmiddelen voor te schrijven. Naar mijn opvatting getuigt een dergelijke stellingname van een schromelijke onderschatting van de professionaliteit en het verantwoordelijkheidsgevoel van de Nederlandse artsen.' Maar getuigt het niet juist van professionaliteit en verantwoordelijkheidsgevoel als je als arts je best doet om met deels andere, ook deugdelijke middelen je patiënt te helpen en tegelijk de kosten van de gezondheidszorg omlaag te brengen? En waar gaat het nu in de eerste plaats om? Om het feit dat 'artsen zich laten verleiden onnodig dure medicijnen voor te schrijven'? Of zou de wortel van het probleem misschien zijn dat de farmaceutische industrie zoveel onnodig dure medicijnen in de markt plaatst? Nederland behoort wat geneesmiddelenprijzen betreft in Europa tot de top-drie van duurste landen en Nefarma is er nog nimmer in geslaagd de noodzaak daarvan overtuigend aan te tonen. --- WEL EN WEE Borstoperatie en menstruatie Vrouwen die voor borstkanker worden geopereerd, lijken een hogere overlevingskans te hebben als ze in de tweede helft van hun menstruele cyclus worden behandeld of binnen twee dagen na hun menstruatie. Dit blijkt uit een onderzoek van de Britse onderzoeker lan Fentiman, dat gisteren werd gepubliceerd in de British Medical Journal. Van de vrouwen die in de genoemde periode van hun cyclus werden geopereerd bleef 84 procent tien jaar leven, terwijl vrouwen die tussen dag 3 en 12 werden geopereerd een tioenjaars-overleving hadden van 54 procent. Dit alles gecorrigeerd voor soort tumor en afmeting van de tumor. Als er uitzaaiingen naar de oksels waren, werd het verschilk nog groter, aldus Fentiman, die zei verbijsterd' te zijn over zijn eigen analyse. Zwak punt van het onderzoek is, dat het achteraf-geredeneerd is: Fentiman onderzocht de medische lotgevallen van vrouwen tussen 1975 en 1985. Het is wetenschappelijk veel beter om vooraf twee groepen te maken en dan te onderzoeken. Ook ontbreekt elke verklaring, en of vrouwen ervan gediend zijn een halve maand te wachten op de ingreep, is de vraag. --- De roker en de hersenbloeding Een man die sigaretten rookt heeft in vergelijking met een niet-roker een twaalf keer zo grote kans om een hersenbloeding te krijgen. Het grootste risico hebben mannen die èn roken èn een verhoogde bloeddruk hebben. Dit is de uitkomst van een onderzoek waarmee de Londense epidemioloog professor Gerald Shaper zich acht jaar heeft bezig gehouden. Shaper en medewerkers volgden in die acht jaar ruim 8000 mannen, de meesten van middelbare leeftijd, in 24 Britse steden. In Groot-Brittannië overlijden per jaar ongeveer 70 000 mensen binnen drie weken na het ontstaan van een hersenbloeding. Bovendien worden per jaar ongeveer 30 000 mensen ernstig invalide als gevolg van zon bloeding. Een moedgevende bevinding in het onderzoek: mannen die het roken hadden opgegeven lopen niet meer risico dan mannen die nimmer gerookt hebben. FOTO VAN DER DRIFT --- Acupunctuur ook bij grote operaties Acupunctuur is een betrouwbare en eenvoudige methode om er tijdens operaties voor te zorgen dat de patiënt geen pijn ervaart. Aldus vastgesteld door drs. H.G. Kho, een anesthesioloog bij het St.-Radboudziekenhuis in Nijmegen die maandag in die stad zal promoveren op het proefschrift Acupuncture in anaesthesia and surgery. Volgens Kho kan bij alle langdurige operaties acupunctuur worden gebruikt als methode van pijnstilling. 'Het betekent een uitkomst voor patiënten die morfine slecht verdragen en het zou een heleboel morfine besparen. De techniek geeft geen enkel risico voor de patiënt en is door anesthesisten makkelijk onder de knie te krijgen', zo schrijft de promovendus. Om de pijnstilling te bereiken worden bij operaties overigens geen naalden gebruikt want die kunnen losraken en hinderen bovendien de chirurg bij het werk. Daar komt nog bij dat naalden het wat moeilijker maken om steriel te werken. Kho past elektroden toe die op de huid worden bevestigd, door die elktroden worden elektrische stroompjes gestuurd die in het lichaam endorfines, lichaamseigen pijnstillers, vrijmaken. --- Twijfel aan nut van oestrogenen Oestrogenen - vrouwelijke geslachtshormonen - zijn het snoepje van deze tijd. Veelgehoord is de stelling dat oestrogeensuppletie bij vrouwen helpt bij het voorkomen van hart- en vaatziekten. In het Engelse artsenblad The Lancet schreef de Leidse epidemioloog prof. dr J. P. Vandenbroucke onlangs echter dat veel van de studies naar dat beschermende effect onvoldoende betrouwbaar zijn en dat hij geen hoge hoed op heeft van de aangevoerde bewijzen. Vandenbroucke pleit daarom voor het opzetten van enkele zeer grote, goed opgezette onderzoeken teneinde het werkelijke effect van oestrogenen bij de preventie van hart- en vaatziekten boven water te krijgen. ---