De zwarte jaren van de zwarte politie Het Tijdschrift voor de Politie schrijft anno 1940-45: „Het sperma van Arische Westeuropeanen ruikt fris en plantenachtig, naar tamme kastanjebladeren", maar dat van „het Israëlische volk" riekt naar „een plaats waar bokken of geiten worden gehouden". Zo dacht die jaren in ieder geval een politieman, de eerzuchtige verbalisant die er deze frisse identificatietheorie op na hield Volgens de samenstellers van De Zwarte Politie, 1940- -1945 was één op de acht a tien politiemensen in die jaren lid of sympathisant van de NSB Uit overtuiging of uit botte carrièredrift. Neem de Utrechtse inspecteur W.H. Fransen: binnen een jaar na het uitbreken van de oorlog was hü hoofdcommissaris in Utrecht ehid 1944 had hü het tot politiepresident van Den Haag gebracht. Of kijk naar de sprong van de Amsterdamse verkeersagent A.FJ. Poeltuyn jr, die in nog geen jaar tot opper luitenant opklom. Arm en gehoorzaam heet het eerste hoofdstuk van de studie van Bert Huizing en Koen Aartsma, en dat zegt alles over de modale politieman die uit de crisistijd de oorlog inrolde: oerconservatief, gelovig en kerkelijk, de hand altüd gereed aan de pet —dat met de hakken slaan leerde hü pas later. De gemiddelde agent bleek maar al te graag bereid 'tegen overuren' een extradienstje te draaien als het begeleiden van een transport naar Westerbork en sloot braaf de ogen als het hem te moeilijk werd. De Duitsers namen in mei '40 hun eigen politie mee en voerden later een Nederlandse staatspolitie in naar Duits model. Het merendeel van de korpschefs in Nederland was bü de Duitse intocht niet echt fout, maar ook niet uitgesproken goed. Ze waren, schetsen hun geschiedschrijvers, politiek naïef en zo oerconservatief als hun manschappen. Een jaar later is eenderde van hen toch vervangen. Met het nieuwe uniform, nieuwe rangen en een nieuwe dril pompten de Duitsers, en noemden het letterlijk zo, 'nieuw bloed' in het politieapparaat, dat omgesmeed moest worden tot een leger met een soldatenmentaliteit Naar Duits model werden nieuwe politiescholen opgericht in Schalkhaar en Apeldoorn. De nieuwe orde gezagsdragers plunderde de joden schaamteloos en haalde in zondag-raids de fietsen op die voor de kerken waren geparkeerd. Huizing en Aartsma noteren in de reacties dat het laatste wellicht „het Calvijnse volk meer geraakt zal hebben dan het oppakken van de joden". Toch bleken het vooral gelovige politiemannen te zijn die in het verzet terechtkwamen. Ondanks hun kerk veelal, die ze wat de jodenvervolging betreft geen enkele steun bood, maar het tegendeel verkondigde, want dit was immers het volk dat de Here Jezus aan het kruis genageld had. Het grootste deel van de politiemensen dat in verzet ging kwam uit de basis en voor hen bleken onderduiking en verzet even dramatisch als voor ieder ander die dat deed, maar er kwamen de traumatische jaren die erop volgden bij. Een Utrechtse agent bü voorbeeld werd een paar dagen na de bevrijding — zo uit het onderduiken en verzet gekomen — alweer op surveillance gestuurd met een foute collega en door het publiek voor meeloper uitgescholden. Prof. mr A.D. Belinfante, citeren de schrijvers van de politiegeschiedenis, zei in zün boek In plaats van bijltjesdag al: „Vermoedelijk heeft het feit dat op zo grote schaal slap en zwak opgetreden is, ertoe geleid de strafvervolgingen maar te beperken: er was geen beginnen aan." In een aantal heldere hoofdstukken, afgewisseld met persoonlijk gerichte belevenissen van politiemensen, beschrijven Huizing en Aartsma de zwarte jaren van de zwarte politie die na de bevrijding, wijfelend tussen Britse battle-dress en het oude uniform, toch weer voor dat Duitse model koos: het portret van een korps waar het begrip fout met de bevrijding niet verdween. WILLEM ELLENBROEK Bert Huizing en Koen Aartsma: De Zwarte Politie, 1940-1945. Uitgeverij De Haan; ƒ34,50. Jan Hagel in opleiding Vrijwillige Hulppolitie bij een jodentransport. --- ROEKEN Honderdduizend schapen ALS DE DAG VAN GISTEREN door Jan Blokker „Honderdduizend schapen," verkondigde Bolland, „laten te zanten nooit iets beters horen dan een overweldigend bé." Hij was zoals bekend de meest volleerde Hegeliaan onder de Hollandse wijsgeren, en vanwege zijn Leidse leerstoel filosofie tevens de man met het grootste prestige onder de Hollandse anti-democraten in de eerste decennia van onze eeuw. „Het stemrecht van den gemeenen man in den staat," meende hy, «maakt het staatsbedrijf gemeen en den geöieenen man niet gelukkig." Toen hü dat schreef, in 1909, raakte Leiden niet in last Hü kon tot zijn dood in 1922 nog Veel krassere dingen zeggen en publiceren over de door hem grondig gevreesde heerschappij der menigte', zonder dat zijn status Van gerespecteerd en weldenkend professor er door geschaad werd. En allicht niet Bolland stond lang niet alleen in zijn afschuw van een samenleving waarin politieke inspraak gegund zou worden aan zo veel mogelijk burgers -— het wemelde om hem heen van al dan niet wijze herders die het slecht met de wereld _en aflopen als de kudde iets te zeggen zou kragen, meer precies op zn Hollands: zodra het actief en passief kiesrecht algemeen zou Worden. We hebben het over mensen en ideeën aan de vooravond van Mussolini en Hitler, wat het onderwerp meteen iets geladens geeft Niet dat het zinvol zou zijn 'lessen uit de geschiede- Dis' te trekken, want de geschiedenis geeft zulke lessen zelden of nooit Maar toch zou aan leden van de Centrumpartij, aan hun brandstichtende tegenstanders, of aan bijvoorbeeld Emile Fallaux, die in een VPRO-programma zijn dédain voor het Binnenhof koket rechtvaardigt met zün belangstelling voor Nicaragua waar de dingen immers echt gebeuren ('vivere pericolosamente') —de lectuur mogen worden aanbevolen van Crisis en Critiek der Democratie, een studie uit 1968 van mr A. A. de Jonge waarin heel zorgvuldig het sociaal-cultureel klimaat wordt geschetst van voor en tijdens het interbellum, en hoe daar allerlei op zichzelf nog lang niet als oneerbaar ervaren verzetsgevoelens tegen staatsrechtelijke veranderingen langzaam maar zeker in het spoor raakten van puur en gewelddadig fascisme. Voorzover die sentimenten zich zestig, zeventig jaar geleden meer speciaal uitdrukten in vormen van aaü-parlementarisme lijken ze weinig van hun actualiteit te hebben verloren, en balanceren ze tot op de dag nog steeds op de flinterdunne even wichtslat tussen naïef links en vilein rechts. Geen stad of stadje bq de laatste gemeenteraadsverkiezingen, of er stond een dwaallicht aan het hoofd van een splinterpartij met ideeën die je ook letterlijk ouwe koek mag noemen: Hadjememaar (de jajem vijf cent, bier ook vijf cent, urinoirs afbreken, grootschalige boomaanplant) had het ook in 1986 een heel eind kunnen schoppen. De Jonge maakte in zijn boek wel melding van de Rapaille Partij (1921) als ludieke vondst van Erich Wichman, maar mj liet verder de anarchistische component van de grap buiten beschouwing Nou gaat het natuurlijk ook niet aan, de levensbeschouwelijke bezwaren van de anarchisten tegen het door een volksvertegenwoordiging gelegitimeerde 'staatssocialisme' af te doen als een variant van het Bollandisme — maar aan de andere kant weten we dat het in de verwarring van die tijd ook onder anarchisten soms maar een haar scheelde of ze de Rijksdag met genoegen dan wel met leedwezen in vlammen zagen opgaan; voor Wichman zelf bleek de stap van totaalanarchie ('Anti Alles Partij') naar de zwarthemden in Rome ook maar een kleintje. Omdat de Amsterdamse Rapaljaan Cornelis' de Gelder na zn uitverkiezing meteen werd opgebracht (al dan niet wegens openbare dronkenschap; de stadsregenten zullen niet te beroerd geweest zijn om een delict te verzinnen) en in de cel een acte van afstand tekende, is het hele anti-democratische incident een beetje beklijfd als een mislukte kwajongensstreek zonder veel verdere consequenties. Des te aardiger de verschijning van een boekje over „opkomst en ondergang van L.G. A. Coremans en zjjn Rapaille Partij" — over een man die het, in de Rotterdamse afdeling van Wichmans machinatie wel haalde en die het bovendien, als een onkreukbare anarchist vier jaar in de raad uithield Niet dat zijn optreden nou tot ingrijpende politieke of sociale consequenties heeft geleid maar die vier jaar vormen wel een rehabiliterend soort correctie op het straatzwervers-imago dat altijd om Rapaille is blijven hangen. Coremans heeft op zn eigen, eenzame, en soms verrassend moderne manier geprobeerd het Rotterdamse volk werkelijk te dienen: hü kwam op voor de crisisklanten, hielp in een Bureau voor Rechtshulp met name mensen die wegens huurschuld met uitzetting bedreigd werden, schonk armoedzaaiers goedkope jajem in zn alternatieve café dat ter ere van Zola, De Buik van Parijs heette, en weerde zich in de deftige bankjes als iemand die is „gekozen door 10 percent der burgerij om dit zooitje te saboteren" Hü was, verre van wat Wichman met zün initiatief had beoogd (en waarvoor hü van Bolland de hulde ontving), een domme marionet de uit een rooms, Brabants arbeidersgezin afkomstige autodidact had het hele, typerende mengelmoespakket van de sociaal bewogen 19de-eeuwer in zn kop: van Zola tot Tolstoi, en van Bakoenin tot Domela; in later jaren noemde hü zich de Sjaalman, want Multatuli was ook niet aan hem voorbij gegaan. Uit het bescheiden en met veel sympathie geschreven biografietje van J.L. van der Pauw komt het beeld tevoorschijn van een bevlogen, maar in-fatsoenJijke man, met een voor die dagen—in zon positie — toch tamelijk zeldzame radar voor de grenzen van het politiek onfatsoen. Kenmerkend is de manier waarop hÜ, al vroeg in zn gemeenteraadscarrière, de toenaderingspoging van het Verbond van Actualisten afwimpelde: daar waren ze ook tegen het parlement en ook tegen de sociaal-democratische vakbond („met dezen zigeunertroep valt voor den arbeider niets te bereiken", wist Coremans), maar hü moet geroken hebben dat heren als Sinclair de Rochemant en Haighton met al hun congenialiteit nèt die beslissende centimeter aan de verkeerde kant van de strijd stonden. En nog in 1940 — hü had intussen nog wel een paar keer geprobeerd herkozen te worden, maar was tenslotte weer gewoon tot zn oude meubelmakersvak teruggekeerd — weigerde hü een NSB-voorstel om zn Rapaille-geschiedenis te herschrijven als die van een protofascistische beweging tegen de vermolmde democratie en voor Volk en Vaderland Heeft zon aardig, schilderachtig leven nou iets uitgericht? Nee, zou je zeggen — maar dat moetje dan eigenlijk ook zeggen van alle grote en marginale anarchisten, van Kropotkin en Domela tot aan de vrolijke malloten die zich voor de eerstvolgende gemeenteraadsverkiezingen weer in rotten van tien zullen melden. Al dan niet luizen in de pels, altijd wel leven in de brouwerij, en voortdurend de bevestiging van het feit dat je onder honderdduizend schapen om de dooie dood wel eens iets anders hoort dan bè. J.L. van der Pauw: Coremans de rapaüaan. Uitgeverij Ad Donker, ƒ 19,50. Van de Engelse televisieserie over de Spaanse Burgeroorlog, die in zes delen op de zondagavonden door de VPRO wordt uitgezonden, is bij uitgeverij Het Wereldvenster een boek uitgekomen: De Spaanse Burgeroorlog. Ooggetuigen spreken na de dood van Franco (ƒ 32,50). Het boek werd geschreven door de publicist David Mitchell aan de hand van de bijna honderd interviews en het overstelpende archiefmateriaal waarmee de programmamakers van Granada Television de televisieserie schraagden. Door de combinatie van authentieke ooggetuigeverslagen, fascinerend documentatiemateriaal en gedegen historische analyse, biedt De Spaanse Burgeroorlog vijftig jaar na dato een indrukwekkend beeld van „een van de grootste politieke en maatschappelijke omwentelingen in Europa", zoals de producers van de serie in een voorwoord zeggen. (HvG) In de bundel Tussen goed en fout. Nieuwe gezichtspunten in de geschiedschrijving 1940-1945 (Wever, Franeker; ƒ24,50) staan als belangrijkste bijdragen een artikel van dr L. de Jong over het ontstaan en de achtergronden van zün alomvattend geschiedwerk, en een integrale herdruk van de geruchtmakende oratie van de Amsterdamse historicus dr J. Blom 'In de ban van goed en fout? Wetenschappelijke geschiedschrijving over de bezettingstijd in Nederland. Daarnaast komen de Friese historici J. Janzen, R. van Mourik en Sj. van der Schaaf aan het woord, die enkele aspecten van de Friese oorlogsgeschiedenis belichten. De bundel is grotendeels de neerslag van de studiedag-Friesland die vorig jaar in het kader van het Studium Generale van de lerarenopleiding Übbo Emmius werd gehouden. (HvG) L. Coremans, kandidaat voor de Rapaille Partij, plakt voor zichzelf verkiezingsbiljetten aan. De foto is waarschijnlijk genomen op 6 juni 1923, na de gemeenteraadsverkiezingen. --- Tweeëntwintig kerstpakketjes Rode Hulp? Was dat niet iets van eind Jaren zestig met een leninistischmarxistische bomaanslag in Eindhoven? Nee en een beetje ja. Dat heette toen Rode Jeugd, maar zou een paar jaar later min of meer voortgezet zün in Rode Hulp, een wat vaag groepje dat zou samenwerken met het Volksfront voor de bevrijding van Palestina, meldde een Israëlische regeringswoordvoerder na de arrestatie in Tel Aviv van de Nederlanders Ludwina Janssen en Marius Nieuwburg Weinig meer over gehoord daarna. Rode Hulp? Was dat niet iets van de jaren dertig met communisten en hun anti-fascistische strijd onder leiding van W-Ui Münzenberg, de rode mi ljonair? Ja en een beetje nee. Dat was de Internationale Arbeiders Hulp (1.A.H.), opgericht om in eerste instantie hulpacties te organiseren ter leniging van de hongersnood in Rusland en later voor hulp aan (vooral communistische) vervolgden in nazi- Duitsland. In 1938 werd de Nederlandse sectie van de Internationale Rode Hulp opgeheven. Maar wanneer is het nou Rode Hulp gaan heten? En hoe zat de organisatie in elkaar? En hoe werkte die? Zo: „Wij waren hier in de werkverschaffing. Aan de Duitse grens. Achter Bellingwolde. Daar was ook een concentratiekamp. De Duitse communisten zaten dr in. Wij konden ze horen zingen. We hoorden 't geschreeuw. We wisten 't niet precies, maar er waren jongens bij, die ons erover vertelden. Toen kwamen er een keer een paar van aanvluchten. Eén kwam er bij ons. De anderen werden voor de grens kapot geschoten of gepakt. Ik weet het nog best Die oude Jan Groen, ook een partijgenoot, was nog stokbaas, en zei: 'Die moet maar tussen jullie in, jongens. Hij ging toen tussen ons in werken en kreeg van ons een oud jasje aan. En de politie kwam, maar die kon hem niet vinden. Dat was in '39 ongeveer, kort voor de oorlog" De Duitse 'emigrant' was gevlucht uit een van de veen-concentratiekampen in het Eemsland (Die Holle im Moor) en een van de in totaal vijfduizend die tot 1938 door de Rode Hulporganisatie in Nederland werden opgevangen, onderdak gebracht en verzorgd. Hoe het in Groningen ging, vertelt het boek Rode Hulp, De opvang van Duitse vluchtelingen in Groningerland (1933-1940), samengesteld en geschreven door de geschiedenisgroep Groningen van het Instituut voor Politiek en Sociaal Onderzoek (IPSO), het wetenschappelijk bureau van de CPN. „Voornamelijk bestaande uit leden van de CPN, maakte de groep bü haar oprichting in 1980 de geschiedenis van de Groninger CPN tot uitgangspunt van haar werkzaamheden. Dat betekent ook, dat de hulp aan emigranten door andere groeperingen dan de CPN buiten beschouwing is gelaten", staat er in het voorwoord. Die laatste beperking is jammer hoewel verdedigbaar, want de communisten hebben het leeuwendeel van dat vluchtelingenwerk voor hun rekening genomen. Vervelender is dat de samenstellers, kennelijk als gevolg van het gekozen uitgangspunt teveel dingen als bekend veronderstellen. Zo blijft het gissen hoe het nou precies zat met de naam en de organisatie Internationale Rode Hulp. Voor het overige is het boek aangenaam, voortreffelijk en een eerbetoon aan mensen die van hun armoeiigheid de laatste stuivers besteedden aan de kleren en dagelijkse voeding van de uit Duitsland gevluchte anti-fascisten'. Naast de maandelijkse contributie-inning waren er zo nu en dan extra campagnes. Het blad Afweerfront meldt op 1 februari 1936 onder andere: „Onze kleine afdeling VLAGTWEDDE spande de kroon wat steuninzamelen betreft. Haar taak voor de hele I.W.K. (Internationale Winterhulp Kampagne) was ƒ 4,-: reeds op 5 Januari had zij aan geld ingezameld.. .ƒ12,30!! Bovendien 9 H.L. aardappelen en 22 Kerstpakketjes voor de emigrantenhulp." Hulp aan emigranten was illegaal werk en dus is er weinig schriftelijk bronnenmateriaal. De IPSO-geschiedenisgroep moest daarom wel van de nood een deugd maken en de nog levenden van toen opzoeken en hen vragen hoe het was gegaan in die jaren. Verhalen van mensen die erroj geweest zijn, met in veel gevallen de kiekjes uit hun familie-albums, en het gaat ook nog ergens over, ik kan er geen genoeg van krijgen. SIETSE VAN DER HOEK Rode Hulp. De opvang van Duitse vluchtelingen in Groningerland 1933-1940: Ipso-geschiedenis-groep Groningen. Uitgeverij Wolters-Noordhoff/Forsten; ƒ35,-. Concentratiekamp in het Eemsland bij nacht. --- Het Duitse beeld van '40-'41 Er is — door de uitgever, door Oorlogsdocumentatie, of misschien alleen maar door het Journaal — een beetje gedaan alsof het om een vondst van de eeuw ging: de ontdekking van een collectie foto's die in de jaren '40 en '41 zün gemaakt door het in Nederland gevestigde bureau Stapf Bilderdienst. Natuurlijk is het mooi dat twee albums negatieven die in mei '45 door een Canadese soldaat moeten zijn meegeratst uit het laatste pand dat Franz Stapf in Amsterdam bewoonde, na jaren alsnog boven water zün gekomen. Maar de suggestie als zouden ze iets onthullen dat we nog niet wisten, is onjuist. Stapf was hier al actief sinds 1934, en kwam (inmiddels lid van de NSDAP) uiteraard in goede doen vanaf het moment dar zün nering werd begunstigd door een regelrecht onder de Rijkscommissaris van bezet Nederland ressorterend Referat Bildpresse. Zün foto's werden nadien met gretigheid afgenomen door geïllustreerde bladen als Het Leven en De Prins, maar ook door NRC, Algemeen Handelsblad en Telegraaf. Stapf was een overtuigde nazi wiens onderwerpkeuze dus voor de hand lag; hü knipte een samenscholing van de Hitlerjugend, manifestaties voor de Winterhulp, Duitse sportfeesten, mevrouw Seyss-Inquart die voor het Oostfront breit, allerlei 'officiële' blijken van vriendschapsbetoon tussen Duitsers en Nederlanders, maar ook al dan niet geënsceneerde tafereeltjes waarbij Wehrmachtssoldaten zich verbroederd blijken te hebben met een Hollandse ijscoman, of zwaargelaarsde officieren een Volendammer kindje in de wang knijpen. ledereen die zich kranten uit de bezettingsjaren herinnert, herkent de sfeer van zün foto's onmiddellijk: ze roepen het voorgeregisseerde beeld op waarvan Goebbels in Berlijn als het ware het model had vervaardigd en dat tot in het oneindige gerepeteerd kon worden — van Narvik tot Perpignan, van Leni Riefenstahl tot in allerlei soldatenbiaadjes, van de Wochenschau tot in alle gecontroleerde dag- en weekbladen. Veel vogelperspectief, altijd graag één, of liefst meer geüniformeerde edelgermanen op de voorgrond of in het centrum, symmetrie, geposeerdheid Ook in massascènes — moffen musiceren op de Item, een trein vrijwilligers („wü gaan Stalin halen") vertrekt van het perron — gebeurt niets dat misschien niet helemaal zou kunnen. In de selectie van Erik Somers, die de verzameling van begeleidende tekst voorzag, komt één prent voor die te elfder ure toch blükt te zün afgekeurd: een jongetje verschuilt zich achter de arm van zün in klederdracht gestoken moeder als een vreemde soldaat hem over de bol wil aaien. In Vrijgegeven door de Duitsche Censuur zoals de bundel heet is het herkenningsfeest voor wie het heeft meegemaakt (respectievelijk voor wie naderhand wel eens een uurtje door oude leggers of een stapel Signale heeft gebladerd) snel uitgewerkt if you've seen one, you've seen them all. Wat dat aangaat was de collectie van '200 pas ontdekte kleurenfoto's' die vorig jaar onder de titel Nederland 1940- -1945 door Zomer Sc Keurling werd uitgegeven aanzienlijk verrassender. Alphons Hustinx had — genoeglijk het hele land door kiekend met zn toen nog unieke Agfacolor —werkelijk het dagelijkse leven vastgelegd: alsof er geen oorlog bestond, hetgeen natuurlijk ook zo was op de plek en op het tijdstip dat hü afdrukte. Bü Franz Stapf is de oorlog (lees: de bezetting) vrijwel nooit afwezig, wat neerkomt op een regelrechte vervorming van de toenmalige realiteit. Het formele, door de bezetters gedicteerde beeld van die jaren is ongevarieerd, grijs en eentonig — dus ongeveer zoals de Duitse propagandamakers misschien wel graag wilden dat we het zouden onthouden. Des te frappanter is ineens — nog los van de melancholie om een lokatie die domweg is gesloopt— zon foto gemaakt van de hoek Nieuwe Achtergracht-Jodenbreestraat, waarop twee begrafenisondernemers de lens in lopen met aan weerszijden op hun achtergrond de borden die aanduiden JUDENSTR ASSEJOODSCHE STRAAT. Daar kun je lang naar kijken, zonder ooit te weten of je mag lachen of moet huilen. Natuurlijk is er vooral voor Amsterdammers (het overgrote deel van de foto's is in de hoofdstad gemaakt) veel nostalgisch genoegen te halen uit duizend en een details: een antieke bakkerskar, de verdwenen melkwagen, de authentieke, vooroorlogse slagersfiets, de Pieter de Hooghstraat zonder één (zelfs maar geparkeerde) auto, het zonnescherm van de Fa Meeuwissen, Levensmiddelen en Chocolaterie, op de hoek van de Ceintuurbaan en de Amsteldijk, met op de voorgrond een jonge moeder die het soort kinderwagen voortduwt waarin Juliana nog maar kort daarvoor publiekelijk achter haar Trix aanliep. Maar ook weer op zon foto overheerst de oorlog: nog daargelaten het pijlbordje Naar de Schuilkelders, hangt groot tussen twee telefoonpalen het spandoek met de tekst: V= Victorie, want Duitschland wint voor Europa op alle Fronten. En evenmin als vüfenveertig jaar geleden wil me nu de causaliteit in die zin duidelijk worden. JAN BLOKKER Erik Somers: Vrijgegeven door de Duitsche Censuur. Uitgeverij Süthoff: ƒ 34,50 Twee begrafenisondernemers op de hoek Nieuwe Achtergracht- Jodenbreestraat. Een foto waar je lang naar kan kijken, zonder ooit te weten of je mag lachen of moet huilen. Eén prent die te elfder ure is afgekeurd, want een Hollands jongetje hoort zich zonder angst door een Duitse soldaat over de bol te laten aaien. ---