Boeken Een bibliotheek gevuld met gebonden dummies tr huist onmiskenbaar een negentiendej-euwer in Maarten Asscher (1957), re- Qacteur bij Meulenhoff en sinds kort ook auteur bij concurrent Contact, waar hij debuteert met de bundel Dodeneiland. «jn 'geschiedenissen' zijn niet alleen j'oor driekwart in die tijd gesitueerd, het *°mt ook in zijn, overigens zéér ver*orgde, stijl tot uiting. Die is archaïsch en buitengewoon bedaard van toon. As- Scher schrijft bijvoorbeeld: "Als men Vasthoudend naar iets op zoek is, een v°°rwerp dat onvindbaar lijkt of een naam die men zich niet meer kan herin- JJeren, dan is het niet zelden gunstig om Qoor iets heel anders te worden afgeleid. la een omweg komt men dan ineens bij ™* oplossing van het probleem terecht." * kan me niet herinneren dat ik deze wijsheid ooit zo deftig geformu- erd heb gezien. Uat Asscher zijn werkstukjes geschieden sen' noemt en geen verhalen, is te- Je.cht. In twee gevallen betreft het in e'te biografische essays. In het titelver Jjaal' gaat het om het Griekse eiland jpkynfhos, de bakermat van de dichters °scolo, Kalvos en Solomós, volgens As- 'drie van de grootste dichters van '.e Europese romantiek. Asscher heeft *lch voorbeeldig gedocumenteerd, maar .l blijft vertoon van eruditie nu hij er ???t in slaagt mij als lezer te betrekken }j zijn particuliere interesse. Dat de echter Dionysios Solomós met zijn Hymne aan de vrijheid de nationale Griekse werd, dat de eerste cc strofen in 1865 werden uitverkoreri als tekst van het officiële Griekse dat Solomós de lof oogstte van ügo, Manzoni, Goethe en Chateaubriand, ja, het is allemaal heel imponerend, de helden van Dodeneiland komen n zon droge opsomming van wapenfeier> niet tot leven. Als je interesse wilt Vakken voor drie volkomen onbekende Gichters uit de vorige eeuw moet je het ginder stijfjes studieus aanpakken. voor het tweede biografische essay in de bündel, Het rusteloze graf van Oscar Wilde, 'St dat anders. Wilde kan op eigen benei staan als het er om gaat mij te kleiden. Daar heeft hij bij wijze van jPreken Maarten Asscher niet bij nodig. Ie heeft zijn huiswerk opnieuw keurig °°r elkaar. "En te weinigen ook weten dat Wilde eerst gedurende bijna negen jaar in Bagneux, een voorstad van Parijs, begraven heeft gelegen, alvorens de herbegrafenis op Père-Lachaise plaatsvond." Asscher rekent af met de vele fabeltjes over de toedracht van Wilde's dood en begrafenis. Hij doet dat nu eens ironisch op zn Engels (tongue-m-cheek), dan weer met het rode pennetje van een pedante schoolmeester. Hier en daar bereikt zijn documentatie een perfectiegraad die potsierlijk aandoet. Zeker, Asschers reconstructie van Wilde's laatste dagen in een Parijs' hotel bevat enkele aardige anekdotes. Zo zou hij twee dagen voor zijn dood nog, klagend over het bloemetjesbehang, hebben gegrapt: "This wall-paper is killing me. One of vs has got to go." Maar wie de grote Wilde-biografie van Richard Ellmann heeft gelezen zal hier niet echt veel nieuws tegenkomen. --- Hollandse nieuwe Vriendschap is een illusie: De nieuwe 'tgeverij Atlas is ontstaan na een conflict tissen Emille Brugman en Theo Sontrop an rje Arbeiderspers. Nu zijn de eerste j^!cc boekjes van Atlas verschenen en wat , HJkt: ze zien er er wel heel erg uit als APv 0 Zelfs het logo van Atlas lijkt op dat an de Arbeiderspers. Voorlopig heeft Atlas °k nog eens alleen maar ex-AP-auteurs. En ari niet eens de besten. De eerste overlo[ rs hebben nu hun boekjes bij de nieuwe gepresenteerd. typisch geval van tja: Marjan Berk publi- Traangas (ƒ24,90) bij Atlas. Soms li/v ' "Hoe is het in godsnaam moge- Jk dat een vrouw als u zich op die manier . ?* versmaden?" vroeg de psychiater, bij I 'e ze met regelmatige tussenpozen haar edliedje mocht zingen.' vardigste woordspelige zin: 'Dat was het °ordeel van langzaam blind worden: datje . e'gen aftakeling niet meer zo scherp aamam.' (Kan het zijn dat ik deze grap al ens eerder heb gehoord? Bij Freek de Jongp) 'k heb wel eens een sterkere Berk |rlezen. Een paar verhalen - waaronder het overhaal - zijn echt veel en veel te maser - Het lijkt me een haast-uitgave. (f2fi en an<*ere liefdesverhalen rech°' heet dat van Kristien Hemmehaa en Paar zulnen: "Een gedeelte van eeaijY.erdween onder de kassa. (...) Ze wierp IjjT b"k op zijn karretje en zei, waarschijnzitn geïnsPireerd door de luiers: 'Kinderen he" er dol OP- (•■•)' Hij greep haar bij de eve V*' ziJbeet hem in de P°ls- hiJliet haar Voon los. had haar toen bij de schouders." kanra die laatste zin is intrigerend: hoe and Je *n. Je P°'s gebeten worden als je de verd *de heuPen nebt vastgegrepen? ver.h ,voert Hemmerechts in het eerste vroi een man °P die Seil wordt °P ziJn kan ule zwakzinnig is en haar plas niet oor flPhouden- "Nu, nu wilde hij in haar Warir, iSteren' heb je noS meer- lekker m, doe maar, laat maar lopen, niet nu ik • ' maar straks -'s ik er bijna ben, als *Je zeg: nu..." --- Vuurtorenwachter De andere twee 'geschiedenissen' in Dodeneiland vertonen nog de meeste kenmerken van een verhaal. En dat doet ze goed. In De vuurtorenwachter krijgt de ik op het Kanaal-eilandje Sark het verhaal te horen over een legendarische vuurtorenwachter, die begin deze eeuw gestationeerd was op Inkhou, een verlaten rotspunt in het Kanaal. In zijn jongensjaren werd hij ervan verdacht het Boze Oog te hebben en na vele jaren van opsluiting had men hem verbannen naar Inkhou, waar hij na dertien jaar trouwe dienst op een dag spoorloos was verdwenen. Geïntrigeerd door dit mysterieuze verhaal gaat de hoofdpersoon op onderzoek uit, in de lokale bibliotheek en bij eilandbewoners die mogelijk iets naders weten. Het gegeven spreekt op zichzelf natuurlijk al tot de verbeelding en met een mix van (deels fictief) documentair materiaal en fictie bouwt Asscher de spanning goed gedoseerd op en weet mij zo dwingend bij zijn speurtocht te betrekken. Ook in het verhaal De brief maakt Asscher gebruik van een intrigerende vondst gevolgd door een diepgaand onderzoek. Het verhaal ontwikkelt zich tot een aardig spelletje met zijn eigen positie als schrijver. De hoofdpersoon eindigt als bibliothecaris op het mediterrane eilandje Argentera, omringd door prachtig verzorgde, gebonden uitgaven van imaginaire werken. "Een enkele keer heb ik geprobeerd daadwerkelijk iets te schrijven, een gedicht of een stuk dagboek, maar uit puur ontzag voel ik mij niet in staat, ja, niet gerechtigd om al die witte bladzijden die mij omringen op de proef te stellen." Dit slotakkoord lijkt mij een poging ambitie te maskeren met geveinsde bescheidenheid. Dat Asscher literaire aspiraties heeft, is duidelijk. Ik denk dat hij niet bang moet zijn het in de richting van de pure fictie te zoeken. De verhalen waarin hij het houvast van documentair materiaal durft los te laten, vormen de best geslaagde bijdragen aan deze bundel. Weg uit de stoffige archieven en bibliotheken! Een meer persoonlijke en speelse aanpak kan geen kwaad en er zijn in dit debuut genoeg kleine momenten waarin Asscher laat zien dat hij die wel degelijk in huis heeft. ALLE LANSU Maarten Asscher: Dodeneiland. Contact, (f 22,90) Maarten Asscher ' foto john schaffer --- DOOLHOF DER ZINNEN Lente, nieuw geluid Dat is natuurlijk erg ontroerend allemaal (het onderwerp ligt gevoelig, zal ik maar zeggen). Maar het decor is dan: kerstavond! Dat is wat veel van het goede. En dan lees ik ook nog dat de man geen kerstboom mee naar huis kan nemen voor zijn zwakzinnige vrouw, die reageert als een kind. Dat is helemaal veel te veel. Verder gebruikt Hemmerechts kindermiers voor de incontinente echtgenote. Dat kan niet. Je hebt tegenwoordig heel handige luiers voor volwassenen die de volwassenbilletjes droog houden. • Grote gaap: Op een keer keek ik naar Adriaan van Dis en toen zag ik daar de Vlaamse schrijver Bob van Laerhoven. Het gesprek tussen Van Dis en Van Laerhoven vlotte niet echt. Het liep wel, maar Van Laerhoven dacht: ik zit hier bij Van Dis, dat is belangrijk, dus ik ben een belangrijk schrijver. En vervolgens ging hij heel zwaarwichtig zitten doen. Nu is zijn boek Cadavre exquis (Dedalus, ƒ 29,90) verschenen. Het is mij een raadsel wat Van Dis aan deze schrijver vindt. Van Laerhoven heeft een voorkeur voor de tweede persoon enkelvoud. Dus je leest zijn boek en je denkt: wat irritant op den duur, die tweede persoon. Je leest verder en dan zie je een hoofdstukje met alleen dialoog. -Echt waar? -Ja. -En dan? -Een hoofdstukje met asterixen. Voeg hierbij wat complexen, psychosen en neurosen die de Flair wekelijks behandelt, en je boek is vol - maar vervelend. • Toverdraad: Rogi Wieg had vroeger wat Herman Gorter ook had: dat balanceren op de rand van sentimentaliteit. Maar tegenwoordig is Rogi over die rand heen. Zijn nieuwe dichtbundel Sneeuwvlok (Van Oorschot, ƒ16,99) heeft hier en daar toch last van de kopergloed van een ondergaande zon, en dan gaat de sneeuwvlok smelten. Een fragment: Alles kan zolang de sneeuwvlok de aarde niet heeft geraakt, de details lijken willekeurig: een nieuwe vrouw een sprinkhaan noem ik haar zij zegt: wanneer je wolken ziet met opgestapelde rondingen, of het stormt weet je dat je eigenlijk niets weet. Zij was ooit een vlinder met lange, slanke vingers, en mij overhandigt zij meer dan het een en minder dan het ander, meer bewijzen dan aantallen van liefs. • Groei: Cees van Hoore maakt daarentegen tegenwoordig gedichten die ik met steeds groter plezier lees. Zojuist verscheen zijn bundel As van de koning, niet blazen! (De Harmonie, ƒ 24,90). Ik voorspel dat deze bundel een poëzieprijs gaat krijgen. Lees het volgende gedicht maar eens, met de titel Verboden terrein: Te midden van de stille ambassades moet nog dat kerkhof liggen waar tk nooit meer kom. Als jongens dronken we er water dat enkel mocht stromen voor bloemen die je aan doden geven kon We slopen met ons leven over de paden angstig als dieven. We keken naar de jaartallen, naar die aftreksom die nooit ging. Daar waren alle vaders en moeders lieve en groeiden distels ter herinnering. --- B. Polak meent: Cornelis Bastiaan Vaandrager heb ik maar heel oppervlakkig gekend, maar het was toch een schok voor mij toen ik pas in de krant las dat hij op 56-jarige leeftijd was overleden. Zesenvijftig, dat is geen leeftijd om dood te gaan, dat is een leeftijd om een tweede leven te beginnen. Er moet in zijn leven dus iets onredelijks zijn gebeurd: een ziekte, een ongeluk, een drama. Ik weet het niet, want ik heb hem in jaren al niet meer gezien en gesproken. Heb ik trouwens wel eens met hem gesproken? Het moet in ieder geval al meer an dertig jaar geleden zijn dat ik hem voor het laatst heb gezien. Wij kwamen als samenzweerders bij elkaar om een literair tijdschrift op te richten. Als ik het mij goed herinner, waren wij met zn vijven. Heel duidelijk zie ik de bruin ingerichte huizen voor me, waar we samenkwamen. Ik ruik de geur van boeken en folianten, van geleerdheid en van studeerkamers met lederen clubfauteuils. Soms, als ik een nummer van De Nieuwe Stijl doorblader, doemen die beelden en die geuren weer op. Het blad heette toen nog niet De Nieuwe Stijl, het zou Gard Sivik gaan heten, zo werd besloten. Ik herinner me dat er ook een jongen bij was die Ger Boer heette en die, als een voorschot op zijn latere schrijverscarrière, de naam Gregorius Boer aannam, waarna hij - bij mijn weten - nooit meer één letter heeft geschreven. Cor Vaandrager was er ook. Hij was de oudste van ons vijven en ook de ernstigste. Meestal zweeg hij. Ook daarna heb ik nooit meer iemand ontmoet die zo monumentaal kon zwijgen. In het gezelschap van Vaan werd niet veel gesproken. Misschien juist daarom - althans dat vermoedde ik toen - was Vaandrager van zijn generatie nog het meest voorbestemd om de ware schrijver te worden. Als dichter en prozaïst heeft hij een imposant oeuvre opgebouwd en het is een schande dat hij daarvoor nooit een echt grote prijs heeft gekregen. In 1980 gaf De Bezige Bij nog in een kleine oplage Positieve helden uit, een indrukwekkende novelle, die helaas onopgemerkt is gebleven. Cor Vaan stierf aan een longontsteking. Te vroeg, daar is weinig sentimenteels aan. Zo eenvoudig gaat dat dus. Je neemt een stukje van een tweederangscolumnist dat bedoeld is als in memoriam voor een tweederangsschrijver. Je vervangt de naam van die schrijver in die van een andere, pas overleden tweederangsschrijver. Je past hier en daar nog een zin aan en klaar ben je. Die uitwisselbaarheid zegt natuurlijk wat over het clichépraatje van die columnist (Max Pam in dit geval). Belangrijker is dat de naam van de ene dode schrijver (Thomas Graftdijk in dit geval) zo makkelijk kan worden veranderd in die van een andere (C.B. Vaandrager). Dat zegt wat over de schrijvers van dit moment. Een literatuur waarin je zo simpel de ene schrijver kunt omruilen voor een andere, is geen boeiende literatuur. Laat niemand zich daarom iets wijs maken: het gros van al die luid betreurde schrijvers stelt niets voor. B. POLAK --- Vleugels • Schitterend geschenk: Alle dierenverhalen van A. Koolhaas (Van Oorschot, ƒ 45) mag in geen boekenkast ontbreken. Mooie titel voor een verhaal, overigens: Wie vleugels heejt behoejt geen steunzolen. --- Sprekende schrijvers Zaterdag Nederland 1, 23.38 u, Karel: Connie Palmen en Willem Wilmink voor de tweede keer. Zaterdag Nederland 1, 23.14, Glamourland: Gert-Jan Droge op het Boekenbal. Radio 1,11.05 uur, Ophef en vertier: Robert Anker Zondag Nederland 2, 21.37 u, Van Dis: Peter Ustinov. THEODOR HOLMAN --- Omdat ik jarig ben, krijgt u een toeter Strategie in de liefde is alleen succesvol als men niet verliefd is, schreef Ceasare Pavese. En de liefde waar iemand zich vol overgave in stort, zorgt voor het onontkoombare verraad. Een vooropgezette strategie bij het schrijven leidt tot de zekerheid ... dat het saai wordt. Huub Beurskens heeft een essay over poëzie geschreven. Het is een zelfonderzoekend' betoog geworden, omdat hij zijn eigen schrijverschap ontleedt. In navolging van Gerrit Krol zegt hij: "Net zomin als Michelangelo zijn figuren, heeft de dichter zijn gedachten in het hoofd; hij laat ze al schrijvend ontstaan." Hoewel Beurskens nog vaak het woord 'artefakten' gebruikt, lijkt hij minder vanuit een theoretisch model te denken dan voorheen. "Omdat we weten dat we zullen sterven," geeft hij nu als antwoord op de vraag waarom de dood zo vaak in zijn werk figureert. Vroeger zou hij een minder nuchtere verklaring hebben gegeven. Is dat misschien een literaire trend: nu debutanten filosofische romans schrijven, wordt de literatuur van de voorlaatste generatie (zeg maar de schrijvers die tussen 1935 en 1955 zijn geboren) steeds toegankelijker? Je zou het wel zeggen na lezing van de laatste boeken van Bernlef, Beurskens, Schippers en andere schrijvers van de 'tussengeneratie'. Dat Beurskens Leo Vroman uitroept tot de 'meest benijdenswaardige Nederlandstalige dichter' wijst daar ook op. Pavese is net als Vroman het prototype van de minnaar die zich volledig aan zijn geliefde wil geven. Beurskens haalt een gedicht van Vroman aan waarin het woord verteren dubbelzinnig wordt gebruikt: verorberen, maar ook van vorm veranderen ten gevolge van verval. Dat doet aan de tegenstelling tussen Casanova en Pavese denken. De een gaat het vooral om het plukken van zoveel mogelijk muur(snij)bloemen, terwijl de ander zo lang vegeteert op één geliefde totdat de dood (het verval) daar een einde aan maakt. We doen Casanova een beetje onrecht met deze vergelijking, want het is bekend dat hij er van afzag met de beroemde courtisane Kitty Fischer te slapen omdat hij de Engelse taal niet voldoende beheerste. Beurskens schrijft om een kleine tijdsoverwinning op de dood te behalen. Hij wil wel 'even stellen niets te moeten hebben van geflirt en gedweep met gevoelens rond sterven en gestorven zijn, met het zwelgen in eigen roerselen. Als voorbeeld van dergelijke kitsch haalt hij een gedicht van Boudewijn Büch aan. Zou Beursken niet weten dat Büch niet eens in 'eigen roerselen' zwelgt omdat zijn zogedicht overleden kind nooit geboren is? Een dialoog uit Herenieed van Armando en Cherry Duyns illustreert hoe de dood kan worden gebruikt om te manipuleren: 1: Gaan wij ook dood? 2: Nou, ik beslist niet. 1: Is het moeilijk om te overlijden? 2: Nee. Men doet pff. . . en men is dood. Dat wil zeggen: ik natuurlijk niet. 1: Pfff.. . Laten we maar plezier maken. Lacht geforceerd. 2: Omdat ik jarig ben, nietwaar, krijgt u van mij een toeter. Nou, wat zegt u me daarvan? 1: Lacht dankbaar. 2: Vreugde graag. 1: Toetert: Maar iedereen gaat toch dood. 2: Niet iedereen. Bijna iedereen. Blaast op slangetong. 1: Toetert: Als je dood bent, doet dat pijn? 2: Bij u wel, bij mij niet. Vreugde! HANS RENDERS Huub Beurskens: Wanneer de dood het leven laat: dichten als verleidingskunst. Landgraaf, Uitgeverij Herik (ƒ 22,90). Huub Beurskens foto chris van houts --- Nagekomen nieuws over Jacq. van Tol Naar aanleiding van mijn bespreking van het boek De spookschrijver door Henk van Gelder schreef de 75-jarige heer J.J.A. van Staveren uit Nagele mij dat hij zich het volgende gedicht van Jacques van Tol herinnert uit zijn jeugd. Van Tol schreef het na de onthoofding van de jonge Leidse arbeider Marinus van der Lubbe die als 'laatste waarschuwing' aan het Duitse proletariaat op 25 februari 1933 de Rijksdag aanstak. Van der Lubbe werd na een geruchtmakend proces ter dood veroordeeld en - Hitler was inmiddels aan de macht - op 10 januari 1934, een paar dagen voor zijn 25ste verjaardag, in Leipzig onthoofd en in een ongemerkt graf begraven. In de vroege ochtendkilte, eerder dan men had verwacht, heejt een misdaad plaats gevonden door een rechtelijke macht. Net als in de middeleeuwen intellect en eer tot spot sleepte men een mens, een jongen als een hond naar het schavot. En het knechtje van de duivel moordenaar op hoog bevel, neemt zijn plaats in bij de valbijl uitgevonden in de hel. 't Mes komt suizend naar beneden fonkelend in zijn glinsterpracht, snijdt door vlees en bloed het hout in monsterstuk is weer volbracht. Maar nog is 't niet afgelopen, na de straf komt nog een straf, men vergunt die afgeslachte niet de weelde van een graf, van het graf dat hij zich uitkoos een gebeurte dat ons leert dat de huidige beschaving zelfs een dode niet meer eert. Dit soort gedichten werden, schrijft de heer Van Staveren, in de dertiger jaren te koop aangeboden in kiosken en op straat. "Ik was scholier en heb toen nog gedemonstreerd tegen de moord op hem bij de Sumatraloods in de Rotterdamse Parkhaven. Als jongen stond je toch overal met je neus vooraan. Huurstakingen en dat de kachels dan van het dak werden gegooid. Soms schoot de marechaussee. De hele stad was ons speelkwartier. Je kon overal vrij bij in die havens. Als de bananenschepen binnenliepen, riepen we tegen die sjouwers: 'Hé baas, ken je niks missen', en dan kregen we wat van die groene krengen toegegooid. Die liet je onder je bed rijp worden." IGOR CORNELISSEN ---