Cees Dam heeft zichzelf overtroffen: "Mijn huizen vormen van buiten een beeldengroep." N 3 Publicist/architect Maarten Kloos over de juweeltjes en de volslagen mislukte ontwerpen N 5 Een briljante beukenhaag houdt het geknutsel in de privétuinen verborgen N 7 In Amsterdam-West vrezen ze een koude sanering van het bestand sociale woningen N 9 I ■ili ■ «É m UÏU \ Il --- Buidel te straten beheersen het beeld van de rest van deze stad-in-wording. Bomen en struiken zijn allemaal nog van een aandoenlijke nietigheid. Als men over 'het bos bij de plas' spreekt, blijkt een verzameling boompjes van gemiddeld twee meter hoogte te worden bedoeld. Prettige bijkomstigheid is een flinke plas, het Weerwater, die Almere zeker in lente en zomer allure zal geven. Vanuit het stadhuis kun je de Filmwijk op een steenworp afstand zien liggen te- De auto wordt achter het stadhuis geparkeerd. Dit grote tweevleugelige gebouw ligt nu nog aan de rand van een stad met 80.000 inwoners, maar met zicht op 250.000 zielen in het eerste kwart van de komende eeuw. Geen mooi stadhuis, verre van dat, al heeft Cees Dam bij de inrichting van het interieur - 'gouden' liftdeuren - flink met de buidel gerammeld. Op een steenworp afstand waaiert het zeer grote winkelcentrum alle kanten uit; een combinatie van de Amsterdamse Poort (Bijlmer) en het Amstelveense winkelparadijs. Verder flatgebouwen en huizen die je overal en nergens in nieuwbouwwijken tegenkomt. Het slaapverwekkende rijtjeshuis met schuin dak, tuintje, schuurtje, boompje en kaarsrech- midden van een woestenij. Op de kaarten die Stassen over zijn bureau uitspreidt, ziet het er allemaal veel ordentelijker uit. "We hebben bij de vorige BouwRAI al veel ervaring opgedaan. Toen zijn op een andere plek in Almere huizen gebouwd, die ook door hun extravagante vormgeving de aandacht trokken. Maar wat we nu doen, is veel groter en gaat veel verder. We hebben deze locatie heel bewust gekozen. De stad maakt bij de Filmwijk langs de oever van het Weerwater een hoek. Aan de ene kant wijst die wijk naar de stad en de andere kant eindigt in de polder. We hebben een zeer strenge maatstaf gehanteerd bij de keuze van de architecten en zijn uiteindelijk op ruim dertig onafhankelijke plannen terechtgekomen, die allemaal anders en heel eigen zijn. We zijn met de architecten en de bouwondernemingen om de tafel gaan zitten. Dat werkte heel goed, want via zon samen- spraak van alle belanghebbenden kom je tot een goed plan. Er zijn toen huwelijken tussen architecten en bouwers gesmeed en een paar van die huwelijken zijn ook gestrand. Hans Laumanns is de projectleider en hij wilde dat de ontwerpen, veel meer dan bij de vorige BouwRAI, grensverleggend zouden zijn." Een gevaarlijk en beladen woord, dat 'grensverleggend. Er worden immers al zoveel grenzen verlegd die in feite al jaren geleden door anderen zijn verlegd. Het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht is ruim vijftig jaar oud, maar oogt nog steeds alsof het uit 1992 stamt, de Kiefhoek van Oud in Rotterdam was een revolutionair plan, de Van Nellefabriek en Betondorp in Amsterdam doen nog steeds dienst als schoolvoorbeelden voor de hedendaagse architectuur en woningbouw. In ons land (en dus ook Almere) hebben ze daar tot voor kort nauwelijks rekening mee kunnen of willen houden. 'Men' wil in Holland nu eenmaal een huisje met een zolder, een schuin dak, een tuintje en een schuurtje en 'men' krijgt wat 'men' vraagt. "Aanvankelijk hadden we een stedebouwkundig plan gemaakt dat aansloot op de andere wijken van Almere. Een rechthoekig patroon, met rechte, haaks op elkaar staande straten en een strenge scheiding van het auto- en fietsverkeer en een hoofdrol voor het openbaar vervoer. Ook in de Filmwijk hebben we die vrije busbaan gehandhaafd. Dat heeft soms voor grote verkeerstechnische problemen gezorgd, maar we houden er wel aan vast." "Bij het verder nadenken over de opzet kwamen we tot de conclusie dat de samenhang zoek zou raken. Als je maar aanbouwt, worden al die huizen bij elkaar een soort plankton dat ongestructureerd door het water zweeft. En het kostte ook te veel ruimte. We zochten naar wetmatigheden en merkten toen dat je met een halve cirkel een veel beter plan kon maken, ook wat de wegen betreft en de aansluiting op de rest van de stad." "Juist die gebogen straten leveren een steeds ander beeld van de bebouwing op. Aan de binnenkant van de cirkel zijn de huizen langs de 'spaken van het wiel' gesitueerd, terwijl de bungalows en appartementenflats aan de rand zijn terecht gekomen. Bovendien was het zo mogelijk zichtlijnen te maken naar het park en het water. De hele wijk zou daar 'rijker' door worden." "Toen de plannen langzaam maar zeker binnenkwamen, hebben we ze eerst allemaal op schaal gebracht en zijn we met drie a vier man gaan puzzelen. Dat was een ontzettend gezwoeg. De huizen die oost-west liggen, waren het makkelijkst. Maar door die cirkelvorm waren er ook huizen die een tuin op het noorden kregen, die dan wel weer naar het zuiden uitzicht hebben op de plas en het bos. Sommige ontwerpers begonnen tegen te spartelen. Van Herk had voor zijn opzet een cirkel gekregen die verknipt was, maar uiteindelijk is dat ook op zijn pootjes terecht gekomen." "De ideeën die nu zijn uitgewerkt, zouden nooit zo tot stand zijn gekomen als zij van te voren op de hoogte waren geweest van die verandering. We hebben dus voor het eerst een omgekeerde techniek van stadsplanning toegepast: eerst de ontwerpen en daarna pas het stedebouwkundig plan." --- de Nieuwe Stad FILMWIJK De werkelijkheid overtroeft de foldertaal door JAN BART KLASTER Om de haverklap worden in Almere nieuwe woningen opgeleverd. Veelal gaat het om voorspelbare seriebouw, maar in de Filmwijk in Almere-Stad is dat anders. Bouwmeesters als Herman Hertzberger, Wim Quist, Cees Dam en Joop van Stigt hebben in kleinschalige projecten heel hun ziel gelegd. Kunstredacteur en Bijlmerbewoner Jan Bart Klaster ging er kijken. "Nooit zag ik zoveel afwisseling, nooit zoveel helderheid en kleur, nooit zoveel originaliteit en goede smaak op zon klein oppervlak bij elkaar." *V0pa*S| EN BEKENTENIS: ik was nog nooit in Almere geweest. ,J 1 Tot woensdag 11 maart. Beschamend? Nou nee. ■ I Wel merkwaardig, want A% ik moet zon veertig jaar ■*!Ël»jtfsÈSKl I geleden een van de eersten zijn geweest die via de Knardijk vanuit Harderwijk de plek bereikte waar zich nu Lelystad-Haven bevindt. Toen "was er niet meer dan een handjevol houten barakken, waar je onder meer kon zien hoe het vroeger was, hoe piepkleine aaltjes uit de Sargasso-zee het IJsselmeer bereikten en hoe de modderzee om je heen omgetoverd zou worden tot een smetteloos nieuw land. Dat maakte indruk. Waarom dan toch nooit naar Almere? Heb ik een afkeer van een stad die op de tekentafel is bedacht? Een hekel aan die horde overlopers die het geliefde Amsterdam in de steek hebben gelaten? Angst voor een fantasieloze netheid? Onwaarschijnlijk allemaal. Ik woon al Jaren in een stad die nota bene voor een groot deel is ontsproten aan de hersenen Van architecten, ingenieurs, sociologen en ambtenaren die deels ook Almere hebpen verzonnen: de Bijlmer. En daar woon 'k. ondanks alles, al ruim twintig jaar °aar alle tevredenheid. Misschien is het toch een soort weerzin tegen het ontbreken van spanning en tegen de voorspelbaarheid en net gebrek aan uitzonderingen op de regels die van Almere - naar mijn idee - kleurloze Lego-stad hebben gemaakt. Maar nu kon ik er niet onderuit. Ik moest en zou naar het paradepaardje van d* twaalfde provincie komen, zei Brans gassen met onverholen geestdrift en klemtonen in zijn stem. De Filmwijk, die jnóest ik zien. Wat daar op stedebouwkundig en architectonisch gebied is gepresteerd, is volstrekt uniek in Nederland. Dankzij de NWR-BouwRAI 1992 was et eindelijk eens mogelijk geworden nuizen te ontwerpen èn te bouwen die zoveel als maar mogelijk is beantwoorden aan de idealen van architecten, stadsplanners en toekomstige bewoners. °rans Stassen, die als stedebouwkundige ls verbonden aan de afdeling Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting van Almere. wilde graag mijn gids zijn. Niet helemaal onvoorbereid ben ik naar Flevoland getogen. Als voorafje consumeerde ik tientallen folders, rapporten brochures over Beverley Hills in de pólyff Kostbaar drukwerk, waarmee moge."Jke kopers en huurders overtuigd moesen worden van het onomstotelijke feit *t Almere Filmwijk zo ongeveer de hemel op aarde is. Die folders maakten mij ekker met de namen van helden en helinnen: Humphrey Bogartstraat, Greta arboplantsoen, Ingrid Bergmanstraat, James Stewartstraat en Hollywoodlaan. Het kan haast niet anders of iets van de stans van die sterren moet op de bewo"ers gaan afstralen. En als je dan leest dat ooraanstaande architecten als de oude meesters Herzberger en Van Eyck, mees- ters als Wim Quist en Joop van Stigt senior, jonge durfals als Sjoerd Soeters, Van Herk, Lucien Lafour, Theo Bosch en Mecanoo en zelfs bedieners van de nouveau chique als Cees Dam hun beste krachten aan een ontwerp voor die wijk hebben gegeven, besef je dat het hoog tijd is om poolshoogte te nemen en de vooroordelen even thuis te laten. Dat laatste kostte enige moeite. Mijn wantrouwen was name- lijk tot grote hoogte gestegen bij het lezen van het opgeblazen geblaat in eerdergenoemde folders. Aartsvader Beriage wordt herhaaldelijk aangeroepen en ook de uitgangspunten van de onsterfelijke Palladio doen het altijd goed. Erger maken de tekstschrijvers het: eigentijdse visie op flexibiliteit; markante eigentijdse uitstraling; Almere groeibriljant in een eldorado van Groen; een 'anders-dan-anders-woning'; relaties zijn de scharnieren van onze samenleving; verrassend nieuwe visie op de patiowoning; wooncarrière; creatieve uitdaging en nog veel meer van dat soort gebral, onaanvaardbare neologismen en stuitend, loos reclamejargon. Wie weet wat ze allemaal bij de bouw van de Bijlmer hebben beloofd en zich dagelijks rekenschap moet geven van het uiteindelijke resultaat, weet dat er tussen droom en daad onder meer praktische bezwaren in de weg staan. Daar staat tegenover dat de ontwerptekeningen, artist impressions, foto-montages en dergelijke van de plannen wel degelijk veelbelovend zijn, ondanks de leugenachtige, strakblauwe, zonovergoten hemel, waartegen de huizen steeds staan afgebeeld. Het weer maakt dat ik mijn Almeredoop beleef op een oer-Hollandse dag. De wind staat strak, hard en koud over het vlakke land van de polder. Daarboven een wolkenlucht met voortjagende wolkenpartijen; af en toe valt er een maartse bui. Niks strakblauwe, zonovergoten subtropische hemel. Af en toe wijst een bord in de richting van een Almeerse wijk, die op deze afstand van God en alles verlaten lijkt. Zo zou een dorp in de toendra's van Siberië er uit kunnen zien. Schuin voor ligt Almere-Stad, een wat grotere puist in de nog winters-kale vlakte. Foto boven: Modern Acropolisme (project 17), twee woningen onder een kap. Architect: Sjoerd Soeters Amsterdam. Foto onder Cayenne-peper (project 36). Architect: Verheijen/Heuer/de Haan, Leiden. foto peter elenbaas het parool --- Rep en roer Na de theorie, de praktijk. We lopen tegen de koude wind in naar de Filmwijk. ledereen en alles is daar nog in rep en roer. 'Als dit allemaal op tijd klaar moet zijn, moeten er bergen worden verzet', denk ik hardop. Brans Stassen wil echter van geen pessimisme weten. Alleen het gezondheidscentrum van Aldo en Hannie van Eyck plus aanhang, bij de ingang van de wijk, zal bij de opening van de NWR- BouwRAI nog lang niet klaar zijn. "Aldo is lastig, maar ook ontzettend aardig. Hij wil dat alles, maar dan ook alles, naar zijn ideeën wordt uitgevoerd. Dat levert wel eens een fiks meningsverschil op, maar ook dat komt goed." We ploegen moeizaam maar kordaat voort over zandhopen, stoepranden en planken. Er ligt nog slechts een paar meter asfalt en enige tientallen meters trottoir. Stassen wijst op de tegels die in het patroon van filmcelluloid-met-gaatjes zijn gelegd. Ver doorgevoerde originaliteit die mij niet echt ligt, maar storen doet het niet. Nieuwbakken bewoners die één of twee dagen geleden hun huis hebben betrokken klagen over de onbereikbaarheid van hun woning. Ze moeten de vloerbedekking van heel ver over de zandtroep naar binnen zien te slepen. Ik herinner me de zandhopen en de modderbaden in de Bijlmer anno 1970 en heb geen medelijden. Later zullen ze sterke verhalen vertellen over hun pionierstijd in de Filmwijk. Het bouwafval, de kranen en vrachtwagens, het geboor en gehamer ten spijt biedt de wijk ook nu al een buitengewoon aantrekkelijke aanblik. Nooit zag ik zoveel afwisseling, nooit zoveel helderheid en kleur, nooit zoveel originaliteit en goede smaak op zon klein oppervlak bij elkaar. Ik zou zo een folder vol reclamekreten kunnen schrijven. Hier staan ruim dertig verschillende projecten (560 woningen) die hun gelijke niet kennen op een klein stuk bouwgrond bij elkaar. Alles ziet er ruim en aantrekkelijk uit. Uit mijn herinnering doemen het witte Betondorp op, de weldadige en tegelijk opwindende helderheid van Duikers Zonnestraal in Hilversum en het beroemde huis dat Rietveld met mevrouw Schröder ontwikkelde. Dit is Holland op zijn best: menselijke maat en toch allure. We stappen de verschillende projecti binnen. De bouwvakkers steken W trots over het bijzondere werk dat l onder handen hebben niet onder stoell of banken. En de eerste bewoners vanl wijk hebben zonder uitzondering el trotse en tevreden blik, ondanks de zaïP hopen. Veel nieuwelingen blijken uit F mere te komen. Ze waren op zoek nao beter, anders en groter. ll De folders hebben in veel gevalle niets te veel beloofd. Inderdaad is heta nogal wat huizen mogelijk een eigen t deling te maken (lang leve de flexibP teit), al moet men daar nu ook weer gei 3 overdreven voorstellingen van hebbe zo moest een kennis die een huis in |° Filmwijk heeft gekocht met een juriir sche procedure dreigen eer hij zijn ken van de woonkamer afgescheiden k