Max Raedecker, schilder te Parijs ”Dit is geen vak maar een ziekte waar je nooit meer vanaf komt”
sinds die na een aanvankelijke studie Chinees toch de kunst verkoos, het beeldhouwen. „De doem van de familie," volgens Francoise Raedecker, Francaise uit een familie van plattelandsbankiers, in de oorlog met Max getrouwd.
!.Ce<nber een grauwe maandag, eind ■tion r> is de buurt rond het metro- v Onvention, tegen de zuid-westn de y " parijs, aangedrukt bij de Por- C 6ew es' nog iets karakterlozer Pen pj°onhjk. Fantasieloos ontwor, r 1». La d os neergezette woongebouk! B>JentChe in de Passa6e de Dantzig, r* terio gaat er tussen schuil als A\ koen°?S achtergelaten herinnering. Ü,e ateli om"ge gebouw met minus? <le v{.erwoningen is een overblijfsel *ïraan e£eldtentoonstelling van 1889, Ht ü.. Parijs ook de Eiffeltoren NVT1 of meerf) staa eis langs de Seine-oever blijftV» v" **a Ruche, tijdens de tentoonbNu Proeflokaal van de Franse i W*t Werd gedemonteerd en door 'VtT toestenaa?slievend heer herbouwd K iennn "a06 ~~ goedkope grond in het K>n<We .Arrona»ssement. Het kunst- CSiilPn3S;ie dat "les a«istes" er aan'l, js JK voor een onderkomen betaalk? £ü« afgel°Pen jaren aardig opgelo-sS>st • tmin is ook niet meer wat het {^logeeleer woont er sinds kort na de r het n^ax tegenwoordig beschouwt tB, walleen nog als „een contacta- hij vrijwel uitsluitend de 'fo Hij anden doorbrengt. Werken Li in°£ net familiegoed (van vrouws Jh, rüi h 2uiaen. in Chaunac. Zijn j* toni tnin achter La Ruche is aan s*e zoon Marnix toegevallen, Spreekt geen Nederlands, evenmin als Marnix — „Mijn vader heeft stelselmatig geweigerd het ons te leren," zegt hij onder protesten van Max — en de voertaal van het gesprek is daarom zonder duidelijke aanleiding dan weer Nederlands, dan weer Frans.
Raedecker heeft niet zo lang geleden een litho gemaakt voor een vriendenboek. „Ik hou anders niet van litho's, ik hou van unicums. Die litho's, daar worden er zogenaamd tweehonderdvijftig van gemaakt, maar er zitten er vierduizend in de handel. Op die manier gaat dat. En dat vind ik nou een beetje valse bankbiljetten drukken. Ik zal ook nooit een kopie maken van een schilderij of zo." Grinnikend gezegd allemaal. „Dat is nou ook de reden dat ik altijd, zeg maar, een beetje een klandestiene schilder ben geweest." Plechtig: „. .. Daar ik niet hou van galeries." Als veertienjarige „hing hij al", zoals dat heet, in een kunsthandel. „En dat vond ik verschrikkelijk vervelend. Al die vrouwen en mannen die rond je heen zitten te zaniken en vragen in wat voor stemming je was, of dit of dat. Nou, die schilderijen die er hingen, waren allemaal landschappen van Parijs, heel zwart, heel donker. En dat kwam waarschijnlijk, denk ik, omdat ik helemaal doordrenkt was van Dostojewski. Thuis kreeg je geen literaire educatie —je greep maar wat." Geboren in Blaricum, zoon van de beeldhouwer Willem Raedecker. Op twaalfjarige leeftijd met vader naar Parijs, die er een paar maanden ging passen op de katten van een kunstbroeder. Nooit meer weggeweest uit de Latijnse landen — altijd gewoond en gewerkt in Frankrijk, Italië of Spanje. Tegen het uitbreken van de oorlog als koerier van de Nederlandse ambassade in Rome naar Parijs gestuurd. Meldt zich als de bom barst, bij het Franse leger, „omdat ik zon beetje anti-mofs was". , „Ze vroegen: wat doe je in het burgerleven. Kunstschilder, zei ik, Nou, dan ga je maar wapenfabrieken camoufleren. En zo kwam ik terecht in de Corrèze, in Chaunac, bij zon grote wapenfabriek. Maar ja, die mensen daar hadden er ook niet zon zin meer in, het was in de tijd van Duinkerken, die waren ook hun koffers aan het pakken. En bus 45 uit Parijs zag je er en alle clochards van Montparnasse, Bertrand de Jouvenel, de dochter van Colette, wie kwam je er niet tegen? Ze zaten er al allemaal, de kolonel Berger, zo noemde André Malraux zich in het verzet. Die ook". Sluit zich aan bij de Maquis, het Franse verzet. „Ik heb in die tijd nog een paar leuke schilderijen gemaakt. Allemaal op linn ,<n, dat wil zeggen op lege zakken voor beestenvoer. Maar daar had je er maar weinig van, dus er zijn er waar wel twaalf schilderijen op staan. Want dan had je zin om een schilderij te maken, maar je had niks. Dus deed je er maar weer een ander overheen. Heel zware schilderijen werden dat". Leert zijn vrouw kennen in 1942 als hij het decor maakt voor een toneelvoorstelling ten bate van de Fransen in Duitse krijgsgevangenschap. „Ik laeeg daarvoor lakens uit een soort militaire kostschool, maar ik mocht geen olieverven gebruiken, want na afloop moesten de lakens weer gewassen worden en terug op de bedden. Ik kreeg ook tabak, daar had ik om gevraagd, en twee flessen jenever — daar had ik helemaal niet om gevraagd. Maar ze dachten: een kunstenaar, die moet een beetje alcohol hebben." Het stuk was .Jeanne d'Arc" van Bernard Shaw (de Corrèze was nog Vichygebied). Franchise speelde Jeanne, voor de eerste keer stond ze op het toneel. „Voor de eerste keer. speelde Michel Piccoli ook toneel. Ze hadden beiden de hoofdrollen. Nou zij, ze was toen nog niet eens m'n verloofde, ze had een reuze succes. En die verdomde rottige Piccoli was zo verliefd als de pest op haar en ik was zo zielig als maar kon, godgodgod wat was ik kwaad. Nou nee, ik was niet kwaad, ik was helemaal niet kwaad, ik was gewoon verliefd en teleurgesteld, ik was. . . ziek. Want die Piccoli was een verdomd mooie jongen, in die tijd, toen had-ie nog niet zon kale kop als nu."
De carrière van Francoise hield geen gelijke tred met die van Piccoli, want haar vader-bankier vond toneelspelen en muziekmaken bordelique, iets wat rechtstreeks naar het bordeel leidt. En ze trouwde, met zijn weerzin, „met een schilder, een vreemdeling ook nog, vn méteque en plus". Dat was kennelijk toch nog iets minder erg. En de decorervaring, hoe smartelijk aanvankelijk dus ook, bracht Raedecker bij „dat ik niet bestemd was voor die kleine schilderijtjes."
Veel monumentaal werk, muurschilderingen onder meer voor het Shellgebpuw, waar hij met ladder en al omvalt. „Ik heb een reuze goeie slappe pols. Net als een violist, ik moet heel veel vingeroefeningen doen, zodat die pols lekker slap blijft. Moet je weten dat die pols toen in duizend mootjes lag en dat ik met die poot twee jaar niks kon doen. Dus twee jaar ben ik naar zon instituut geweest om er weer een magnifieke hand van te maken en 't is weer een hele mooie hand geworden. Maar m'n linker is helemaal naar de haaien".
Zijn weerzin tegen galeries wordt ook gevoed door zijn vrees een stempel opgedrukt te krijgen, niet meer vrij te zijn. „Je bent gebonden aan je galerie, je bent gebonden aan een zeker publiek, je bent verplicht je hele leven hetzelfde te maken. Daar ben ik bang voor. Utrillo, die zn hele leven die grijze rotmuurtjes heeft moeten maken, dikke wijffies, en zo, hopeloos. En zo zijn er zovelen geweest."
Nooit contracten. „Ik wil niet gebonden zijn aan zon man, want dan moet ik elk jaar hetzelfde verhaaltje gaan vertellen en dat doe ik niet, ik wil mijn vrijheid. Mijn waarheid van vandaag is morgen misschien weer heel anders. Henry Miller wist dat ook verdomd goed: Chaquejourasa verité, lees er 'The Colossus of Maroussi' maar op na."
„Dat werk wat nu in het Congresgebouw hangt, die zesenzeventigers, grote tekeningen, die hebben iets calvinistisch. Dat is iets, ik weet het niet, iets van Bach, heel streng, heel streng. Toen ik brak met m'n figuratieve werk ben ik helemaal vanaf het nulpunt opnieuw begonnen. En echt zo op de calvinistische toer, heel zuinig in kleur, alleen maar aardkleuren gebruiken. Toen ik daarmee in Holland aan kwam zetten, heel verbijsterd al die mensen. Ze hadden heel iets anders verwacht. Nou ja, dat jaar was mijn waarheid anders geworden, daar kon ik ook niks aan doen. Die hele tentoonstelling is toen in de soep gelopen."
Over verzamelaars is hij al even sceptisch als over galeries/ „Die verzamelaars zijn in wezen zieke mensen. Die willen alles bezitten. Ze zijn ontzettend egoïstisch, 't Is voor henzelf bestemd, niet voor anderen hoor, helemaal niet. Nou ja, wij hebben helaas die zieke mensen nodig, de kunstschilders, de beeldhouwers. En dr zijn er niet genoeg meer tegenwoordig. Die ziekte is met een raar soort antibiotica verholpen, lijkt wel."
T OCH prachtige verhalen over verzamelaars. Peggy Guggenheim bij voorbeeld. „Haar ruiter van Marini, voor haar huis in Venetië, had een grote pik en op een dag was die gestolen. Peggy liet een nieuwe maken, die met schroefdraad op het beeld werd vastgezet. Maar iedere avond schroefde ze die pik los en nam hem mee naar binnen. En iedere morgen moest het dienstmeisje dat ding weer vastschroeven, liefst onder het oog van het gezelschap dat bij Guggenheim op bezoek was."
Of over monsieur Marsala, Algerijn met een Napolitaanse moeder, die van textielscharrelaar aan de boulevard Barbès uitgroeide tot hotelmagnaat. „Ik had een tip gekregen, vlak na de oorlog, toen het hier niet rooskleurig was «n in Holland trouwens nog veel minder. Ik naar het hotel waar Marsala woonde. Hing stikvol schilderijen, Vlaemincks, Dufy's, Renoirs, Picasso's, bon dieu, schoonheid. Ik klopte op zn kamerdeur. Alle meubilair was uit die kamer gehaald op een ijzeren bedje na en daarop zat Marsala. Maar omringd door schilderijen, het leek wel een kunstpakhuis." „Ik moest mijn werk uitstallen en naast hem op dat bedje gaan zitten. En of ik verder m'n bek wilde houden, de schilderijen spraken wel voor mij. La peinture, elle patie pour vous en zo zat-ie een tijdlang heel curieus te kijken. Toen zei Marsala die dus, en die, en die, en die ook. Vervolgens trok hij met zn wandel-
„C'est pas seulement une joie, hein?" Voor Max Raedecker is schilderen niet louter een genoegen, maar ook een pijn. Letterlijk soms. Zoals op de dag waarop hij in het Haags Congresgebouw omviel met een ladder. De revalidatie duurde twee jaar. In hetzelfde Congresgebouw wordt momenteel werk van Raedecker geëxposeerd, een selectie gouaches, tekeningen en schilderijen van de afgelopen vijf jaar. in Parijs praatte Lambiek Berends met de zesenzestigjarige schilder uit de omvangrijke kunstenaarsfamilie. „C'est vn douleur, la peinture."
stok een sinaasappelkistje onder dat bed vandaan, echt een sinaasappelkist, vol bankbiljetten. En begon op bed uit te tellen, dat bleef maar doorgaan. En toen het een mooi stapeltje was, zei hij: dat bied ik er voor."
„En twee nieuwe linnen lakens kreeg ik van hem, want materiaal was schaars. Nooit op geschilderd, onmiddellijk ingepikt door Francoise, die er op is gaan borduren. Ze liggen nu ergens in Chaunac, bestemd voor ons doodsbed, geloof ik."
„Maar Marsala vertelde me later dat hij ooit schilderijen had gekocht van zon modieuze schilder, die door de kritiek beroemd was gemaakt. Dat is algemeen bekend in Frankrijk, kunstkritiek c'est de la copie payèe. Daar wordt voor betaald. Maar hij was er zelf toch achter gekomen dat die schilderijen niks voorstelden. Rien dans Ie ventre, zei hij, ze hebben niks in hun buik."
„Hij maalt volkomen om geld," zegt Francoise. „Ach geld, geld ligt op straat, zei m'n vader altijd. Die was daar heel slim in. Ging 's morgens een stukje wandelen en gooide dan centen op de weg bij ons huis. Daarna nam hij ons mee en zei: zie je wel, het geld ligt op straat. Daarmee ben ik opgevoed."
„Mijn vader had een groot hart. Dan vertrok-ie weer met van die beeldjes naar de kust, Bergen, Aerdenhout, waar de rijke mensen woonden. En dan kwam 'ie terug met twee koffers — een met speelgoed dat-ie gekregen had, de andere met kunstboeken. Ik herinner me nog de emotie toen ik voor het eerst het dagboek van Gauguin zag. Ik denk dat ik toen tien jaar was. Godverdorie wat prachtig. En al die Fransen, magnifiek. Maar die andere koffer met dat speelgoed, dat ging zo de kachel in. Zo van: hupla, daar zijn we van af. Want mijn vader vond het maar grote rotzooi: dat speelgoed is niks voor jullie." „We hadden twee blokken, dat waren Toontje en Pietje, daar speelden we mee. Twee stomme blokken hout, afvalletjes van het atelier. En godverdorie op een avond toen het koud wa;, gooit-ie Toontje en Pietje in de kachel. Dat hebben we zo verschrikkelijk gevonden joh, wat hebben we staan janken omdat Toontje en Pietje lagen te branden."
Vader Willem stierf in de zomer van 1971 op zijn atelier aan de Stadhouderskade in Amsterdam. Pas na veertien dagen werd hij gevonden. De warmte en de ratten hadden weinig meer van hem overgelaten en uit het atelier was ook vrijwel alles verdwenen toen Max in Amsterdam arriveerde.
Moeder leeft nog in de Pyreneeën en tijdens het gesprek ontdekt Raedecker dat een foto waar zij op staat achter een ingelijste potloodtekening zit, waarop zijn vader hun huis in Blaricum heeft afgebeeld. Nooit ontdekt. De familie gelooft het niet. „Bon Sang", roept Max tegen Marnix, „dat is je grootmoeder. Dat is Johanna Sophia Gaal, als verpleegster in het Binnengasthuis, op de mannenzaal. Wat een ontdekking. Dat heeft mijn vader er achter gezet, die had natuurlijk een kartonnetje nodig om dat tekeningetje in te lijsten".
Jw EN vraag naar zijn houding tegenover opdrachtgevers, brengt hem op een ander familieverhaal. „Ze moeten me helemaal vrijlaten in mijn uitdrukking. Ik kan niet het plaatje maken dat ze wensen. Dat doe ik niet, dat kan ik niet — verdomd ik doe het niet, ze denken toch niet dat ik me zoveel maanden ga zitten vervelen voor een klein beetje poen? Ik moet helemaal vrij blijven in de opdracht. Wel overleg met de architect, dat zijn de mensen die betalen, nietwaar, hoewel ze er soms weinig van afweten. Want het is een moeilijk vak, een verdomd moeilijk vak. ledere dag ben je aan het leren en iedere dag voel je dat je weer verder kan gaan". „Het is absurd om iemand te dwingen in een of andere trant iets te gaan uitvoeren. Dat hebben ze m'n oom geflikt, de arme John. Dat mooie beeld uit Waalwijk, trouwens een van de mooiste dingen die hij na de oorlog gemaakt heeft, die vallende man. Nou, die man was oorspronkelijk naakt, maar die raad van Waalwijk accepteerde dat niet. Nee, hij moest een broek aan. Nou, toen heeft John zon vervelende rotbroek moeten maken. Daar ontkwam-ie niet aan. En dat Nationaal Monument, laten we daar maar niet over praten, daar heeft-ie over staan huilen. Die hele opdracht is één grote droefenis voor hem geweest." Een milde echtelijk communicatie over de schilder en zijn vrouw — je suis vn bel accessoire, zegt Francoise, maar zonder bitterheid — brengt Raedecker tot de uitroep: „Het schilderen is niet louter een genoegen, het is een pijn. Je móet het doen, want je kunt niet anders." „En je kunt geen goed schilderij maken als je zit te denken, go, ik wil daar een verkopertje van maken, ik wil er geld mee verdienen. Dan moet je helemaal niet aan het publiek denken. Je moet echt heel egoïstisch denken dat je dat ding voor je eigen plezier maakt en voor je eigen plezier heb je dan pijn in je rug. En als je de hele dag dan daar gestaan hebt ben je leeg, dan kan je niks meer." ,Je hebt als schilder een zekere nederigheid nodig, absoluut," zegt hij stellig. En dan grinnikend: „En tegelijkertijd een zekere grandeur vasthouden. Dat is even nodig, al hoef je dat niet altijd te zeggen. Maar een schilder moet weten wat hij waard is. En een echte kunstenaar weet na verloop van tijd wat zijn eigen waarde is, die moet het weten. Of hij gaat leugentjes zitten vertellen." „En dat zie je dan ook. Je moet je zin voor zelfkritiek behouden. Wat nu erg vaak voorkomt: het pittoreske schilderen, waar ik zo hevig de pest aan heb, of de anekdotes, de peinture anecdotique, zeer in zwang bij de hyperrealisten die met fotografische technieken werken, dat heeft absoluut geen sodemieter met schilderen te maken." „Voor mij is schilderen geen vak, het is een ziekte. Het is iets waar je niet meer van afkomt. Je wordt ermee besmet in je jeugd en dat kun je niet meer zo maar afschudden. Als het eenmaal op je rug zit, dan ben je er een slaaf van." „En als je een beetje fijne literatuur om je heen hebt voor de avonduren .. . ik kan niet anders, ik zou niks anders kunnen. Ik voel me tot niks anders in staat. Nou ja, ik kan een beetje koken . . ." „Een ei," zegt Francoise. LAMBIEK BERENDS
wand van Raedecker in de Carrouselzaal, Congresgebouw, Den Haag. Foto Wim Ruigrok ©de Volkskrant
---