Arisering mi^ï_. ers hebben met aUeen gestolen meteen sch^n van legitimiteit, SJ_^Cn m»*ocht Op 15 mei 1940 t?ring al «Nederland om er an_efkennsn- Na*mrlük waren er kunsthandelaren die hun voorraad onf dr___,aan »hen verk<*hten om hun huid te redden Maar er waren er ook die gretig, agressief en vaak onder intimidatie van anderen inkochten om grote winsten te maken op handel met de bezetters. Daarnaast was er de kunsthandel die zich richtte op een Nederlandse klandizie Niet jut principe, maar omdat ze handelden in kunst waarvoor de Duitsers geen belang£&J adde,L Sl°te,n ri?h » Wie «.uiniurkamer en weerden joodse of anderszins 'ontaarde' kunst uit hun collectie. Er kwamen nieuwe kunsthandels bii van ondernemers die het grote geld roke_i. In de loop van de oorlog gingen steeds meer zwart- handelaren die geen raad wisten met hun geld, kopen met het oogmerk van belegging. Tot ver in 1944 stonden er advertenties in de krant als: „Geld beleggen? Dan een schilderij! Maar... van bekende meestere. Jacques Aa, Vüzelstraat 105, Amsterdam, tel. 30798". Nadat de jodenmaatregelen waren ingevoerd moesten joden hun kunstvoorwerpen, tot en met het kleinste kettinkje, inleveren bü de beruchte firma lappmann- Rosenthal & Co. Joodse firma's werden 'geariseerd'. Een Verwalter nam de zaak over. Venema noemt als voorbeeld de firma Jac. Stodel aan het Rokin. Na een inval van de Duitsers in oktober 1941 werd de zaak verzegeld. Twee maanden later meldde zich als Verwalter Joseph Kalb, voormalig bankemployé. Hij deelde mee dat het personeel en de eigenaars, Salomon en Ben-hard Stodel, voortaan 125 gulden per week zouden ontvangen. Toen in juni 1942 de joden verplicht werden een ster te dragen, ontsloeg Kalb het hele personeel, inclusief de Stodels. Hü verklaarde dat hü het gênant vond om nu nog joden in zün zaak te hebben. Hü vond die ster geen gezicht. Miljoenen heeft de kunsthandel verdiend aan de rivaliteit tussen de twee grootste klanten: Adolf Hitler en Hermann Göring. Ze verzamelden allebei voor een museum. Hitler had weinig gevoel voor kunst en een burgerlijke smaak, maar hü had een droom: in het nieuwe Duitsland zou in Linz (Oostenrijk), de stad waar hü een deel van zijn jeugd had doorgebracht, het Führer-Museum verrijzen, dat groter zou zün dan de grootste wereldmusea. Het zou een architectonisch monstrum worden met een facade van 150 meter, en op de mooiste plek van de stad komen te staan. Daarvoor moest de spoorlijn vier kilometer worden verlegd. Hitler zag zichzelf als een tweede koning Ludwig I van Beieren, de kunstverzamelaar, maar dan van aanzienlijk groter formaat. Het Führer-Museum zou in 1951 worden geopend. Pracht en praal was ook Görings levensdoel. Hü was van plan om in 1953, ter gelegenheid van zün zestigste verjaardag, op zün landgoed Karin-hall, genoemd naar zün overleden vrouw, het Hermann Goring-Museum te openen. Ook zün paleis en zün twee kastelen moesten volhangen met schilderijen en gobelins. Hitler had de zaak uit handen gegeven en bekeek zün aankopen nauwelijks. Göring kocht zelf. Zün liefde voor de kunst was oprecht en hü had een goede smaak. Ondanks zün riante inkomen was hü een scherp onderhandelaar en ruilhandelaar. Göring legde een hartstochtehjke bezitsdrang aan de dag. Hü maakte reizen, hoe cruciaal de oorlogstoestand ook was, met zün hele staf in een speciale trein om een handelaar te bezoeken van wie hij had gehoord dat die iets interessants te koop had. In Frankrijk waren grote in beslag genomen joodse collecties ondergebracht in het Musée du Jeu de Paume, waar de nazibonzen konden uitzoeken. Hitler had de eerste keus. Göring de tweede, maar hij had een betere smaak. Een komisch verhaal is dat van de verbeten moeite die hü zich heeft getroost om het schilderij Christus en een Romein van Johannes Vermeer te bemachtigen. De vraagprijs was twee miüoen. Göring vond dat veel, maar mj was doodsbang dat het bü Hitler terecht zou komen. Tenslotte kwam het tot een ruilhandel. Göring leverde 150 schilderijen ter waarde van büna het volle bedrag. Daarvoor kreeg _uj de Vermeer en nog zes andere, minder waardevolle schilderüen. Göring was zeer tevreden met de transactie. In augustus 1945 werd het schilderij naar Nederland teruggebracht. Het was nu geen Vermeer meer maar een Han van Meegeren en moest dienen als bewysstuk in het proces tegen de vervalser. --- Schrijnend lemand met wie Göring graag zaken deed was Alois Miedl, die de aandelen van de kunsthandel Goudstikker had overgenomen. Venema's verhaal over de verwikkelingen rond deze collectie en alle betrokkenen laat zich op zichzelf lezen en geeft een schrijnend inzicht in de sfeer van de kunsthandel in oorlogstijd. Jacques Goudstikker, telg uit een kunstenaarsgeslacht, had een internationaal georiënteerde kunsthandel in een patriciërshuis op het mooiste punt van de Herengracht In 1930 kocht hü het landgoed Oostermeer aan de Amstel en kasteel Nijenrode, waar hü luisterrijke feesten gaf- Op een van die f eesten was het Concertgebouworkest onder leiding van Willem Mengelberg een van de attracties, met de zangeres Desi Halban. Kort daarop trouwde zü met de gastheer. Goudstikkers catalogi waren kunstwerken op zichzelf. Zün specialiteit was vroeg-Italiaanse kunst, waarvan hü een beroemde collectie bezat. Goudstikker, die veel had gedaan voor de joodse vluchtelingen uit Duitsland, was zelf op de invasie nauwelijks voorbereid. Wel had hü geld op een Amerikaanse bank gezet Hü kocht voor zün gezin een plaats op een boot naar Engeland. Op 16 mei 1940 viel Goudstikker, vyfenveertig jaar oud, in de verduisterde haven van Southampton door een openstaand luik in een ruim van het schip. Hü was op slag dood. Göring bood Desi Goudstikker, die in Canada terecht was gekomen, een miljoen voor de collectie. Zü weigerde. Toch viel vrijwel de hele collectie-Goudstikker in handen van Göring. Op de eerste oorlogsdag was Goudstikkers gevolmachtigde Sternheim, de enige in zün zaak die hü vertrouwde, overleden door een beroerte. Nu had Goudstikker geen geschikte opvolger meer. Zün procuratiehouder A. ten Broek was zwak van gezondheid en van karakter. Zün restaurateur Jan Dik was regelmatig onbekwaam wegens drankmisbruik. Ten Broek en Dik namen het bewind over. Op 1 juli 1940 kocht de Duitser Miedl de aandelen. Miedl was in 1932 naar Nederland gekomen, niet in de laatste plaats wegens geldehjke belangstelling voor ons koloniaal bezit. Hij had een joodse vrouw. Een nazi was hü niet, maar hü kon uitstekend opschieten met de nationaal-socialistische top. Na de Duitse inval in Nederland besefte hij in welke branche hij winst kon maken. Hü kocht een collectie schilderijen, waaronder werk van Rubens. Hü was van plan Göring een Rubens als relatiegeschenk te geven. Miedl besloot een collectie te kopen met een grote reputatie. Dik sr. en Ten Broek wilden de kunsthandel Goudstikker wel verkopen voor vüf miljoen. Na lang loven en bieden kocht Miedl de zaak voor de helft. Om de transactie te rechtvaardigen vertelde Dik, in strijd met de waarheid, rond dat Goudstikker grote schulden had nagelaten. Miedl kreeg enige moeilijkheden met Göring die zich ongerust maakte over de transactie, maar die wist hü soepel op te lossen. Göring werd zün beste klant Miedl gaf in totaal 400 duizend gulden aan de zes personeelsleden van Goudstikker als beloning voor het feit dat ze niet tegen de verkoop hadden geprotesteerd. Ten Broek en Dik sr. zorgden voor de verdeling. Ze namen elk 180 duizend gulden. Het zette kwaad bloed dat Jan Dik jr., Diks zoon die als leerling-restaurateur bü Goudstikker had gewerkt 125 duizend gulden kreeg. Dik jr. gebruikte dat geld om een eigen kunsthandel op te zetten. --- Mooie neppers Een komisch aspect van het boek is de hoge vlucht die de handel in vervalsingen nam — want de Duitsers waren wel inhalig maar niet deskundig. Dik jr. vertelde Venema een anekdote over een bezoek van de Duitse acteur Heinz Rühmann: „Ik had net van de buurman vier valse schilderijen van Breughel gekocht Maar mooi, mooi, echt mooie neppers. De vier jaargetijden. Ik heb voor die schilderijen aan Van der Sloot, die naast me woonde, achttien mille betaald. Hij zegt Denk eraan, ze zün vals. Ik zeg: Dat kan me niets schelen. Ik heb ze verkocht v00r... driehonderdzestigduizend." De onbetwiste meester in het vervalsen, Han van Meegeren, was de Führer met hart en ziel toegedaan, maar door zün toedoen zün de grote Duitse klanten en hun handlangers er voor grote sommen ingetuind. Göring vloog erin voor anderhalf mih'oen. Een van de weinige kunsthandels die na de oorlog een grondig onderzoek van de recherche moesten ondergaan was P. de Boer. Hü had tegen de driehonderd schilderijen aan de Duitsers verkocht en was daarmee, op Alois Miedl na, de grootste leverancier aan de Duitsers. Maar daarmee heeft hü zes joden gered. Door zün relaties heeft hü nog vüftien anderen kunnen redden. Zijn joodse vrouw en haar ouders hebben daardoor de oorlog overleefd. In 1944 ruilde hü zün vroegere compagnon Otto Busch en zün vrouw, die in Westerbork zaten en op transport zouden gaan, voor vier kostbare schilderijen van Jan Breughel de Oude voor het Führer-museum. Het echtpaar Busch overleefde de oorlog. De kunsthandel was hem steeds meer gaan tegenstaan, vertelde De Boer in zün verhoor, maar mj kon er zich niet meer van losmaken. Puur lijfsbehoud was de drijfveer van de familie Katz uit Dieren. Dankzij de hebzucht van Göring en Hitler zün büna alle leden van deze familie gered. Sinds 1 mei 1940 had de firma naast vestigingen in Dieren en Bazel een derde zaak in Den Haag. Miedl had de firma Goudstikker nog niet overgenomen of de firma Katz stond voor de deur om zaken te doen. Miedl en Nathan Katz gingen gezellig met elkaar om. In maart 1941 reisde Miedl naar Dieren om schilderijen te kopen Hü bleef souperen en overnachten In 1941 meldde Nathan Katz aan Posse, Hittere inkoper, dat hij een collectie schilderijen wist in Zwitserland, een deel van de beroemde collectie-Lanz. Posse vroeg voor Katz een uitreisvisum aan voor een paar weken. Göring, die niet wist dat het om een aankoop voor Hitler ging, spande zich er persoonlek voor in. Nathan Katz vertrok eind 1941 met zün gezin naar Zwitserland en kwam met terug. Hü bleef voor de Duitsers bemiddelen. Zün broer Benjamin bleef achter in Den Haag. Op 25 oktober 1942 stapten vijfentwintig leden van de familie Katz onder begeleiding van Lages in de trein naar Spanje. Vandaar staken ze de Atlantische Oceaan over. Ze waren geruild tegen een schilderij van Rembrandt: Portret van een man, lid van het geslacht Roman. Veilingen en tentoonstellingen waren er de hele oorlog door. In Amsterdam, schrijft Venema, was een explosie van veilingen waar te nemen na het midden van 1942. En aan het einde van de oorlog was het zo bar dat Mak van Waay, als voorzitter van de vakgroep voor veilinghouders, een brandbrief stuurde naar Gerdes, hoofd van de afdeling Beeldende Kunsten van het departement van Volksvoorlichting en Kunsten, waarin hü klaagde over Arti op het Rokin. Dat was de laatste jaren een verzamelplaats van allerlei veilingen geworden die steunden op de naam van het genootschap en daardoor verwarring stichtten, vond hü. Mak van Waay stelde ten behoeve van de Duitsers de Lexicon van Nederlandsche schilders en beeldhouwers samen met achter de namen van joden een J. Daarover correspondeerde hü met Gerdes. Hü wilde bü voorbeeld weten of Louis Saalborn een jood was. Het antwoord luidde bevestigend. De catalogi van de kunsthandel Goudstikker waren kunstwerken op zichzelf. --- Gezonde kunst Een lichtpunt in deze deprimerende doolhof vormt vreemd genoeg het hoofdstuk over de nationaal-socialistische kunsthandel. Zo coöperatief als de kunsthandel zich opstelde, zo afwijzend stonden de belangrijke levende schilders tegenover de bezetters. Op het Rokin had het departement van Volksvoorlichting en Kunsten 'Het Nederlandsche Kunsthuis' ingericht De gehjknamige stichting moest 'ontaarde kunst' en 'kitsch' bestrijden en gezonde kunst stimuleren. Geen van de vooraanstaande Nederlandse kunstenaars deed mee aan de manifestaties van deze instantie of van de Kultuurkamer. Van de rij namen van schilders die zich wel opgaven is nadien nooit meer iets vernomen. Een van de ellendigste verhalen uit het boek vind ik dat van een van de 'kleinere vissen', Rudolpha Begeer 'nomen est omen), dochter uit de bekende zilversmedenfamilie. Haar vader was commissaris van de Buitenlandsche Bank van Alois Miedl. In mei 1940 was ze 25 jaar, ze woonde bü haar ouders in Voorschoten. Voor de oorlog had ze in Parus colleges kunstgeschiedenis gevolgd. Op een dag in juni 1940 kwam dr A. Kieslinger aan de deur, medewerker van de Dienststelle Mühlmann. Hü was een vriend van de familie. Rudolpha hoorde dat hy kunsthistoricus was en vertelde dat ze aan de Ëcole du Louvre had gestudeerd. In september vroeg Kieslinger haar of ze zin had met hem de collectie-Mannheimer te bestuderen, met die van Goudstikker de grootste kunstcollectie van ons land. Dat leek haar,, zoals ze later bü een verhoor vertelde, 'uniek lesmateriaal. Ze bekeek met Kieslinger de collectie en bezocht hem later in Wenen om samen met hem de foto's te bestuderen. kwam Kieslinger aan de deur om haar te vragen hem te helpen, want 'hü moest in de Nederlandse kunsthandel diverse kunstvoorwerpen op gaan zoeken, welke voor aankoop in aanmerking komen. Alexander Huisman, een joodse antiquair aan het Noordeinde in Den Haag, zag in december 1941 Kieslinger met juffrouw Begeer zün zaak binnenkomen, 'en zonder acht te slaan op mün tegenwoordigheid deden zij, zonder mij daarin te kennen, de vitrine in mün winkel open en zochten goederen uit, welke voor hun blijkbaar van belang waren. Kieslinger haalde de voorwerpen uit de vitrine en dicteerde juffrouw Begeer de beschrijving. Ze vertrokken zonder iets mee te nemen. Een paar maanden later kwam een man met een NSB-insigne de zaak binnen. Hü had een lijst van Kieslinger bü zich. Huisman moest de voorwerpen die erop stonden, afgeven. Bernhard Stodel, antiquair aan het Amsterdamse Rokin, die later uit zün eigen zaak werd ontslagen, vertelde na de oorlog dat het tweetal eind 1941 bü hem was binnengekomen. Kieslinger zei dat hü goederen kwam vorderen voor het Duitse rijk. Weer dicteerde Kieslinger juffrouw Begeer de beschrijving van de voorwerpen. Vervolgens taxeerde hü ze; veel te laag. Hü en juffrouw Begeer kwamen nog een paar keer terug. Eind 1942 werden de goederen weggehaald, en de taxatieprijs werd uitbetaald aan Kalb, de Verwalter. Bü antiquair Meyer Mossel, aan het Rokin, trad Rudolpha Begeer al veel zelfstandiger op. Hier ging ze op dezelfde manier te werk als vader en zoon Dik: dreigementen en intimidatie. Mossel had voor 300 gulden een fraai koperen koelvat gekocht. Juffrouw Begeer hoorde daarvan en zü begeerde het koelvat voor zichzelf. Ze ging naar de zaak van Mossel en vernam van diens Verwalter, die Jansen heette, dat het koelvat nu 1500 gulden kostte, juffrouw Begeer dreigde dat ze bü de Wirtschaftsprüfstelle in Den Haag er melding van zou maken dat Mossel zün Verwalter bestal door een gefingeerde verkoopprijs, of dat Jansen een afzetter was. Ze kreeg het mee voor 1000 gulden. „De heer Kieslinger was voor nuj niet gevaarlijk", getuigde Mossel later, „en ik was voor hem met bevreesd. Voor juffrouw Begeer had ik angst". Juffrouw Begeer was nu zelf handelaarster geworden. Ze ging nauw samenwerken met Hans Herbst, inkoper voor Hitler en verbinding-man tussen de Einsatzstab Rosenberg in Parus, het centrum van de geroofde grote joodse collecties, en de verschillende instanties in Nederland. In opdracht van Herbst kocht ze voor enorme bedragen schilderijen en gobelins. In 1943 vertrok ze naar Parus, op zoek naar Franse impressionisten. Venema vroeg haar om een interview. In overleg met haar advocaat wilde ze alleen schriftebjk reageren. Uit haar antwoord zou je een bevestiging kunnen lezen van de stelling 'Eens een dief, altijd een dief. Ze schrijft: „Vóór de oorlog verkeerde de kunsthandel in een diepe crisis. Toen in de oorlog de Duitse handelaren (en ook de Fransen en Belgen) als klanten kwamen en goed betaalden, leefde de gehele kunsthandel op en iedereen voer daar wel bij. In wezen verschilde de handel van toen niets van de handel van nu." Van de gedeporteerde kunstschatten kwam in elk geval tachtig procent terug. LISETTE LEWDJ --- Oude kunst of mooie neppers -ze vlogen voor Göring De Duitsers hebben niet alleen kunstschatten gestolen maar ook als bezetenen ingekocht. AI op 15 mei 1940 was Göring in Nederland om de markt te verkennen. Miljoenen zijn er verdiend aan de rivaliteit tussen hem en Hitler die zijn eigen museum wilde. Over de Nederlandse kunsthandel in oorlogstijd gaat het pas verschenen boek van Adriaan Venema. Een deprimerende doolhof, aldus Lisette Lewin, met namen als Stodel, Goudstikker, Dik, Miedl, Katz, De Boer en Begeer. „In wezen verschilde de handel van toen niets van de handel van nu." IN APRIL 1946 werd in Leeuwarden een banketbakker wegens collaboratie veroordeeld omdat hij gebak had geleverd aan de Wehrmacht. Maar kunsthandelaren die OW-ers waren geweest van de ergste soort bleven buiten schot. Ze waren ongrijpbaar. „Het waren vissen. Koudbloedige mensen, alleen op eigen voordeel uit en dat verbergend achter een gevoel van mede-kunstenaar zün. Het waren profiteurs van de kunst." Dat zei Joseph Piller, oud-verzetsman, jood en na de bevrijding oprichter van het Bureau Bestrijding Vermogensvlucht, tegen Adriaan Venema, schrijver van het boek Kunsthandel in Nederland 1940-1945, dat kort geleden verscheen bü de Arbeiderspers. Piller woont op Mallorca waar Venema met hem sprak. Hü toonde zich gefrustreerd en teleurgesteld. De moeite van een onderzoek tegen deze oorlogsprofiteurs had hü zich destijds kunnen besparen. Recensenten van eerder verschenen boeken van Venema over kunstonderwerpen verweten hem slordigheid en oppervlakkigheid. Dat laatste kan zün ergste vijand hem in verband met zün boek over de kunsthandel in bezettingstijd niet voor de voeten werpen. Het is een van de meest gedegen werken die zün verschenen over een deelaspect van Nederland in oorlogstijd. Er is een uitgebreide bibliografie bü, een notenapparaat, bü lagen en een register. Venema, die zelf tot voor kort eigenaar was van een kunsthandel, werkte vüf jaar aan dit onderzoek. Een standaardwerk js het beslist, maar tevens misschien wel het rommeligste boek dat ik ooit heb gelezen. Je kunt toch niet in het eerste hoofdstu met *k <*eur m nius vallen met namen en bedragen zonder eerst een kader te scheppen en de sfeer te schetsen? Was er geen eindredacteur om Venema daarop te wüzen, om orde te scheppen in het materiaal, herhalingen en verwarrende uitwei- Oingen te schrappen, zinnen te fatsoeneren, woorden als 'gelijk' te veranderen in meteen' of 'onmiddellük' en 'enkel' in aUeen'? Het zou ontzettend jammer zün _ _* een Potentiële lezer zou afschrikken, want dit is een onthullend boek °ve£ dief en diefjesmaat, vol spannende verhalen tussen een enorme hoeveelheid opgediept materiaal. De Duitsers toonden direct veel belangstelling voor de kunstschatten van de landen die ze hadden bezet Ze sloegen vrijwel meteen aan het roven. Karrevrachten oude schilderijen en andere kunstschatten werden verscheept naar Duitsland en Oostenruk. Een belangrijke collectie van het KUksmuseum en het Stedelük Museum was ondergedoken in een kluis in de duinen bg Castricum. Die is niet gevonden.. 'potprent van OW-ers, de nieuwe klanten in de kunsthandel, van Piet Klaasse uit 1945 Jacques Goudstikker, wiens collectie vrijwel geheel in handen van Göring viel. --- Flessen jenever Miedl was een gezelligheidsmens. Zün bediende vertelde na de oorlog dat Miedl in Goudstikkers patriciërshuis 'intieme herenpartijen' organiseerde 'waarbij Bacchus de hoofdrol speelde. Volgens een andere getuige dronk hü soms twee flessen jenever per dag. Grote nazi-bonzen hoorden tot zün vriendenkring, zoals de beruchte W. Lages, chef van de Sicherheitspolizei Amsterdam. Hü was bevriend met Catarina von Pannwitz die, ook voor de oorlog, zeer gastvrij was voor nazi-bonzen. Zü verkocht aan Göring drie top-kunstwerken waaronder een Rembrandt voor 150 duizend gulden. Voor de oorlog kwam bü haar ook prins Bernhard over de vloer. Waarschünhjk hebben Bernhard en Miedl bü haar met elkaar kennis gemaakt. Ook na de oorlog hebben ze, volgens Venema's boek, zakelijke contacten gehad. Een van Miedls belangrijkste zakenrelaties was Baldur von Schirach. De leider van de Hitlerjugend was in zün verzameldrift de grootste rivaal van Hitler en Göring. Zün vrouw Henriëtte beschreef in haar memoires (1976) een bezoek aan Amsterdam in april 1943. Ze logeerde in het Amstel Hotel. Midden in de nacht werd ze wakker door luid roepen en schreeuwen en huilen. Ze keek uit het raam en zag een groep vrouwen met bagage, bewaakt door mannen in uniform. De volgende dag legde Alois Miedl haar uit dat ze een transport van jodinnen had gezien. „Weet Hitler dat?" vroeg mevrouw von Schirach geschrokken. ,Jn elk geval kun jij hem dat als hij het niet weet, vertellen", zei de cynische Miedl. Ze reden naar een gymnastiekzaal waar Henriëtte haar ogen uitkeek op de kostbaarheden die ze zag. „'ls dit eigendom... behoorde dit aan die mensen die vannacht zün weggebracht?' vroeg ik ontzet aan Miedl. 'Zeker... V' 's Avonds gaf Miedl in zün kasteel aan het water een enorme feestmaaltijd met exquise spüzen, Van een luxe die ik allang was vergeten. Er werd gedronken uit (Goudstikkers) prachtige blauwe kristallen glazen die uit de wandkasten werden gehaald. Overigens bewijzen de gasten van dit buitenhuis weer eens dat weinig mensen als volstrekt gewetenloos zün af te doen. De gasten waren overwegend onderduikers', deserteurs, Duitsers met joodse vrouwen, mensen met valse papieren. Miedl kwam de belofte na dat hij de moeder van Goudstikker, die in Nederland was achtergebleven, zou beschermen. Ze overleefde de oorlog. Eind 1944, toen Görings macht ernstig begon te tanen, besloot Miedl te vertrekken. Hij kreeg van Göring een uitreisvisum en vertrok met zijn vrouw naar Spanje. In zün bagage had hij vierentwintig schilderijen waaronder drie Rembrandts, twee Van Goyens, een Cuyp, een Potter, een Steen enz. Hij slaagde erin Spanje binnen te komen zonder invoerrechten te betalen. Processen tegen hem na de oorlog hepen op niets uit wegens gebrek aan bewijs. Naderhand is hem mets meer in de weg gelegd. H. had immers relaties in onze hoogste kringen. Vader en zoon Dik traden samen op bü het intimideren van joodse verzamelaars om goedkoop schilderijen in handen te krijgen. Venema beschrijft een geval waarbij ze dreigden met de Duitse politie. Jan Dik jr. begon in mei 1941 voor zichzelf. Hij bediende dr Posse, inkoper voor het Führer-museum, en hij werkte als taxateur van geroofd joods bezit voor Kajetan Mühlmann van de Dienststelle Mühlmann die onder Seyss Inquart viel. Deze instantie had tot taak het Feindvermögen en de kunstvoorwerpen die daartoe behoorden te inventariseren, te taxeren en te beschrijven. Een lijst van deze collectie werd voorgelegd aan de belangrijkste klanten zoals Hitler, Göring, Baldur von Schirach. Verder moest Mühlmann zoveel mogelijk belangrijke stukken kopen op de vrije kunstmarkt. Met Göring ruilde Dik jr. joods bezit Hij smokkelde kunst over de grens. Na de bevrijding werd Dik jr. twee keer gearresteerd en na korte tijd weer losgelaten. Hü vertelde Adriaan Venema hoe hü begin 1947 aan zün derde arrestatie ontkwam. Hü was in Krasnapolski toen er een man op hem afkwam die zei: „Bent u mijnheer Dik? Dan moet ik u arresteren". Hü vroeg Dik mee te lopen naar zün auto. Bü de Nieuwe Kerk rukte Dik zich los. „Ik kende daar alle kroegen." Hü rende een café binnen en naar boven. Zo ontsnapte hij. Hü vluchtte naar Duitsland en daarna naar Zwitserland. Venema interviewde hem voor het eerst in de buurt van Lausanne, waar hü woonde. Toen Venema hem de tweede keer sprak woonde hü gewoon weer in Nederland. ---