ADVERTENTIE mmwmuïEX&EEEn&mmWmmm pn MARJAN BERKIpI^J Verhalen vol menselijk leed en ongemak, V JÊjk W>„ t zoals liefdesverdriet en verloederde relaties, BL'"'*? maar ook vol onverwachte genietingen... A\ i * Hans Vervoort in H ATLAS l\ NRC H.ndel.bl.d I H,, Je b„okh a n J o ! il I "'" h"r'■"h»"° I „,,,..rt,„ l n„hl, ,r» W I --- ADVERTENTIE KINSTBSBH KOPEN INFORMATIE: HANNEKE HANEVELD 020-5622493 INA TIMMERMAN 020-5622845 --- ■ <.\u:mi; imago! I Nieuwezijds Voorburgwal 371 I I Amsterdam, tel. 6277046 IQ I I tot 8.4 I LEFTERIS OLYMPIOS schilderi|en ■ JONATHAN COX beelden I di t m za 12.00-17 30 u. I zondag 5-4 14.00-17.00 uur --- PETITl DOBS EN TON VAN DI.JkI S.IOERD HAKKER ■ nieuw werk ENRIC ADSERA RIBA de muren van mijn ateliers I tot 22 april (iAl.KRIK PETIT WISTKKDAM N.Z. V(MH{|.ri«;\\AK 27» I Dl-ZA 12-17 l l 14 TKK. ()2(l-li2(i7.'>»7 J --- VANDAAG I 4 april presentatie PARC-COLLECTIE (zeefdrukken/foto) van/met Hugo Claus Jan Cremer Jan Fabre Jan Wolkers in gesprek met Freddie de Vree Museon/Gem. Museum Den Haag 13.00-17.00 uur. Entree f 12,50 --- ROEL VAN TIMMEREN "Seven Sisters" U t/m 26-i Op Het Hemelrijken Hemelrijken 77 5612 LB Eindhoven 040 - 448662 / 526086 open: donderdag t/m zondag 12-17.00 uur --- I Vernieuwing I in Zilver I Internationaal overzicht van I hoogtepunten uit de I zilversmeedkunst van 1880-1940 I met werken uit o.a. Jugendstil, Art I Nouveau, Art Deco, I Bauhaus, Wiener Werkstatte. I t/'m 26 april I De NS heeft een speciale I kortingsregeling Trein + Toegang. I Inlichtingen op alle NS-stations of I via 06-89911 21 Ooêgang I De tentoonstelling is mede mogelijk I gemaakt door: I J I tvr ZilverenKruisGroep I t/m 26 april I Verzameld werk 4 I aankopen stadscollectie 1991 I t/m 10 mei I Stephen Prina I 'lt was the best he could do I at the moment' I projecten 1982-1992 t/m 14 april Frank Mandersloot body doubles Museum Boymansvan Beuningen Rotterdam Alle info: 010-4419405 --- Erkenning Met Raffles ging het intussen heel slecht. Hij voer naar Londen terug, waar hij erkenning vond voor zijn wetenschappelijke werk en een van de mede-oprichters werd van de Zoo, die nu wegens geldgebrek bijna ter ziele is. Twee jaar later overleed hij aan een hersentumor. Nicholas Barley volgde Raffles spoor over Java, Sumatra, Bali, en Singapore en beschreef dat in 'The Duke of Puddle Doek' - de bijnaam die een van Raffles' tantes hem gaf. In het door Raffles zo geliefde Indonesië overleeft zijn naam, zo constateerde Barley tot zijn spijt, voornamelijk als sigarettenmerk. Kinderarbeid in India foto ap --- Slavernij Daendels, van zijn kant, eindigde onder Willem I als gouverneur van de Nederlandse bezittingen in Guinee, waar - zoals in heel West-Afrika - de slavenhandel toen nog welig tierde. Engeland zou in 1833 het eerste land zijn waar de slavernij werd afgeschaft, dankzij de bemoeienissen van William Wilberforce en de door hem opgerichte Anti-Slavery Society. Na Wilberforces dood - een maand voordat het doel bereikt werd - zette Thomas Buxton diens werk voort. Het zou nog tientallen jaren en een Amerikaanse burgeroorlog duren eer de andere 'ontwikkelde' landen het Engelse voorbeeld volgden (in Nederland en de Nederlandse koloniën gebeurde het in 1863). In 1841 besloot Buxton het kwaad aan te pakken bij de wortel: in West-Afrika, waar plaatselijke potentaten jaarlijks een half miljoen van hun onderdanen als slaven verkochten. De bevolking daar moest in staat worden gesteld in zn levensonderhoud te voorzien zonder zijn kinderen te hoeven verkopen. Buxton wist twintig miljoen pond los te peuteren van de Britse regering en stuurde een expeditie de Niger rivier op. Drie stoomboten vervoerden onderdelen van een modelboerderij, plus een palmofiepers - die jammer genoeg in het water viel. Het projekt, door Howard Temperley aan de hand van teruggevonden dagboeken beschreven in 'White Dreams, Black Africa', mislukte jammerlijk. Aan de achtduizend vrijgekochte slaven heeft het niet gelegen. Zij werkten zich de pleuris. De uit Engeland en de Engelse koloniën meegekomen blanken en vrijgelaten slaven, die modelboerderij moesten leiden, waren vaak liever lui dan moe - maar hoe dan ook werden deze allochtonen binnen de kortste keren geveld door malaria. Buxton werd in de adelstand verheven, maar de mislukking van zijn project gaf hem zon klap, dat ook hij een paar jaar later stierf. --- Kinderen Nu, anderhalve eeuw later, worden er nog steeds mensen en vooral kinderen uitgebuit en behandeld als lijfeigenen: honderdvijftig miljoen, volgens Wilberforces Anti-Slavery Society, die nog steeds bestaat en nu gegevens verzamelt ten behoeve van de mensenrechtencommissie en -subcommissie van de Verenigde Naties. In Soedan en in Mauritanië worden ze gewoon verhandeld, in India of Pakistan zijn ze aan hun 'werkgever' gebonden door een (nooit af te lossen) schuld van hun ouders. Handgeknoopte tapijten, confectie die vervaardigd is in Bangladesj of Thailand: het is allemaal kinderwerk, evenals trouwens veel schoenen die in Italië of in Portugal zijn gemaakt. In Latijns Amerika of in de Hoorn van Afrika worden de kinderen geronseld voor officiële zowel als guerillalegers. De Britse filmer en auteur Peter-Lee Wright maakte er drie jaar geleden een indrukwekkende tv-documentaire over. Een jaar later kwam zijn boek, 'Child Slaves' uit. Dat is nu in het Nederlands vertaald en verschijnt in mei bij De Kern. Ondanks een inmiddels tot stand gekomen Kinderrechtenverdrag van de Verenigde Naties, is Lee-Wrights boek nog steeds actueel. De wereld telt meer slaven dan honderdvijftig jaar geleden. JACQUELINE WESSELIUS Nigel Barley: The Duke of Puddle Doek. In the footsteps of Stamford Raffles. Viking (imp. Penguin Nederland). ISBN 0 670 83642 7. £16.99 (ongeveer ƒ 69). Peter Lee-Wright: Kinderen als Slaven. De Kern. ISBN 90 325 0387 1. ƒ34,50 (mei). Child Slaves. Earthscan. ISBN 1 85383 043 7 (imp. E.R. Ruward). ƒ29,50. Howard Temperley: White Dreams, Black Africa. The anti-slavery expedition to the Niger, 1841-1842. Vale University Press (imp. Fr. Hermans Academie Book Promotions). ISBN 0 300 05021 6. S4O (ongeveer ƒ 80). --- ADVERTENTIE \—A KERST en andere liefdesverhalen S Ode aan de debiliteit van het geluk: verhalen ■ van een valse vredigheid. Winnares van de Driejaarlijkse Staatsprijs voor Proza 1990 PAPERBACK iïïwrrM-1-in-nrniiiniAwri JF GENAAID |atlas Z\ 191 blz. r 26,90 l\ ___(_■________■■ I 6ii de boekhandel X __ --- Boeken De lange duur van joodse middeleeuwen Van de middeleeuwen hebben we lang de opvatting gekoesterd dat het een doodse, vervelende tijd is geweest waarin niets van belang gebeurde. Een periode vol angst en bijgeloof waarin de tijd stilstond. Je zou maar het ongeluk hebben gehad in de middeleeuwen geboren te zijn. In de loop van de tijd is dat beeld wel een beetje bijgesteld. We hebben oog gekregen voor het bepaald niet altijd zo vervelende geestelijke klimaat waarin de middeleeuwers zich bewogen. Huizinga met zijn 'Herfsttij der Middeleeuwen' en later de Franse 'Annales' als Le Roy Ladurie, hebben daar flink toe bijgedragen. Hun schilderingen van het bonte dagelijkse leven van de middeleeuwers hebben er voor gezorgd dat we ook de aantrekkelijke kanten van hun leven zijn gaan zien. De Brits-joodse historicus Israël Abrahams is in zekere zin ook een soort Huizinga of Le Roy Ladurie geweest. Ook al moet om hem recht te doen worden gezegd dat hij er al een Annales-methodiek op nahield lang voordat iemand ook maar op het idee zou hebben kunnen komen wat dat dan wel inhield. Zijn boek over het joodse leven in de middeleeuwen werd namelijk al geschreven in 1896. Uitgeverij Bzztoh in Den Haag heeft dit vooral in de VS en Groot-Brittannie nog altijd populaire boek nu opnieuw uitgebracht (in een leesbare vertaling van Robbert A. Veen). Het blijkt een terechte beslissing te zijn geweest, want Abrahams komt nog steeds verrassend eigentijds over. Destijds was de grootste verdienste van zijn boek waarschijnlijk dat het effectief afrekende met het idee dat de middeleeuwse joden niet meer waren dan een stelletje woekeraars, die bevend het moment afwachtten waarop hun vijandige omgeving zich weer eens op hen zou storten. Het beeld van de middeleeuwen als een soort van tranendal waarin de joden rondliepen als even zovele Shylocks uit Shakespeares 'Koopman van Venetië. Abrahams maakt korte metten met deze karikatuur. In de tijd waarin hij dat deed - een periode waarin het antisemitisme in tal van Europese landen bezig was een politieke factor van belang te worden - was dat vast geen geringe verdienste. Wij, die bijna honderd jaar later leven, zijn echter toch meer onder de indruk van de manier waarop Abrahams met die beeldvorming de vloer aanveegde. Om zijn onderwerp zo realistisch mogelijk te benaderen, baseerde hij zich namelijk behalve op de officiële, door iedereen gebruikte bronnen ook op de vrijwel onuitputtelijke hoeveelheid rabbijnse 'responsa' uit die tijd, de briefwisselingen van beroemde rabbijnen over vragen die hen werden gesteld over tal van dagelijkse dingen. Deze methodiek maakt dat zijn beschrijvingen van de bloei van het joodse leven in het Moorse Spanje of andere belangrijke joodse centra zijn aangekleed met beschrijvingen van het leven thuis en in de synagoge, hoe de joden zich kleedden, hoe hun huizen er uitzagen wat zij deden op feestdagen en wat voor moraal er gold voor de omgang tussen de seksen. Handschrift over de verdrijving van de joden uit Duitsland in de vijftiende eeuw --- Zichtbaar Het geeft zijn boek een prettig soort meerwaarde: het is bijna zichtbaar waarover hij het heeft. Maar tegelijk wordt ook zeer duidelijk dat hij vooral in positieve berichtgeving was geïnteresseerd: in de warmte van het dagelijks leven, in de hoge morele standaarden van de middeleeuwse joden. Zelfs het beeld van de joodse geldhandelaar behoeft rectificatie volgens Abrahams. Hij zou niet zozeer woekeraar zijn geweest als wel de voorloper van de moderne bankier. Veel aandacht - en terecht - heeft Abrahams ook voor het feit dat de joden samen met de Moren in Spanje degenen zijn geweest die de kennis uit de oudheid op het gebied van geneeskunde, wis- en natuurkunde en (Aristotelische) filosofie in de middeleeuwen levend hebben gehouden tot deze wetenschap tijdens de Renaissance gemeengoed werd van de christelijke wereld. De joden zelf waren toen echter nauwelijks meer deelnemers, want na hun verdrijving uit Spanje in 1492 werden zij ook in de rest van Europa in een afzondering gedrongen in een toenemend aantal getto's. Aan de opbouw van universiteiten, die allerwegen vanaf de zestiende eeuw werden opgericht, hadden zij geen deel meer. Zij keerden pas weer terug in het volle leven, nadat zij in de Napoleontische tijd eindelijk in de meeste Europese landen burgerrechten hadden gekregen. De joodse middeleeuwen duurden als gevolg van dit isolement veel langer dan de christelijke, namelijk tot in de negentiende eeuw. Maar dat soort zaken behandelt Abrahams nauwelijks in zijn boek. Ook de grote vervolgingen van de middeleeuwen, zoals de verdrijving van de joden uit het Rijnland door de deelnemers aan de Tweede Kruistocht, krijgen niet al te veel aandacht. Veel meer nadruk krijgt het door hem bijeengebrachte en inderdaad na honderd jaar nog steeds verhelderende bewijsmateriaal dat de betrekkingen tussen joden en christenen ondanks de vervolgingen meestal hartelijk waren en dat vervolgingen en jodenhaat eigenlijk vooral van bovenaf, door wereldlijke en kerkelijke heersers werden geregisseerd. Positieve kanten vondt hij kennelijk interessanter dan negatieve. Veel is daar niet op tegen. Maar daardoor zal men tevergeefs zoeken naar details over het verhaal hoe de Rijnlandse joden als gevolg van de Kruistochten op grote schaal naar Polen en Rusland vluchtten (en er het Jiddisch als voertaal introduceerden), of naar de nare sociale en economische gevolgen van deze en andere vervolgingen. Zijn boek lijdt aan een soort positieve eenzijdigheid, die ook door professsor Fuks-Mansfeld in haar inleiding al wordt gesignaleerd. MAARTEN JAN HIJMANS Israël Abrahams: Joods leven in de Middeleeuwen. Vertaling Robbert Veen. Uitgeverij Bzztoh. ƒ49.50. --- De wortels van partijvorming Politieke partijen in de hedendaagse zin van het woord bestaan nog niet zo vreselijk lang. De eerste in Nederland, de Anti Revolutionaire Partij, werd in 1879 opgericht. Betekent dat nu dat er vóór de tweede helft van de negentiende eeuw geen sprake was van 'partijen' in een breder opgevatte betekenis? Van met elkaar wedijverende politieke stromingen? Tot op zekere hoogte luidt het antwoord bevestigend. De tegenstelling in Engeland tussen 'Whigs' en 'Tories' is veel ouder dan het moment waarop Gladstone de Liberale Partij schiep en Disraeli de Conservatieve, in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Die twee stromingen zijn al ontstaan in de nasleep van de Engelse burgeroorlog in de zeventiende eeuw, ver voordat ze politieke partijen werden. Ook in Nederland waren er 'partijen' vóór er moderne politieke partijen ontstonden. Het is gebruikelijk in de geschiedenis van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën tegenover de 'partij' van de Prinsgezinden' die van de 'Staatsgezinden' te stellen. Volgens de historicus Groenveld is die visie anachronistisch. Ze komt voort uit het negentiende eeuwse denken in termen van één Nederlandse staat en één Nederlandse natie. Daar volgt dan weer de gedachte uit dat als er partijen in de Republiek bestonden, het nationale partijen moeten zijn geweest, gedreven door zekere ideologische beginselen. Maar zo was het niet. Voorzover partijen' kunnen worden onderscheiden, ging het om lokale en gewestelijke verbanden, die alleen in bijzondere omstandigheden landelijk vorm kregen. Ook dan waren het geen nationale partijen, maar optelsommen van lokale 'facties. 'Partijvorming' bleef beperkt tot de bovenlaag in de steden en gewesten - deze was het immers die het monopolie had op de deelname aan de politieke instituties: stadsbestuur, Provinciale Staten en Staten-Generaal. In zijn korte studie heeft Groenveld het onderzoek naar partij- en factievorming in de Republiek - dat eigenlijk pas is begonnen met 'Partij en factie', de baanbrekende studie van de Leidsche historicus Roorda uit 1961 - op overzichtelijke en leesbare wijze samengevat. Hij concentreert zich op vier perioden. Eerst op de partijstrijd die in 1618 eindigde met de executie van Oldenbarneveldt. Daarna op de tegenstellingen in Holland tussen 1629 en 1650, die voornamelijk draaiden om de vraag of de oorlog met Spanje al dan niet moest worden voortgezet. Het eerste stadhouderloos tijdperk is de derde periode en tenslotte gaat het over de Hollandse gewestelijke facties en de in 1672 tot stadhouder benoemde Willem 111. --- Informeel De basis van al die facties waren belangen, geen ideologieën, sociale klasse of beginselen. Dat alleen al maakt het moeilijk ze te vergelijken met moderne politieke partijen. Ook in organisatie leken ze daar niet op, want van een formeel verband was geen sprake: wel van informele netwerken die vaak alleen in een situatie van crisis van slapend wakend werden. De enige overeenkomst met een moderne politieke partij is zuiver analytisch. Zoals de aard van het politieke stelsel een factor van grote invloed is op gesteldheid (en aantal) van politieke partijen, zo bepaalden de politieke instellingen en gebruiken van de Republiek optreden en organisatie van de facties. Bevorderlijk voor factievorming waren deze niet. Het werd bijvoorbeeld eigenlijk als ontoelaatbaar beschouwd dat facties in Provinciale Staten voorvergaderingen hielden en daar conceptbesluiten opstelden. Want zo kon elke stad afzonderlijk in de echte Statenvergadering zijn standpunt niet laten horen. De eerste factievorming in de zeventiende eeuw deed zich voor bij de twisten tussen Arminianen (remonstranten) en Gomaristen (contraremonstranten). Twisten die in oorsprong een theologisch karakter droegen. Onvermijdelijk werden zij ook politiek van belang. Niet alleen omdat de calvinistische religie, waarbinnen deze partijen ontstonden, de status van publieke godsdienst had gekregen, ook omdat de tegenstelling mede betrekking had op de mate van gerechtvaardigde staatsingrijpen. In veel steden leidde het conflict vanaf 1616 tot kerkscheuring. In Holland, of liever gezegd in de Staten van Holland, begonnen zich toen facties af te tekenen. Vanaf juni 1617 belegden de afgevaardigden van acht Arminiaanse steden vergaderingen, (waarschijnlijk) op initiatief van de hoogste ambtenaar: Oldenbarnevelt. Daarop belegden ook de contraremonstrantse steden eigen vergaderingen, hiertoe aangezet door de Stadhouder, prins Maurits. In andere gewesten ontstonden overeenkomstige facties en toen de verhoudingen het karakter van een crisis kregen, kwam het ook tot intergewestelijke contacten. Maar een nationale partij' ontstond daardoor niet. Dat werd alleen al verhinderd door de staatsinrichting, die in de Staten-Generaal aan elk gewest slechts één stem toestond. De binnen-gewestelijke meningsverschillen konden daardoor niet doorklinken op landelijk niveau, maar ze hadden ook geen landelijke basis. Van een permanente tegenstelling tussen 'Prinsgezinden' en 'Staatsgezinden' blijkt aldus geen sprake te zijn geweest. Van een ideologie die facties stabiliteit en identiteit zou geven evenmin. Facties groepeerden zich op incidentele strijdpunten, en kenden geen politieke loyaliteit in de moderne zin van het woord. 'Evidente factiën in de staat' is de eerste van een beoogde reeks van korte monografieën over cultuur en geschiedenis van de Republiek. Het is een veelbelovende reeks, vaderlandse geschiedenis van hoog niveau. BART TROMP S. Groenveld: Evidente factiën in den staet. Sociaal-politieke verhoudingen in de 17eeeuwse Republiek der Verenigde Nederlanden. Uitgeverij Verloren, Hilversum. Zeven Provinciën reeks I. ISBN 90 6550 106 1. --- BOEKENMARKT Raffles De naam Raffles wordt - voor zover hij Nederlanders al iets zegt - vooral geassocieerd met het naar hem genoemde hotel in Singapore, dat na een twee jaar durende verbouwing pas heropend is. Hele stukken geschiedenis hebben zich afgeld in dit hotel, waar de voetstappen n van Joseph Conrad of W. Somerset ham. Maar Raffles was vooral Sir Stamford Raffles, geniaal avonturier, stichter van Singapore en - van 1811 tot 1816 - verlicht bestuurder op 'ons' Java, dat Raffles en zijn landgenoten overigens meenden te hebben veroverd op 'de Fransen': het was tenslotte de Napoleontische tijd, de VOC was failliet, de Bataafsche Republiek was het Royaume de Hollande geworden en in Batavia vertegenwoordigde Herman Willem Daendels Lodewijk Napoleon. Daendels voornaamste opdracht bestond eruit, de Engelsen buiten de deur te houden. Dat ging dus faliekant mis. Exit Daendels. Raffles (toen nog niet 'Sir' Stamford) nam, namens de East India Company, het roer in handen. Maar vijfjaar later stuurde zijn werkgever hem boos weer weg: Raffles had meer oog voor het welzijn van de Javanen dan voor dat van de East India Company. Hij maakte een einde aan het gehate cultuurstelsel (dat de Hollanders later snel weer invoerden) en zette nog wat andere hervormingen op touw: goed voor de mensen, slecht voor de winst. Raffles vertrok naar Londen. Daar kreeg hij, waarschijnlijk tot verrassing van de heren van de East India Company, een warm onthaal. Hij werd in de adelstand verheven, gaf links en rechts lezingen en werd, op grond van zijn botanische studies (er is een plantenfamilie naar hem genoemd) zelfs toegelaten tot de selecte Royal Society, het Engelse equivalent van de Franse Académie des Sciences. Heel wat voor de zoon van een verlopen zeekapitein, die op 6 juli 1781 in de West-Indies aan boord van het schip van zijn vader was geboren en die - omdat hij de kost moest verdienen voor zijn moeder en zijn vier zusjes - op zijn veertiende in dienst trad van de East India Company. Na zijn Javaanse avontuur had Raffles het, ondanks zijn Londense successen, bij de Company verbruid. Als luitenant-gouverneur werd hij naar het door malaria geteisterde peperhaventje Bengkulu, aan de westkust van Sumatra gestuurd. Van daaruit ondernam hij een expeditie naar een eilandje voor de kust van Maleisië, waar hij in 1819 'de vrijhaven Singapore' stichtte. Nederland had er behoorlijk de ziekte over in (dat is nu nog uit de aan Raffles gewijde tekst in de Winkler Prins op te maken), maar ondertekende vijfjaar later toch een verdrag waarmee Singapore erkend werd. ---