A D VER TEN TIE KUNST[J3MM KOPEN INFORMATIE: HANNEKE HANEVELD 020-5622493 INA TIMMERMAN 020-5622845 --- 31 maart-12 april 1992 Rijksakadcmic >:m Mceldende Kunsten Stadhouderskade 86 Amsterdam I3.UO-17.04I IT HAS TO DO WITH MODERN ART ANDERSON DE HAAN \()l AM NS STEWART --- ËGinkel Arnhem \ Winkel/Magazijn/Kantoor Nieuwe Kade 2 6827 AA Arnhem Telefoon 085 - 42 33 34 //Telefax 085-43 54 93 Amsterdam \ U Winkel \ ƒ Bilderdi|kstraat 99 \ f 1053 KM Amslerdam f Telefoon 020-618 98 2? ƒ Utrecht \ I Winkel 1 Van Lippe Biesterteldf straat 14 1 3523 VB Utrecht 1 Telefoon 030 - 80 12 32 I Groningen 1 Jan Best Kunstenaarsbenodigdheden Westerkade 21/22 9718 AS Groningen Telefoon 050- 14 25 01 1 i Bel voor gratis toezending van onze katalogus telefoon 085 - 42 33 34 GALERIE RENÉ COELHO april. 7 t/m 25 galerie open di. t/m za. 13-18 u opening zaterdag 4, 17-19 u SN«L 137. 1012VJAMS1ÏROAM. 020-423.71.01 --- Galerie Akinci Singel 74 Ida Applebroog Galerie Paul Andriesse Prinsengracht 116 Henri Jacobs Galerie Apunto Damrak 30' Koen de Keyzer Aschenbach Galerie ■■ Bilderdijkstraat 165 c „Kabinet" — 30 jaar grafisch werk en *: edities _ Galerie Brinkman Rozenstraat 59 Raymond Perridon Jan Rothuizen opening v.a. 17.00 uur m Galerie Espace E Kerkstraat 276 ±f Eja Siepman van den Berg „Beelden" Galerie de Expeditie I Leliegracht 47 S ~Q", Baer, Byron, Oorebeek, -<: Tremlett, Vercruysse, Weiner, n Carel & Hoos Blotkamp + Tordoir Galerie Barbara Farber ™ Keizersgracht 265 — Alexander Schabracq — ..Diptychs, Triptychs and I Other Lucid works After Nature" — Galerie van Gelder x Planciusstraat 9a R. W. van de Wint £ „Installatie en objecten s- 1974-1979 en nieuw werk" y Loerakker Galerie Keizersgracht 380 tz Margot De Jager „schilderijen" I Peter Lindhout „bladgoud - schilderijen" The Living Room Laurierstraat 70 := Nour-Eddine Jarram P Lumen Travo Paulus Potterstraat 38' ! Marion Moller en groepsshow jL Galerie Wanda Reiff Amsterdam-Maastricht informatie tel. 043-219108 ~t Van Rooy Galerie Kerkstraat 216 L; Mare Ruygrok „So-on", " recent werk JJ Steendrukkerij Amsterdam Lauriergracht 80 Ko Aarts E „nieuw grafiek" Galerie Fons Welters Bloemstraat 140 Berend Strik ~ borduurwerken Wetering Galerie Lijnbaansgracht 288 Hans Rath „schilderijen" I Herman Makkink „werken op papier" KUNST EPH amIJSMk KOPEN --- Woekerend Hij ziet de tweeakter niet als 'zomaar een opera. Het werk is voor hem de verklanking van de boodschap dat een mens, door God met talent gezegend, nooit kan worden gebroken, ook al zit het hem of haar nog zo tegen. Het is duidelijk: voor de dirigentcellist schetsen Schnittke en librettist Viktor Jerofejev de kern van hun eigen biografie en daarmee het verhaal van alle kunstenaars en burgers die de terreur van het voormalige Sovjet-regime aan den lijve hebben ondervonden. Rostropovitsj: "Ik zie de opera als een voortzetting van de lijn van Dostojevski, die voor mij het wezen van de Russische ziel in woorden heeft weten te vatten. Dat neemt niet weg dat de filosofische kerngedachte van Jerofejevs libretto een universele lading heeft, waardoor de thematiek aan het puur Russische ontstijgt. "Voor mij gaat het verhaal over het kwaad als een langzaam en bijna onmerkbaar voortwoekerend proces. Het is te vergelijken met een kwaadaardige cel in het menselijk lichaam, die zich vermenigvuldigt en op den duur een vernietigende kracht krijgt. Als die zich eenmaal manifesteert, is de fatale werking niet meer terug te draaien. "Vertaald naar de opera gaat het in grote lijnen om het volgende. De hoofdpersoon, de ik-figuur, is een man die zijn schuld wil afkopen, zijn geweten sussen. Maar dat mag niet te gemakkelijk gaan, want anders is het geen geestelijke prestatie en blijf je een onbevredigd gevoel houden. Er moet dus een daad gesteld worden, die enig lijden met zich meebrengt. Want zonder lijden is er geen loutering. "In de opera is sprake van een doodeenvoudige familie, waarvan de man besluit een gek, Vova. in huis te nemen. Vova blijkt zon ongemerkt voortwoekerende cel. Aanvankelijk gaat alles goed, althans zo lijkt het, maar het uiteindelijke resultaat is een afschuwelijke nachtmerrie. Exact hetzelfde gebeurde er in de tijd van Stalin, Hitler en nu Saddam Hoessein. Voor een Rus is dit alles misschien duidelijker dan voor anderen, ook al omdat Pokrovski in zijn enscenering heel herkenbare beelden gebruikt - althans voor mij. "Als ik dat kleine appartementje op dat grote toneel zie staan, denk ik onmiddellijk terug aan mijn jeugd. Gedurende de eerste helft van mijn leven zou zon woning zeer luxueus zijn geweest. Ik leefde toen met mijn zuster en mijn ouders in een kleine kamer, voordurend in het halfduister omdat we op een blinde muur uitkeken. We moesten de keuken, de badkamer en het toilet delen met in totaal 36 mensen, allemaal bewoners van hetzelfde pand." Het woekeringsproces in Life with an idiot gaat snel. De eerste bizarre daad van Vova, meteen al in de eerste akte, komt dan ook als een schok. Hij vermoordt de Vrouw en 'toont met een vroom gezicht haar afgesneden hoofd en zingt iets voor zichzelf uit. Rostropovitsj vindt de betekenis volkomen helder. "Weet u, de communisten in de Sovjet-Unie hadden twee leuzen. De eerste: 'Wie niet met ons is, is tegen ons. Dat werd mij in het gezicht gezegd door de Minister van Cultuur, vlak voordat ze me Moskou uitgooiden. Ik vroeg hem toen: 'Hoe weet u dat ik tegen u ben? Als ik Dvorak op mijn cello speel, is dat dan voor of tegen u? Als een dichter over liefde schrijft, is dat dan voor of tegen u?' Hij kon mij geen antwoord geven. Toen begreep ik dat ze van de KGB te horen kregen wie voor of tegen was. "De tweede leus was: 'De vijand van het systeem moet worden vernietigd. Volgens het systeem was iedereen gelijk. Boeren moesten voor het collectief werken en niet voor zichzelf. En slechts zij die dat begrepen, mochten overleven. Maar aan de gedachtengang van idioten valt weinig te begrijpen. Daarover gaat Life with an idiot. "Ik vind het vreselijk dat mijn land nog altijd te lijden heeft onder beroerde omstandigheden. Zo lang dat het geval blijft, zal ik niet rustig kunnen leven. Op het moment heerst er hongersnood, en dat terwijl de mensen al zo veel hebben moeten verdragen. Voor gepensioneerden is het nagenoeg onmogelijk in hun levensonderhoud te voorzien. Elk natie die de helpende hand wil toesteken, ben ik dan ook zeer dankbaar. Dit betekent niet dat er wordt geparasiteerd op een ander, maar na de enorme veranderingen die zich hebben voltrokken, moet het land weer op de been worden geholpen." Dramatische gebeurtenissen hebben zich ook in het leven van Schnittke meer dan genoeg voorgedaan. Gedurende de 47 jaren die Rostropovitsj in Rusland doorbracht, mocht de muziek van zijn landgenoot niet worden uitgevoerd, omdat zij niet strookte met de officiële leer. Spaarzame concerten waarop zijn werk tot klinken kwam, waren evenementen van belang. Voor de première van zijn Eerste Symfonie in 1974 onder Rosjdestvenski kwamen talrijke componisten, musici en andere belangstellenden van heinde en verre per trein naar Gorki. Het was een enorm succes. Maar toen de overheid er lucht van kreeg, werden er meteen maatregelen genomen tegen de mensen die verantwoordelijk waren voor de uitvoering." De Eerste Symfonie (1969-72) is een cruciaal werk in Schnittke's loopbaan. Hierin formuleert hij het meest uitgebreid een nieuwe esthetiek, die hij PolystilisJilc noemt. Uitgangspunt daarbij is een 'stilistische democratisering', wat in de praktijk neerkomt op een vervreemdende combinatie van stijlen die elkaar op het eerste gehoor moeilijk lijken te verdragen. De grote kwaliteit van Schnittke is echter dat hij er meestentijds in slaagt al die verschillende elementen, uiteenlopend van tonaliteit, atonaliteit, aleatoriek (muziek die berust op toevalligheid), jazz, barok- en andere stijlcitaten, volksmuziek tot gregoriaans onder te brengen in een coherente en herkenbaar persoonlijke toonspraak. Het mag een wonder heten dat Schnittke (en andere componisten van zijn generatie) ondanks het verstikkende klimaat van artistieke onderdrukking er in is geslaagd een imposant oeuvre tot stand te brengen. Vier vioolconcerten, vijf symfonieën, vijf concerti grossi, een Requiem, een schitterende Faust-cantate, een indrukwekkend Konzert für Chor, balletten, kamermuziek, de lijst is eindeloos en breidt zich nog immer uit. Dat hier hogere machten in het geding lijken te zijn, wordt duidelijk als we ons realiseren dat Schnittke gedurende deze creatieve explosie meerdere keren werd geveld door een hersenbloeding en tot driemaal toe uit de (klinische) dood opstond. Rostropovitsj: "Ik ken er maar weinig die zo hebben geleden als Schnittke. Neem bijvoorbeeld het ontstaansproces van de opera. Na de voltooiing van de eerste akte kreeg hij een beroerte - zijn tweede - en nog altijd is hij van die klap niet helemaal hersteld. Twee beroertes zijn voor iemand van zijn leeftijd niet gebruikelijk. Maar al zijn lijden intensiveert slechts de boodschap die zijn muziek uitdraagt: vrijheid van de kunstenaar, van de mens, is het hoogste goed." Een en ander had tot gevolg dat Schnittke pas in januari 1992 helemaal klaar was met Life with an idiot. Voor de zangers braken zorgelijke tijden aan, die er niet rustiger op werden toen de door muziekuitgever Sikorski Hamburg verzorgde uitgave van de partituur veel foutjes bleek te bevatten. Het verbaast dan ook nauwelijks dat het voor de Amerikaanse bariton Dale Duesing, de vertolker van de belangrijke Ik-rol, aan het begin van deze week allemaal wat te veel werd. --- Tanden (1) CENTRAAL BOEKHUIS Ik denk aan mijn bijt-junk, als ik Jules Deelder 'Lechnerr, lekkerrr' hoor roepen op de radio. Nu is Jules' gebit gesaneerd. Ik stel me voor hoe vroeger de jenever stroperig langs alle kraters en openliggende gaten van zijn gebit sloop, en nieuwsgierig het duivelskopje tegen zijn open zenuwtjes aanduwden. Toen Deelder jaren geleden signeerde in de boekhandel, heb ik een tijd zitten kijken hoe gewiekst hij er in was om op een bepaalde manier zijn mond half dicht te houden en zo inkijk in het gebitskerkhof te voorkomen. Met het gebit van Jules nog in mijn hoofd sta ik de volgende dag weer in de winkel. Het alarm gaat af! Een boekendief. Bij de deur staat een jongen in een regenjas; hij versteent, verrast door het gepiep, en rent daarna hij het Spui op. Zijn regenjas bolt van voren, de gestolen boeken-waar bloest naar buiten. Gelukkig sta ik dichtbij de deur en met een sprintje bereik ik, ter hoogte van Het Lieverdje, de slippen van zijn jas. Ik sla mijn armen om hem heen, en begin hem terug te slepen, richting winkel. Met zijn achterhoofd slaat hij tegen mijn borst, 'lah me los, fascist, vuile klootzak!' roepend. Van bovenaf gezien is zijn gebit een oude bruinkoolmijn. Bij de deuren van de winkel, klemt hij zich vast aan de middenspijl. Mijn arm sla ik om zijn hoofd en druk zijn wang stevig tegen de spijl. Gemaakt rustig zeg ik hijgend tegen hem: "Lhhaat loss, en ga gewhoon mee naar binnen!" Opeens draait hij zijn hoofd, en zet zijn bruinkool-ivoor diep in mijn arm. Zijn gebit lijkt op dat van Bep van Klaveren, een dubbele rij ondertanden, maar dan bruin. Alle kracht in mijn arm leggend druk ik zijn hoofd vaster tegen de spijl, en kreun: "Niet bijtennnn!" Zijn mond verlaat smakkend mijn arm, bruine brokjes en vlokjes achterlatend. Twee boekverkopers komen te hulp. Van de spijl losgepulkt dragen we hem spartelend de winkel in. Ik bekijk mijn arm. Gelukkig: zijn ivoor was te zwak, mijn vel heeft het gehouden, geen bloed te zien. Als ik opkijk, zie ik het geïnteresseerde gezicht van schrijver Arie Visser - ook zijn 'ivoren wachters' gillen om aandacht. "Alles goed Jan?" vraagt hij. "Ach, een boekenstelende tegenstribbelende bijt-junk met bruinkooltanden," zeg ik, mijn arm met een papieren zakdoekje schoon wrijvend. Arie verlaat begrijpend knikkend de winkel. De bijt-junk zit in de kelder op de komst van de politie te wachten. Slissend klaagt hij over dure tandartsen en dure boeken. Tussen het stapeltje gestolen boeken liggen twee Deelders en een Arie Visser. Een ex-collega-boekverkoper vertelde mij, dat hij de bijt-junk onlangs in het zwembadprogramma van Theo van Gogh zag. Met een glanzend gebit. Als ik Arie Visser weer eens zie, moet ik toch eens naar zijn tanden kijken, want uiteindelijk wordt iedereen gesaneerd. --- Kunst De zoete wraak van Rostropovitsj Met de wereldpremière van Alfred Schnittke's opera 'Life with an idiot' gaat een lang gekoesterde wens van dirigentcellist Mstislav Rostropovitsj in vervulling. Eindelijk kan hij in het Westen samenwerken met regiseur Pokrovski in een zeer Russisch getinte produktie. Een ex-banneling aan het woord over Russische muziek, lijden, vrijheid en de idiotie van de stalinisten. De wereldvermaarde cellist en de koningin van het Bolsjoi Theater woonden al sinds 1974 niet meer in de Sovjet-Unie, toen ze via de Franse televisie op een avond in maart 1978 vernamen dat hun het Russische staatsburgerschap was ontnomen. Verbazen deed het Mstislav Rostropovitsj (1927) en zijn echtgenote Galina Visjnevskaja niet, maar de pijn was er niet minder om. Hun openlijk kritische houding jegens het communistische regime toen ze nog in Rusland leefden en hun solidaire houding met de dissidente schrijver Alexander Solzjenitsin, om nog maar te zwijgen van de (niet gepubliceerde) open brief aan kranten en tijdschriften, waarin zij protesteerden tegen de indamming van culturele vrijheid, had op den duur een verder verblijf in hun moederland onmogelijk gemaakt. De eerste de beste gelegenheid die zich voordeed naar het Westen te vertrekken, werd dan ook met beide handen aangegrepen. Merkwaardig genoeg gebeurde dit met toestemming van de Sovjet-autoriteiten, die het goed vonden dat de beide musici voor twee jaar naar Engeland togen. Communistische wegen zijn ondoorgrondelijk. Uiteraard was het nooit de bedoeling van Moskou geweest dat ze niet meer zouden terugkeren. En al helemaal niet dat Rostropovitsj, drager van stalinistisch eremetaal, een chef-dirigentschap zou aanvaarden bij het National Symphony Orchestra of Washington in de Verenigde Staten. Maar dat was wel wat er gebeurde. Een wraakoefening kon niet uitblijven. De verbittering van Rostropovitsj is nog altijd bijna tastbaar. Het feit dat hij zich sinds januari 1990, na vijftien jaren van bannelingschap, weer staatsburger van zijn moederland mag noemen en zich weer officieel lid weet van de Bond van Componisten, heeft hem niet mild gemaakt. En dat hij alle eervolle onderscheidingen die hem in het Breznjev-tijdperk waren afgenomen, weer heeft teruggekregen, is vermoedelijk slechts een dankbare bron van vermaak. Maar wat er nog aan wrok moge resteren, zijn bezoek aan Nederland verzacht het leed aanmerkelijk. Hij beleeft de laatste weken zelfs de 'gelukkigste dagen in zijn leven als banneling', zo vertelde hij vorige maand tijdens een persbijeenkomst. De reden: zijn vurige wens ooit in het Westen te mogen samenwerken met regisseur Boris A. Pokrovski is, nadat eerdere pogingen door de Sovjetautoriteiten met inspanning van alle tanende krachten waren tegengewerkt, ten lange leste realiteit geworden. En nog wel in een opera van een Russische componist. Op maandag 13 april is het zover. Dan zal Rostropovitsj het Rotterdams Philharmonisch Orkest en vocale solisten leiden in de wereldpremière van Alfred Schnittke's opera Life with an idiot. Plaats van handeling: het Muziektheater. Mstislav Rostropovitsj foto s frans schellekens/entr acte --- Chrennikov lets heel anders. Op de vraag of hij Schnittke een 'typisch Russische' componist vindt, antwoordt Rostropovitsj dat hij niet precies weet wat dat zou moeten inhouden. "Net als Sjostakovitsj is Schnittke zeer beïnvloed door Mahler. Ook in de opera komt dat naar mijn gevoel tot uiting. Maar het doet niet terzake hoeveel hoeveel verschillende stijlen hij omhelst. Essentieel is dat hij, wat hij ook doet, altijd en onvervreemdbaar zichzelf blijft. 'Russische muziek' is een rekbaar begrip. Denk maar aan zulke uiteenlopende karakters als Moessorgsky en Tsjaikovski. Russischer kan het niet, zou je denken, maar hun muziek is niettemin zéér verschillend. Als Moessorgsky schreef voor het Russische volk, dan componeerde Tsjaikovski voor Sint Petersburg en Moskou. En dan zijn er nog Prokofjev en Sjostakovitsj." Het leven van de laatstgenoemden werd in de stalinistische jaren ernstig bemoeilijkt door de voorzitter van de Russische Componistenbond, een vazal van de dictator. Opmerkelijk genoeg bekleedt deze man, Tichon Chrennikov genaamd, nog altijd diezelfde functie. Rostropovitsj pareert onze verbijstering daarover met een verhaal. "Op de taiga leefde een man die door rovers gevangen werd genomen. Ze beroofden hem van zijn kleding en zijn bezittingen en bonden hem vast aan een boom. Toen kwamen er miljoenen hongerige muggen, die zijn lichaam omsloten als een levend hemd. Er kwam een man voorbij. Met wapperende gebaren joeg hij de muggen weg en vertrok, in de overtuiging de naakte man een dienst te hebben bewezen. Maar deze vond de voorbijganger een nog slechter mens dan de boeven die hem aan de boom hadden gebonden. 'Hij heeft de muggen weggejaagd die al vol zaten met mijn bloed. Nu komen er nieuwe insecten die zich aan mijn bloed zullen laven. "Chrennikov is zon verzadigde mug, die al een tijd op het lichaam heeft gezeten. De mensen laten hem met rust, want ze zijn bang dat een nieuwe mug opnieuw bloed zal gaan slurpen. Maar men moet zich wel goed realiseren dat in dit oude insect, dat niemand meer zal bijten, het bloed zit van componisten als Prokofjev en Sjostakovitsj. Hun vernietiging heeft hij op zijn geweten." ERIK VOERMANS Alfred Schnittke: Life with an idiot. Opera in drie bedrijven op een libretto van Viktor Jerofejev. Rotterdams Philharmonisch Orkest en vocale solisten 0.1.v. Mtislav Rostropovitsj. Regie: Boris A. Pokrovski. Wereldpremière: 13 april in Het Muziektheater, Amsterdam. Volgende voorstellingen: 16, 19. 21, 23, 26, 28, 30 april. Jules Deelder foto a.m.c. fok ---