Ignalen veu Waarom heeft u na het mislukte nahrsoverleg alles op alles gezet om op htraal niveau toch nog overeenstemming te bereiken? Was u geschrokken vn de felle reacties en dacht u 'beter •n halve gekeerd dan ten hele gebaald'? „Geschrokken niet, wel teleurgekld. Maar er is geen sprake van een perewijziging of een hogere strategie. 'et weekeinde na het geknapte overleg ebben we alleen signalen afgegeven —*t er met ons nog steeds over het verlig op 2 juni (het voorjaarsoverleg) yt te praten. Het zou eeuwig zonde zijn 's de koers die in november 1982 met jet akkoord tussen Van Veen (VNO) en 'Ok (FNV) is ingeslagen, nu plotseling \ »u worden verlaten. / ~Toen hebben de drie partijen hun ttUen helder afgebakend en is de basis elegd voor een lange periode zonder toningrepen. Sinds 1982 heeft het samenspel tussen werkgevers en werknemers ook veel meer inhoud gekregen. *ït heeft geresulteerd in een akkoord bestrijding van de jeugdwerkloos•eid (1984) en het beroemde mei-ak- Itoord in 1986 ter bestrijding van lang- L durige werkloosheid en het stimuleren van scholing." Hij noemt het een hardnekkige mythe dat nu alles decentraal zou zijn en in de jaren zeventig centraal. Er is een centraal akkoord geweest in 1972 en dat heeft het precies drie maanden volgehouden. Daarna braken loonstakingen uit en volgden er jaar in jaar uit loonmaatregelen. Het was de tijd van slaande deuren en bebloede koppen, herinnert hij zich. In de kern zijn werkgevers en werknemers het zijns inziens nog niet zo erg oneens over de vraag welk economisch herstelbeleid het beste kan worden gevoerd. „We vonden het daarom ook zo onverstandig van de heer Pont dat hij de zaken plotseling op scherp stelde door de loonmatiging te schrappen. Er was daardoor een onevenwichtigheid ontstaan. Wy mochten dë vakbeweging, met name de FNV, met meer aanspreken op verdere loonkostenmatiging maar zij mochten ons wel aanspreken op de creatie van extra werkgelegenheid. Maar zo zijn we natuurlijk niet getrouwd. Die bewuste dinsdagavond in het Catshuis is alles gelukkig weer op zijn pootjes terechtgekomen." — Dat is de voorzitter van de Industriebond FNV, Dick Visser, niet met u eens. Die voelt zich belazerd door het Haagse zwarte-pietenspel en stelt voor 1988 forse looneisen omdat de loonmatiging onvoldoende werk heeft opgeleverd. En toen? „Ik ga ervan uit", stelt Dortland op dicteertoon vast, „dat alle partyen zich zullen houden aan de gemaakte afspraken. Op centraal niveau zyn we erin geslaagd bouwstenen aan te dragen waarmee de cao-onderhandelaars in de bedrijfstakken straks hun voordeel kunnen doen. Ook Pont zal dat akkoord in eigen kring moeten verdedigen. Wie centrale aanbevelingen op voorhand niet serieus neemt, holt bewust het gezag van de Stichting van de Arbeid uit. Er bestaat nu een gezamenlijke plicht de afspraken na te komen. Wij staan voor loonmatiging, zinvolle herverdeling van arbeid en extra scholing. Dat is ons kader. Ik maak me geen zorgen." Dortland houdt zich in en zegt geen behoefte te hebben aan al te polariserende uitspraken zodat dan opnieuw „vuurwerk" ontstaat. Maar hij vindt het wel tijd om het stilzwijgen van het VNO te doorbreken omdat „de werkgevers langzamerhand van alles de schuld krijgen". Ten onrechte, omdat volgens hem de feiten aantonen dat de werkgevers sinds 1982 een constructieve opstelling kiezen. „Ik laat me", zegt Dortland geërgerd, „geen negatieve beeldvorming opleggen die niet op feiten is gebaseerd. Als de vakbeweging andere feiten op tafel legt, prima, maar die wil ik dan wel eerst zien." Uit zijn hoofd somt hij de feiten op die voor hem maatgevend zijn. „Tussen 1981 en 1983 gingen jaarlijks gemiddeld 90 duizend arbeidsjaren verloren. Tussen 1985 en 1987 kwamen er gemiddeld per jaar 55 duizend arbeidsjaren bij. Er zijn de laatste jaren ruim 100 duizend mensen in deeltijd gaan werken, de vut is verdrievoudigd, en de instroom in het leerlingenwezen is sinds 1982 verdubbeld. Dat is een illustratie dat er voldoende gebéurt. Het beleid is tot dusver zeer succesvol geweest. Daarmee heb ik te maken en de rest is ideologisch getinte beeldvorming." --- Onverzettelijk — U telt keurig de zegeningen van het gevoerde beleid, maar de vooruitzichten voor de komende jaren zijn somber. Nederland blijft zitten met een veel te hoge werkloosheid. Waarom dan geen extra inspanning geleverd, waar de vakbeweging om vraagt? „We zijn er nog niet. Ik ben de eerste om dat toe te geven. Maar het is een fabeltje dat de werkgevers sinds 2 juni een onverzettelijke houding hebben ingenomen. Hoe komt u daarby? De feiten loochenen de stelling dat we niets hebben gedaan. De aanbevelingen in de vier werkgroepen over langdurig werklozen, jongeren, scholing en de werkloosheidscijfers zullen een stimulans zijn voor de decentrale onderhandelingen. Er zitten tal van nieuwe elementen in. Ik denk aan nieuwe scholingsmogelijkheden voor mensen met behoud van uitkering. Alléén loonkostenmatiging is nooit de inzet van de werkgevers geweest." De VNO-directeur wil verder niet ingaan op de inhoud varr de rapporten omdat eerst het VNO-bestuur zijn fiat moet geven. „Dat is een kwestie van fair play. Als ik nu al uit de school klap, lezen mijn bestuurders uit de krant wat ik vind. Dat vertel ik ze wel achter gesloten deuren." — De uitkomst van de gesprekken is, gezien de hoge verwachtingen, bedroevend. Er staat geen concrete aanbeveling in. Ook premier Lubbers sprak onlangs van een 'ethisch gebod' om caoafspraken te maken over werk voor langdurig werklozen en jongeren. Er is opnieuw nergens sprake van een kwantitatieve verplichting voor ondernemers. Waarom toch niet? „Omdat het zo niet werkt. Op centraal niveau kun je ondernemers niet voorschrijven hoeveel moeilijk plaatsbaren of jongeren ze moeten opnemen. Dat moeten ze zelf beslissen, afhankelijk van de situatie op de arbeidsmarkt. Cao-partijen zijn mans genoeg om hun zaken naar eigen inzicht te regelen. Daar hebben ze mij niet voor nodig. In 1982 was er ook geen sprake van een verplichting en toch zijn we samen aan de slag gegaan. Die bereidheid is er nu weer." • --- VNO-DIRECTEUR DORTLAND ONTKENT ONVERZETTELIJKE HOUDTNG WERKGEVERS „Loonmatiging in ruil voor werk is foute benadering” lij wordt wel de schrik van de vakbeging genoemd. Drs J. Dortland, ge- Üronteerd met zijn imago van kwade tius van de werkgevers, grinnikt: |iuis vinden ze me anders heel aar- Pc directeur sociale zaken van de tkgeversvereniging VNO raakt niet t onder de indruk van het negatieve tld dat anderen van hem schetsen. Hij _J zichzelf absoluut niet als de diehard j de vakbeweging op de knieën heeft kregen of de man die achter de scher(n alles in het voordeel van de werktere bedisselt. Schouderophalend zegt £ „Ik zit nu vijfjaar op deze stoel en ik Ster goed naar imjn voorzitter en frr het bestuur. Zolang die geen klachl hebben, ga ik door met mijn werk." bortland (44) is een van de belangkste adviseurs van VNO-voorzitter [ C van Lede. Hij treedt nooit naar MÜten, laat zich zelden interviewen, lar vriend en vijand weten dat hij in fee mate de VNO-hjn bepaalt. Tydens H tweejaarlijkse overleg in de Stichlg van de Arbeid met de regering en 1 werknemersorganisaties zit hij steett in de rol van hoofdsouffleur naast h voorzitter. Sinds het najaarsoverleg op vrijdagpnd 18 september barstte, heeft de NO-top zich in stilzwijgen gehuld, kewel daarna de roep om looneisen lop losbrak, zei Van Lede, gevraagd ft commentaar, geen enkele behoefte hebben aan verdere escalatie. Hij beleef liever stille diplomatie. Met sucs, want nog geen vier dagen nadat •.mier Lubbers met de vuist op tafel •d geslagen omdat hij zich wild erger| aan het „onbeschofte gedrag" van «V-voorzitter Pont, togen partijen oppuw naar het Catshuis en vonden zij Icaar op een gemeenschappelijke slot(rklaring. Daarin staat met veel omlal van woorden dat loonkostenmatifctg de basis moet blijven voor een effctief werkgelegenheidsbeleid. Directeur sociale zaken drs J. Dortland van de werkgeversvereniging VNO kan zich kwaad maken over de beschuldiging dat er met de werkgevers geen zaken te doen zijn over de bestrijding van de werkloosheid. „Het is een fabel dat werkgevers zich onverzettelijk opstellen. De feiten loochenen de stelling dat we niets hebben gedaan." Vriend en vijand weten dat Dortland in hoge mate de VNO-lijn bepaalt. Hij wordt wel beschouwd als de man die de bonden op de knieën heeft gekregen of degene die achter de schermen alles in het voordeel van de werkgevers bedisselt. „Ik luister goed naar mijn voorzitter en naar het bestuur. Zolang die geen klachten hebben, ga ik door met mijn werk." Dortland: „De werkgevers krijgen zo langzamerhand van alles de schuld." Foto Hans Kouwenhoven --- Rendementen „Ach, en dat gedoe over loonmatiging in ruil voor werk. Dat is de verkeerde benadering. Ook zonder extra werk hebben werknemers belang bij het matigen van de loonkosten. De inzet moet zijn om rendementsverlies tegen te gaan. Dat de importprijzen volgend jaar harder stijgen dan de exportprijzen (het ruilvoetverlies), betekent een nationale verarming voor Nederland en dat mag niet eenzijdig op de rendementen worden afgewenteld. Werkgelegenheid doet het nu eenmaal minder goed als de winsten dalen en de arbeidskosten stijgen. Dat weten vakbondsbestuurders ook. „En met die forse loonmatiging valt het allemaal reuze mee. Kent u de cijfers? Tussen 1985 en 1987 is de koopkracht van de modale werknemer in Nederland gestegen met gemiddeld 2,75 procent per jaar. Al die verhalen over de broekriem en de nullijn zijn dus erg betrekkelijk." PIETER BROERTJES --- MIN OF MEER 9T KEN DE ECONOMIE doen het uit- X stekend." De ik is minister Ruding van Financiën en de kwalificatie is van prof. D. Wolfson, rector van het Institute of Social Studies. Traditioneel brengt het economen-weekblad ESB begin oktober de commentaren van allerlei geleerde heren (vrouwen schrijven zelden in het blad) op de Miljoenennota. Want volgende week, van dinsdagmorgen tot donderdagavond, debatteert de Tweede Kamer over dit „politieke geschrift", zoals Wolfson de nota noemt. Er zijn ook mensen die van zichzelf vinden dat ze het goed doen en dat nog roepen ook. Bijvoorbeeld het bestuur van het Verbond van Nederlandse On- Kabinet door jacht op lager tekort met blindheid geslagen dei-nemingen, VNO. „De ondernemers in Nederland investeren voldoende", zegt het bestuur deze week. Ze leveren een „overtuigende bijdrage (...) aan de creatie van nieuwe banen". VNO-voorzitter Van Lede zei deze week dat het bedrijfsleven tussen 1983 en 1988 385 duizend mensen aan een baan heeft geholpen en dat is meer dan in vrywel alle andere EG-landen. Het is juist dat Nederland voortreffelijke resultaten heeft geboekt in het. scheppen van nieuw werk. Het vervelende is dat tegelijkertijd de beroepsbevolking nergens in Europa zo hard groeit als in Nederland. Volgend jaar moeten er alleen al 70- tot 80 duizend nieuwe banen bijkomen om die groei op te vangen. En dan zijn er nog 670 duizend werklozen die wachten op een baan. De tevredenheid van de ondernemers ligt in de constatering dat sinds 1982 de investeringen zyn toegenomen met 50 procent en nu weer liggen op het peil van het midden van de jaren zestig. Dat is waar, maar er zy'n een paar vuiltjes in de lucht. Volgend jaar groeien de investeringen niet. Dat verklaart de geringe stijging van de werkgelegenheid met tienduizend volledige banen. Het accent van de investeringen ligt op de vervanging van verouderde apparatuur. Moderne machines die meer presteren en minder personeel vergen, dus geen bijdrage leveren aan de groei van de werkgelegenheid. Het VNO zegt dat er een duidelijke verbetering is in de bereidheid van de ondernemers tot investeren. „Dat valt ook op te maken uit de netto-directe investeringen in het buitenland. Historisch gezien hebben de Nederlandse ondernemingen hun internationale positie immers vooral weten op te bouwen dank zij omvangrijke investeringen in het buitenland." Daar knelt helaas de schoen voor Nederland Investeren in het buitenland is in wezen export van werkgelegenheid. Er wordt te weinig geïnvesteerd in Nederland om hier de werkloosheid echt substantieel naar beneden te kunnen krijgen. Dat komt onder meer doordat de ondernemers onzeker zyn over de afzetperspectieven voor de nabije toekomst in eigen land. De overheid is daaraan medeschuldig. Zij laat immers voortdurend onzekerheid bestaan over haar plannen met de gezondheidszorg, het onderwijs, de woningmarkt, de culturele en de sociale sector. Elke week biedt wel weer een nieuwe koerswending. Geen onderneming die het waagt zich in zulke ongewisse sectoren te begeven, en daardoor worden belangrijke mogelijkheden tot hogere economische groei gemist Een hogere economische groei — niet de 1 procent van volgend jaar, maar minstens 4 procent— is de remedie voor alle kwalen: het financieringstekort daalt en de werkgelegenheid stijgt. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) heeft dit voorjaar aangetoond dat het mogelijk is die hogere groei te bereiken. De belangrijkste voorwaarde waaraan moet worden voldaan, is echter dat de investeringen drastisch stijgen. Ze moeten jaarlijks met minstens 7 procent groeien. Dat is gebeurd in 1985 en 1986, maar met dit jaar. En in 1988 is er helemaal geen toename van de investeringen. Het zou onjuist zyn daarvoor alleen de ondernemers verantwoordelijk te stellen. Want de overheid doet al jaren niet andere dan de eigen investeringen te verlagen. De jacht op een lager financieringstekort heeft het kabinet met blindheid geslagen. Het beleid schiet volledig tekort in het verlagen van de werkloosheid, volgens het kabinet de eerste en belangrijkste politieke doelstellling. De werkloosheid blijft zelfs hoog als gevolg van het gevoerde beleid. Omdat het een rem zet op nieuwe ontwikkelingen, omdat het de economische activiteit belemmert. Er ligt een dik orderboek aan broodnodige werken in de infrastructuur te wachten: wegen, spoorlijnen, kanalen, telecommunicatie, riolering, milieuwerken. In plaats van het financieringstekort te verlagen, is juist een tijdelijke vergroting daarvan nu noodzakelijk ter financiering van die werken. Het is ook aanvaardbaar het tekort te vergroten, omdat de aarzelende internationale conjunctuur daarom vraagt. Bezuinigen op de uitgaven, zeker op investeringen, remt de economie juist nog meer. Om al deze redenen is het zo ongelukkig dat nu de belastingen omlaag gaan. De overheid heeft het zuurverdiende geld hard nodig om de investeringen weer aan te jagen. Juist nu ook in sociaal-democratische kring investeren weer meer aandacht krijgt dan consumptie, is het zo teleurstellend dat de liberalen gaan potverteren. Niet omdat belastingverlaging in zich slecht is, maar omdat de tijd vraagt om het veilig stellen van groei en produktie in de toekomst. HARRY VAN SEUMEREN --- ONDERNEMERS HEBBEN GEEN HOOGGESTEM DE MOTIEVEN OM PERSONEEL TE LATEN DELEN IN VERMOGEN Bedrijf plukt vruchten van aandelenbezit werknemers '• Van onze verslaggever H HARRY VAN SEUMEREN - AMSTERDAM — Nog geen 10 procent van de Nederlandse ge'ijtinen bezit aandelen. Dat is wei% In de VS heeft een op de vijf tezinnen aandelen, in Zweden ;elfs een op de vier. In Groot-Brit■am_ië is 18 procent van de volgassen bevolking aandeelhouder. öat was in 1983 nog maar 5 pro:^nt. t>e snelle verbreiding van het aande*ibezit in Groot-Brittannië is mede op f'ög gebracht door de privatisering van staatsbedrijven. In l'rankrijk blijkt dat ook een belangrijke 'erklaring te zijn voor het toegenomen onder de bevolking. Maar j" beide landen én in Belgte speelt de patste jaren ook de overheid een be- rol. In deze drie landen stimuleert de regering via belastingverlaging "e gezinnen om hun besparingen meer 'e richten naar risico-dragende beleg- Öngen. Daardoor kan de kapitaalstruc- van de ondernemingen verbeteren fjjkomen op langere termijn middelen voor produktieve investe"«lgen. Nederlanders zijn sterk risico-mijttend, evenals de Westduitsers en de Belgen. Maar sinds de Belgische regering in de aandelenwet invoerde, zyn de _J*zinnen meer aandelen gaan kopen. _7°or de wet is het aantal gezinnen met Kandelen opgevoerd van 200 duizend in tot een half miljoen eind 1985. » Het volkskapitalisme is in opkomst, Wat nog met wil zeggen dat arbeidere de beurspagina napluizen. Van |Jet totale vermogen van de Belgische in 1983 bestond ruim 40 pro- ent uit een eigen huis en nog geen 5 •Jr°cent uit aandelen. Volgens dr Franf*ine van den Bulcke kan arbeiders- oftewel het verwerven aandelen in het eigen bedrijf door r- werknemer, worden verklaard uit streven naar een grotere betrokkenheid van werknemers in hun onderneming, meer democratische machtsn zeggenschapsverhoudingen en een treven naar evenwichtiger vermogense houdingen. --- Hooggestemd. '.. van den Bulcke is verbonden aan de Universitaire faculteiten Sint-Aloysius jUFSAL) in Brussel, die deze week met •p dagblad De Financieel Ekonomische l.d een symposium belegden over het gndeelhouderschap voor werknemers. .Jj* meeste ondernemers hebben geen argumenten om hun ar- te laten delen in het onderne(Jjjingsvermogen. Het mede-eigenaar ""ken heeft tot doel de personeelsleden gauwer te betrekken bij de gang van j ken in de onderneming", werd dit J*ar de Belgische werknemers van Vol-0 voorgehouden. „Mede-eigenaarschap ■3TSX voor een sterker Volvo", zei de fweedse president-directeur Pehr Gyl'enhammer. Hoe sterker de werknemer zich verbonden voelt met het bedrijf waar hij of zü werkt, des te meer plukt het bedrijf daarvan de vruchten. Werknemers zyn gemotiveerder, maken minder kapot en werken harder omdat zij mede-eigenaar zijn, is de filosofie. Volgens een onderzoek van de Sociaal Economische Raad (SER) spelen deze motieven vooral in grote- en groei-ondernemingen. Er zijn mensen die menen dat financiële deelname van de werknemer in zijn bedryf moet worden gezien als een uiting van een nieuw samenwerkingsverband tussen de factoren kapitaal en arbeid in de onderneming. Nieuwe arbeidsverhoudingen waarin de oude tegenstellingen vervagen. Dat is ook voorspeld voor de nieuwe zeggenschapsstructuren in Nederland. Maar de praktijk wyst uit dat die verwachtingen te rooskleurig waren. Van den Bulcke wees erop dat de financiële stimulering van aandelenbezit door de overheid discriminerend kan werken. De maatregelen komen doorgaans neer op een bepaalde belastingaftrek. Dat werkt gunstiger uit naarmate het inkomen hoger is. Het kan leuk zijn de werknemer aandelen te laten kopen, maar hij zal dan ook de mogelijkheid daarvoor moeten hebben. Je moet eerst kunnen sparen, wil je later een aandeel kunnen kopen. Volvo heeft dit jaar voor zijn personeel in de Zweedse en de buitenlandse vestigingen een converteerbare obligatielening uitgeschreven van 300 miljoen gulden. Tussen 1990 en 1995 mag de obligatie worden omgeruild voor aandelen Volvo. De obligaties zelf hebben een looptijd tot 1995 en een vaste rente van 10 procent. De Volvo-werknemere konden inschrijven voor pakketten obligaties waarvan het kleinste 20 stuks is en het grootste 500 stuks. Twintig obligaties kostten ongeveer 2470 gulden. Het grootste pakket kostte ruim 61 duizend gulden. Het gaat puur om bezitsvorming, want Volvo keert niet veel dividend uit. De meeste winst wordt in het bedrijf gehouden. Werkneemsters aan de lopende band bij Volvo. Het bedrijf stimuleert het bezit van aandelen bij personeelsleden. Foto Christian Simonpietri --- Coöperatief De HBK-spaarbank in Antwerpen hanteert een heel ander model. Jaarlijks betaalt de bank per werknemer winstpremie aan het personeelscoöperatief, dat daarmee aandelen koopt. Na acht jaar heeft het personeel nu 11 procent van de bankaandelen in handen. Over het dividend wordt een belastingvrijstelling gegeven. De personeelsleden zijn niet individueel eigenaar van aandelen. Dat zou indruisen tegen de doelstelling van mede-eigendom. De werknemers krijgen dus een deelbewijs in het aandelenbezit van het personeelscoöperatief. De zeggenschap die aan de aandelen is verbonden, wordt uitgeoefend door het coöperatief. In een deelnemersvergadering bepalen de werknemers welke onderwerpen naar voren zullen worden gebracht op de aandeelhoudersvergadering. „Participatief ondernemen is een groeiproces, dat is geënt op en groeiend uit de traditie van de specifieke onderneming", zegt August van Put, voorzitter van de directie van de HBK-Spaarbank. Een bestaande regeling kan slechts een illustratie zyn, een voorbeeld. Deze mag nooit worden gekopieerd door een andere onderneming, omdat de traditie, de stijl en de verhoudingen in elk bedryf weer anders zijn. Ook Van den Bulcke waarschuwt daarvoor. Zij formuleerde drie essentiële voorwaarden voor een succesvolle toepassing van een systeem waarin werknemers het mede-eigendom verwerven: • Voorafgaand aan de invoering van een stelsel moet het personeel zeer uitvoerig en gedegen worden voorgelicht over alle aspecten ervan. In de voorlichtingsfolder van Volvo zegt een werknemer tegen zyn vrouw: „Er zyn er die niet alleen hun werk in Volvo steken, maar ook nog hun geld." Antwoordt de vrouw: „Als 't maar opbrengt." • De werknemers moeten minstens 10 procent van het aandelenkapitaal kunnen verwerven. • Aan de financiële betrokkenheid moeten worden toegevoegd inspraak en overleg op de werkvloer. Het zeggenschapsaspect is dus vast verbonden met de gedachte dat werknemers geld steken in hun eigen bedryf. --- Gepensioneerden In grote bedrijven komt dat aspect met van de grond. Eind vorig jaar had Volvo 163 duizend aandeelhouders. De grootste daarvan is het pensioenfonds Försakringsbolaget SPP met 7,6 procent van het aandelenkapitaal. Omdat de werknemers individueel aandeelhouder zyn, is de zeggenschap die zij daaraan kunnen ontlenen, minimaal. Bij de oliemaatschappij Petrofina in België hebben zevenduizend van de 23 duizend werknemers aandelen. Samen hebben zij 5,8 procent van de uitstaande aandelen, als de gepensioneerden worden meegeteld waarschijnlijk 9 procent. Ook zy oefenen niet rechtstreeks hun stemrecht uit. De werknemers hebben zich verenigd in een club, die de aandeelhoudersrechten bundelt. Petrofina steekt zelf ook geld in dit systeem. ledere maand kan de werknemer tussen de 1 en 6 procent van zijn brutoloon besteden aan de aankoop van aandelen tegen de normale beurskoers. De werkgever voegt daaraan eenzelfde bedrag toe, zodat de werknemer per saldo de halve beurskoers betaalt. Het bedrijf doet dit niet uit liefdadigheid. Francois Vincke, directeur van de juridische afdeling van Petrofina: „De maatschappij vertrekt van het standpunt dat de werknemer beter, efficiënter en loyaler zal werken, indien hy zich ook persoonlijk betrokken voelt bij het vennootschapsgebeuren. Het systeem resulteert in een steeds steviger gebondenheid tussen werkgever en werknemer." In Nederland, België, Frankrijk en West-Duitsland geldt dat gewone winstdeling de voorkeur geniet van de werknemers. Als er twee systemen bestaan — winstdeling die direct kan worden uitgegeven, of aandelen die minstens een aantal jaren niet mogen worden verhandeld — kiest slechts een minderheid van het personeel voor aandelen. En doorgaans zyn het vooral de beter opgeleiden en dus beter betaalden die aandelen kopen. --- Spaarregeling Ook in Nederland is de ervaring dat als het personeel wordt gevraagd naar zijn voorkeur, de hamvraag meestal is: „Wat levert het me op?" Vandaar dat de Werknemers Participatie Maatschappij liever ziet dat het personeel meedoet aan een collectieve regeling die voor iedere werknemer geldt. De regeling moet dan zo worden opgezet, bijvoorbeeld via een gepremieerde spaarregeling, dat het verwerven van aandelen ook voor de lagere loongroepen bereik-baar wordt. De laatste jaren worden pleidooien gehouden om de beloningsverhoudingen flexibeler te maken door een stukje van het loon winstafhankelijk te maken. Het inleverey van loon in ruil voor financiële deelname van de werknemer in het kapitaal van zijn bedrijf, vindt in de VS steeds meer ingang. In West-Europa komt het nauwelijks van de grond. Voor werkgevers blijft werknemersparticipatie overwegend een middel om hun werknemers te motiveren, zegt Van den Bulcke. De ondernemer mikt op verbetering van de produktiviteit en de rentabiliteit. De overheid stimuleert dit soort regelingen met belastingverlaging, in de hoop meer dan dat geld weer terug te zien via verhoogde economische groei. Maar onderzoeken hiernaar in de VS en Europa hebben slechts uiteenlopende en vaak tegenstrijdige uitkomsten gegeven. --- Bemiddelbaar „Natuurlijk, werkgevers zijn best bereid specifieke maatregelen te nemen voor langdurig werklozen. Maar dan moet de hoogte van de minimumloonkosten er ook bij worden betrokken. Alleen bij een forse verlaging kan perspectief op werk voor moeilijk plaatsbare werklozen worden geboden. De verlaging van het minimumjeugdloon heeft ook positief gewerkt." Plotseling op aanvallende toon: ~Weet u hoeveel langdurig werklozen er in Nederland goed bemiddelbaar zijn? Nee? Ik ook niet. Dat is de kern. Dan moet men niet aankomen met het verwijt dat er met ons geen zaken te doen zijn. We weten domweg niet waarover we praten." Hij wil geen commentaar geven op de in werkgeverskring favoriet geworden theorie dat de FNV-top bewust afstevende op een mislukking van het najaarsoverleg, omdat de bonden totaal geen vertrouwen meer hadden in centraal overleg. Volgens die theorie hebben de FNV-vertegenwoordigers in de vier werkgroepen zon hoge inzet gekozen dat iedere uitkomst wel als te vrijblijvend moest worden afgedaan. Dortland: „Ik constateer alleen dat de FNV-bonden zeer sceptisch reageerden op het juni-akkoord dat hun voorzitter Pont had afgesloten. In die kringen bestond het gevoel dat er in het voorjaarsoverleg alleen over loonkostenmatiging was gesproken. De onderhandelingsruimte van Pont en Stekelenburg was dus erg beperkt geworden. Zij moesten tegen de stroom in bewijzen dat het vooijaarsoverleg toch een goede basis vormde voor verdere afspraken." —En vervolgens stuurde u de FNVleiding 18 september met lege handen terug naar Amsterdam. Logisch dat de roep om looneisen weer aanzwelde. Dat was all in the game. Waarom geen boter bij de vis: loonmatiging in ruil voor meer werk? Dan zijn de looneisen direct van tafel. Het lijkt zo simpel. „Maar dat is het niet. Want wat is nu loonruimte? In ieder geval niet datgene wat de FNV eronder verstaat, namelijk: produktiviteitsstijging en prijsverhogingen. Die definitie deugt economisch van geen kant. Daarmee laat de FNV ten minste drie zaken buiten beschouwing: de post incidentele loonstijgingen, de stijging van de sociale lasten en het ruilvoetverlies van twee miljard gulden in 1988. Dat komt dan allemaal ten koste van de rendementen. Sorry, maar dat noem ik geen beheerste, maar een onbeheerste loonkostenontwikkeling." ---