ADVERTENTIE WILLEM MELCHIOR _T 9. Vc-T > latak'A m n ItK-I LANG VERWACHT DEBILT Er bestaan op I aarde veel mooie gij dingen die een jongen kan bezit\\ "TÊm'lL. ten. Daarvan is het pm R lichaam zonder tt| twijfel het mooiste. / mK\ 128 M-. f 24,90 B UITGEVERIJ CONTACT BIJ f) f. B O I K H A \ II I I --- Boeken 'Westen schikt zich in bestaan van dictaturen' De tiran die de Algerijnse schrijver en econoom Rachid Mimouni opvoert in zijn 'ÜBU Roi'-achtige boek 'Straf voor het leven', heeft bekende trekjes. 'De logica van totalitaire systemen is dat ze zich tot in het oneindige voortzetten', zegt de schrijver. En dat ze als druppels water op elkaar lijken. De 'Generalissimus' ('Maréchalissime') die de Franstalige, Algerijnse schrijver Rachid Mimouni aan het woord laat in 'Straf voor het leven', heeft bekende trekjes. Door zijn achtergrond, zijn uiterlijk en zijn olievoorraden doet de man denken aan Saddam Hoessein van Irak. Wanneer hij in zijn - niet nader genoemde - land de macht heeft gegrepen (hij is de dertiende* Generalissimus in twintig jaar), gebruikt hij exact dezelfde Woorden als Boumediene, toen deze in Algerije Ben Bella omver had geworpen: de staatsgreep wordt omschreven als een 'revolutionair herstel. Dan volgt een intronisatie die als twee druppels Water lijkt op de kroning van ex-keizer Bokassa van Centraal-Afrika. Later zal Generalissimus gebouwen laten neerzetten in de megalomane stijl van een Ceausescu. En in zijn potsierlijke dikdoenerij, zijn bijna aandoenlijke onwetendheid en zijn platvoerse (maar daarom nog best wel spitse) humor wekt hij de herinnering op aan 'Übu Roi' van Alfred Jarry. Zijn wreedheid, zijn geslepenheid, zijn cynisme en zijn achterdocht tenslotte heeft hij gemeen met alle tirannen. Rachid Mimouni FOTO petterik wiggers --- Heldere kijk De wereld die Rachid Mimouni beschrijft in 'Straf voor het leven', zijn zesde roman, die volgende week in een (uitstekende) Nederlandse vertaling verschijnt, kent geen enkel mededogen. Slechts het recht van de sterkste geldt. De hoofdpersoon leert dat al heel jong van zijn zigeunerfamilie. Zijn ouders komen om bij een ongeluk en niemand steekt een vinger uit om hen te redden: Uit ervaring wisten deze mensen dat hun overleven eerder afhing van de redding van een geit dan die van een metgezel. Het is ook een wereld waarin de dictatuur gedoemd lijkt om voort te duren. Het hele stelsel is corrupt. Wie zelf geen macht heeft, slijmt bij degene die dat Wel heeft en probeert er zoveel mogelijk profijt van te trekken. De vertegenwoordigers van arme landen komen op de recepties van de dictator om te schransen. De rijke democratieën keuren de gang van zaken af, maar hebben er niettemin baat bij: ze leveren (desnoods verouderde) wapens en nemen olie af. Intussen geven ze blijk van hun minachting en blijft alles bij het oude. 'Generalissimus' maakt van die harde Werkelijkheid dankbaar gebruik om naar de top te klimmen en zich daar te handhaven. In zekere zin is hij een realist. Mimouni: "Hij heeft een heldere kijk °p de situatie. Hij weet precies, hoe hij aan de macht moet komen. Hij heeft begrepen hoe het raderwerk in elkaar steekt. Al heel jong leert hij stelen en bedriegen en raakt hij er van overtuigd, dat de wereld meedogenloos is en dat je daarom geen medelijden of scrupules dient te hebben." Zijn wereld wordt echter in de war geschopt door een vrouw, op wie hij verliefd wordt en om wie hij tenslotte alles opgeeft: "Zij laat hem een ander gezicht van de wereld zien, schoonheid, edelmoedigheid, liefde. Daardoor raakt hij in de war, weet niet meer waarin hij geloven moet. Dat verscheurt hem." Aan een kant betekent dat zijn redding. Hij wordt daardoor verlost van wat hij beschrijft als een 'ongeneeslijke 2'ekte', de zucht naar macht. Maar het is tevens zijn ondergang. Generalissimus wil aftreden, een (soort) democratie uit- r°epen, verkiezingen uitschrijven. Echter, zijn oude maatje en vertrouweling, zijn opvolger ook, laat hem tegen de muur zetten: fty leek het echt te betreuren. Hij legde me Ult dat de generaals er niet over piekerden cc" eenvoudige gekozen burger te gehoorzamen en dat de sjacheraars van diverse pluimage allemaal bang waren hun gestolen sPullen te moeten teruggeven. (...) Hij stond °P- 'Ik zou graag je leven sparen', voegde hij er aan toe, 'maar er zijn zo veel mensen die je haten. Ik weet niet of ik hun pressie kan weerstaan. En zo komt er weer een nieuwe Generalissimus. De vicieuze cirkel kan niet worden doorbroken. Mimouni: "De logica van totalitaire systemen is dat ze zich tot in het oneindige voortzetten. Het is een opeenvolging van staatsgrepen. Kijk maar naar de Derde Wereldlanden, of ze nu in Afrika, in Latijns Amerika of in Azië liggen. Hoeveel staatsgrepen zijn er niet geweest in de Congo, in Togo? Op een gegeven moment neemt de ene man de plaats van de andere in. Het systeem blijft hetzelfde. De dictatuur is helaas regel, de democratie de uitzondering. Waar zijn de democratieën, behalve in West-Europa en Noord-Amerika?" Maar daar is het ook niet pluis. In 'Straf voor het leven' laat Mimouni zijn hoofdpersoon schampere grappen maken over die heersers van wie niemand het in zijn hoofd haalde de macht aan te vechten, die ze immers hadden gekregen omdat ze wat meer stemmen hadden behaald dan een tegenstander, die op zijn beurt kans maakte hen een paar jaar later te verslaan met behulp van diezelfde papieren wapens. Vaak hoefden ze maar even naar de camera te lachen om te winnen. Bijna niemand maakte meer ophef over het feit dat mensen die het voordeel hadden van de juiste komaf te zijn, de troon bestegen en daarmee, zonder er ook maar iets voor te hebben gedaan, monarch werden. Mimouni: "Mensen die naar macht streven hebben een kolossaal ego. Ze willen altijd aan de macht blijven. Alleen de gevestigde waarden in een samenleving, of de wijze waarop een systeem functioneert verhinderen hen zich zo te gedragen als Generalissimus. Mitterrand zou op Generalissimus hebben geleken als het Franse politieke systeem het had toegestaan. Hij is duidelijk versleten, omdat hij zo lang aan de macht is geweest, maar toch weigert hij op te stappen. De gevoelens van de mensen aan de macht zijn overal dezelfde. Maar in een dictatuur kunnen ze hun meest verwerpelijke instincten de vrije loop geven." "Een ander aspect is, dat westerse democratieën zich heel goed schikken in het bestaan van de dictaturen in de Derde Wereld. Die stabiele, corrupte stelsels zijn goed om handel mee te drijven. Het is niet nodig om heel goede produkten te leveren, steekpenningen zijn voldoende. Je hebt maar met één man te maken, die ja of nee zegt. De handel is gesloten of niet gesloten, er komen geen onderzoekscommissies of debatten aan te pas, er kunnen geen ongeregeldheden aan het licht komen. Dat komt de westerse landen goed van pas." Mimouni is, behalve schrijver, hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de universiteit van Algiers - maar de economie, zegt hij, heeft op de politiek niet zoveel greep. "Wel is het zo, dat een dictatoriaal bewind altijd tot een economisch fiasco leidt. Ten eerste komt dat door de corruptie. Ten tweede worden bewindslieden in zon régime niet gekozen om hun bekwaamheid. Het enige dat telt is hun trouw aan de leider. En die getrouwen hebben dikwijls geen enkele kennis van zaken. Wat er dus gebeurt is dat ze de boel laten verslonzen. Dat hebben we gezien in Algerije, in Zaïre - en dan noemt ik alleen nog maar landen die rijk zijn aan grondstoffen." --- Barbarij Mimouni heeft zojuist de laatste hand gelegd aan een essay over de toestand in zijn eigen land - en in het bijzonder de opkomst van het islamitische fundamentalisme - dat begin mei bij de Franse uitgever Le Pré aux Clercs zal verschijnen en later waarschijnlijk ook in Nederland. Alleen al de titel zal aanleiding geven tot polemieken: 'Over de barbarij in het algemeen en de democratie in het bijzonder. Niet dat hij de democratie onder de noemer 'barbarij' wil laten vallen: "De opkomst van het fundamentalisme is werkelijk een terugkeer naar de barbarij. Door het geweld waarmee het gepaard gaat, de dwang - tegenover vrouwen, om te beginnen, maar ook tegenover mannen die niet precies denken volgens de lijn van het fundamentalisme. Het maakt inbreuk op het privéleven, op de individuele rechten." In ontwikkelingslanden, vindt Mimouni, moet het democratische stelsel vereenvoudigd worden, zodat de mensen tenminste begrijpen waar het om gaat: "Democratie is niet overal toepasbaar en niet altijd op de wijze waarop deze in de westerse landen functioneert. In mijn essay geef ik het voorbeeld van Algerije, want dat ken ik het beste, maar in sommige Afrikaanse landen is de situatie nog veel erger dan bij ons. Algerije telt op het ogenblik nog 46 procent analfabeten. Met het oog daarop is het door de regering bedachte kiesstelsel absurd: hoe moet een boer, die niet kan lezen of schrijven, begrijpen wat er bedoeld wordt met een 'evenredige vertegenwoordiging met een bonus voor de meerderheid'?" "De Nationale Vergadering wordt weer op een andere manier gekozen, via een kiesdistrictenstelsel met twee ronden. Ik heb gesproken met boeren die versteld stonden: 'Ik heb al op die kandidaat gestemd', zeiden ze, 'waarom moet ik een tweede keer op dezelfde kandidaat stemmen?' Als gevolg van dat ingewikkelde systeem is bij de laatste - onderbroken - parlementsverkiezingen, waar zo veel van afhing, 41 procent van de kiezers niet naar de stembus gegaan. Veel mensen kunnen het stembiljet al niet eens lezen!" "De enige verkiezingen die de mensen bij ons begrijpen, zijn de presidentsverkiezingen. Wat de Nationale Vergadering is en wat de afgevaardigden doen, begrijpen ze niet. In hun ogen doet de regering alles, afgevaardigden zijn dus zoiets als helpers van de regering. Dus moeten we de burgers eerst goed uitleggen wat de taak is van de Nationale Vergadering, en laten zien dat hun stem van belang is. Dat is nog nooit gebeurd. In de koloniale tijd werden mensen met militaire vrachtwagens naar de stemlokalen gebracht en daar kregen ze te horen, hoe ze moesten stemmen. Wat dat betreft is er niets veranderd. Het enige verschil is, dat de vrachtwagens waarmee ze naar de stembus worden gebracht niet meer van het leger zijn." --- Geboortencijfer De politieke problemen komen deels ook voort uit het gigantische geboortencijfer van een land als Algerije: "De demografie vormt een van de grootste drama's van Algerije. Door die reusachtige bevolkingsaanwas gaat het land regelrecht op zijn ondergang af. Het groeipercentage van de bevolking is groter dan dat van de economie. Dat betekent, dat de levensstandaard alleen maar achteruit kan gaan. Dat betekent ook een enorme druk op alle infrastructuren: scholen, ziekenhuizen, wegen, woningen, universiteiten." "Over twintig jaar is de bevolking verdubbeld. Dan is er, per inwoner, niet meer dan 0,2 hectare akkerland beschikbaar en kan de agrarische produktie van Algerije onmogelijk toereikend zijn om de totale bevolking te voeden. Over vijftig jaar moet al het water van de stuwmeren als drinkwater worden gebruikt, voor irrigatie blijft er niets over." "Het integrisme heeft daar ook mee te maken. Al die jongeren voor wie er geen werk is, gaan naar de moskee. Om uit de huidige politieke problemen te komen, moeten fundamentalisten er. democraten met elkaar gaan praten. Er moet een beperkte consensus te bereiken zijn. Het huidige bewind heeft er belang bij. De repressie, die sinds januari wordt uitgeoefend, is in één opzicht positief geweest: daardoor is de fundamentalistische beweging ontdaan van alle terroristische elementen die er omheen zaten." "Maar dat is niet de oplossing. Mensen beginnen ook al weer in vrijheid gesteld te worden. Nu moet er gepraat worden, en wel met de meest gematigden onder de fundamentalisten, degenen die hun medeburgers niet meteen willen afmaken als ze aan de macht komen. Er moet gestreefd worden naar een modus vivendi en tegelijkertijd moet het democratische proces weer op gang komen, dat - juist om de democratie te redden - eerst onderbroken moest worden." "Laten we goed begrijpen: democratie bestaat in geen enkel Arabisch land. Als er al een democratisch proces op gang is gekomen, heeft dat de fundamentalisten aan de macht gebracht. En zij maken weer onmiddellijk een einde aan de democratie." "In zwart Afrika doet zich een ander probleem voor: daar liggen de stammen steeds meer met elkaar overhoop. In alle landen in deze fase van de democratisering komen oude rivaliteiten, etnische tegenstellingen en stammenconflicten naar boven. Die conflicten betekenen de dood van de Afrikaanse staten. Die vallen helemaal uiteen. De mensen daar hebben niet het gevoel deel uit te maken van een natie, maar van een stam. Wat dat betreft zie ik de toekomst somber tegemoet. Misschien kunnen landen als Senegal of Ivoorkust ontsnappen aan die etnische conflicten, die de grenzen overschrijden. Maar de andere..." "En een klassiek gevolg daarvan is, dat er weer een Generalissimus aan de macht komt. Wie het dan ook is. Kijk maar naar Liberia, waar twee clanleiders in botsing zijn gekomen. De sterkste wint. De terreur doet zijn intrede, de economie stort in. Hoe kan een boer in die omstandigheden nog zijn land bewerken? Die stamoorlogen vernietigen een land, zoals Europa in de middeleeuwen ook door oorlogen ten gronde is gericht." JACQUELINE WESSELIUS Rachid Mimouni: Straf voor het leven (vertaling: Jelle Noorman). Uitgeverij Thoth. 90 6868 046 3. ƒ32,50 (verschijnt volgende week). --- Adjectieven Andere manieren waarop Lodewijk XIV zich manifesteerde waren vergelijkingen met Alexander de Grote, Clovis, Karel de Grote, enzovoort. 'Louis le Grand' wist zich in goed gezelschap. Het waren hofdichters en hofhistorici die deze vergelijkingen maakten. Eén dichter slaagde er in achtenvijftig lovende adjectieven in één sonnet te persen, schrijft Burke. Lodewijk werd bewierookt als de vader van zijn volk, de verdelger van de ketterij, gevreesder dan de donder, gebieder van vrede en glorie. Maar zelfs Lodewijk kon het wel eens te veel worden. "Ik zou u meer prijzen als u mij minder zou prijzen," moet hij ooit tegen de dichter Racine hebben gezegd. En dan was er nog de 'Histoire métallique', de 'metalen' of penningkundige geschiedenis. Deze werd gevormd door een reeks van penningen die een chronologisch overzicht gaf van de grote daden verricht door de Zonnekoning. Penningen uitgegeven ter herinnering aan de herroeping van het Edict van Nantes, met inscripties als 'De ketterij uitgeroeid' en 'De tempels van de calvinisten verwoest' (overigens heeft die herroeping de Hollanders waarschijnlijk méér penningen aan voordeel opgeleverd). Penningen ter ere van zee- en veldslagen. En penningen bij de verfraaiing van Parijs. Er zijn een dikke driehonderd penningen geslagen, maar één penning heeft Lodewijk toch niet gekregen: toen de Nederlanden bange tijden meemaakten in het rampjaar 1672 en een vredesmissie naar de Zonnekoning stuurden, was een van diens eisen dat de Nederlanden behalve gebiedsafstand en een oorlogsschatting ook jaarlijks een gouden penning zouden moeten aanbieden, 'waarop zijn grootmoedigheid afgebeeld was. Die penning is er niet gekomen. En aan het einde van de oorlog sloten de Nederlanden de voor hen niet ongunstige vrede van Nijmegen (die, inderdaad, ook met een penning herdacht werd). Het paleis van Versailles was podium en decor van Lodewijks machtsuitstraling. Bezoekers gingen van buitenhof naar binnenhof, beklommen trappen, wachtten in antichambres, enzovoort, voordat hun een blik op de koning werd vergund, merkt Burke op. Bekend is het ritueel van de koning bij het opstaan (van het minder formele 'petit lever' tot het imposantere 'grand lever'), bij de maaltijd (ook weer onderverdeeld in rangen en gangen) en bij het te bed gaan. De zon komt op en gaat weer onder. Alles wat de koning deed was tot in het detail bedacht, geregisseerd. Vrijwel zijn hele leven stond Lodewijk op een toneel. Burke spreekt van een 'theaterstaat. Het laatste bedrijf van de Zonnekoning, zijn sterfbed, werd gevolgd door een stroom van kritiek op zijn bewind. Heel symbolisch was wel het schilderij van Watteau, waarop we zien hoe een kunsthandelaar een schilderij van Lodewijk in een kist doet om af te voeren naar de kelder. Ook tijdens zijn koningschap kreeg Lodewijk al veel kritiek, maar die kwam vanuit het buitenland. Burke geeft een chronologisch lijstje van smaadschriften, waaruit blijkt dat Lodewijk werd betiteld als de Franse Machia- i velli, de Franse Atilla en de Franse Nero. Een dergelijk pamflet stamt zelfs van niemand minder dan Leibniz, bekend om zijn wijsgerige en wiskundige geschriften, maar die ook zijn sporen verdiende in de diplomatieke dienst van enkele Duitse vorsten. LOUiS XIV PORTRET BIBLIOTHÈQUE NATIONALE --- De marketing van Lodewijk XIV, de Zonnekoning Lodewijk de Veertiende, de Zonnekoning, straalde niet alleen in het centrum van Europa, maar stond ook in het midden van zijn tijd. Een kunstig geconstrueerd uurwerk uit zijn tijd toonde de Zonnekoning gezeten op zijn troon. Elk kwartier schoven de Duitse keurvorsten en de prinsen van Italië naar zijn troon en maakten een buiging. De hele uren werden geslagen door de Europese vorsten, nadat ook zij hun hulde hadden gebracht aan de grote alleenheerser. Het mechanisme van het uurwerk was zo ingericht dat de figuur van stadhouderkoning Willem 111, de aartsrivaal van de Zonnekoning, een extra diepe buiging maakte. De Engelse cultuurhistoricus Peter Burke maakt in zijn boek 'Het beeld van een koning' geen melding van dit bijzondere uurwerk, maar het had een passende plaats kunnen krijgen in zijn boek dat niet de zoveelste biografie van Lodewijk de Veertiende is, maar een analyse van de manier waarop gezicht en gestalte werd gegeven aan diens koningschap. Dit boek gaat over de uitstraling van de Zonnekoning, over de relatie tussen kunst en macht, over de middelen die ingezet werden om anderen te doordringen van de glorie en de grandeur van Lodewijk XIV. Die middelen waren velerlei. Burke becijfert dat er alleen al ruim tweehonderdtachtig portretten van Lodewijk XIV zijn vervaardigd. Daarbij constateert Burke een discrepantie tussen het feitelijke postuur van de koning en wat hij heel aardig diens 'sociale postuur' noemt. Lodewijk was namelijk niet groot, zon één meter zestig, en een pruik en hoge hakken moesten goedmaken waarin de natuur letterlijk tekort was geschoten. Bekend is het schilderij van Rigaud waarop we de Zonnekoning zien, gehuld in een hermelijnen koningsgewaad, met pruik en kroon, zwaard en scepter. Vooral de benen van Lodewijk zijn goed te zien. Een historicus heeft ooit de aandacht gevestigd op de 'balletpose' van de voeten. Een en ander herinnert aan de danstijd van de koning. Tussen 1651 en 1659 trad hij negen maal op in hofballetten, in een verscheidenheid aan rollen waaronder die van de rijzende zon. Een van de goed gekozen illustraties toont ons het schitterende (of liever: stralende) balletkostuum dat voor die rol werd vervaardigd. --- Nixon Burke bespreekt de persoonsverheerlijking van Lodewijk XIV in het verband van zijn tijd, maar ook in een ander historisch perspectief, waarbij de schrijver een vergelijking trekt met de persoonsverheerlijking rond Stalin, Mussolini en andere dictatoren. Hij onderkent wel verschillen en noemt daarbij met name de technisch veel verder gevorderde moderne communicatiemogelijkheden. Maar hij onderstreept toch meer de overeenkomsten in de imagovorming van Lodewijk XIV en die van bijvoorbeeld Richard Nixon en Margaret Thatcher. In moderne bewoordingen houdt Burke zich bezig met 'de marketing van Lodewijk', schrijft hij. En dat heeft een verrassend actueel en zeer lezenswaardig boek opgeleverd. MARINUS DE BAAR Peter Burke: Het beeld van een koning. De propaganda van Lodewijk XIV. Uitgeverij Agon. ISBN 90 5157 102 X. --- __ ADVERTENTIE MAARTEN ASSCHER BIJZONDER DEBUUT | Historische figu- I ren en fictieve Wtm* V"_M Personages ver~ 4 I mengen zich in vier bijzondere F" f geschiedenissen —-..'. "iY-F -- 104 blz. f 22,90 B UITGEVERIJ CONTACT HIJ I) E B 0 E K H A S I) f. I --- ADVERTENTIE GIJS IJLANDER —| Fascinerende roman, jB f geheimzinnig en ingenieus "jiM geconstrueerd WA\m B-811-M 192 biz. f 27,90 wtiATinJM HIJ Dl" B O R K H i ---