LEZEN EN SCHRIJVEN 16 Aad Nuis over de kunst een goede roman te schrijven. 17 Wanneer gaat Nederland William Faulkner lezen? Claude Simon en het avontuur van de taal. 18 Hé, speller, is dat je visueelmotorische impuls? 19 Een popgroep infiltreert de dorpsharmonie. Ofwel, hoe de beweging van Tachtig de strijd aanbond met de prulpoezie. En: een interview met de zoon van Albert Verwey, een der voormannen van Tachtig. 21 In de nacht van 1 op 2 november 1975, precies tien jaar geleden, werd de Italiaanse filmer-dichter Pier Paolo Pasolini vermoord. Wat speelde zich die avond af? Was Pasolini het slachtoffer van een politiek complot? 23 Dolf Verspoor: „Het Nederlands gaat niet vooruit." ]an Mulder las een vrouwenhoek. Rumoer: roofdruk van boze brief W.F.Hermans. Eindredactie Willem Kuipers en Theo Temmink/Vormgeving Ronald Visser --- KUNST & K CULTUUR Erge heteroboeken verkopen we niet In de vrouwenboekwinkel gaat het om de moraal, niet om de centen E EN man stapt de winkel binnen en vraagt: „Heeft u iets over calculators? Nee? O, u heeft alleen boeken voor vrouwen?" Voor hij de winkel verlaat, sputtert hij: „Ik voel me gediscrimineerd." Zelfde winkel, zelfde middag: een vrouw pakt met een kreet Rotten en Ralien van Josepha Mendels van de plank. „Wat goed dat jullie dat hebben. Dat boek is nergens te vinden." De vrouw achter de toonbank van vrouwenboekwinkel Gaia in Leiden glundert. Het lijkt bijna in scène gezet voor de verslaggeefster: de man bevestigt een vooroordeel, de vrouw vindt wat ze zoekt. Vooroordelen genoeg. Het bracht de vrouwenboekhandel enkele maanden geleden nog in de publiciteit: bij het uitreiken van de Culturele Prijs Zuid- Holland sprak gedeputeerde Günther een vermanend woordje tot de winnaars, de winkels van Den Haag, Leiden, Gouda en Dordrecht. Met het selectieve inkoopbeleid van de winkels wordt een eenzijdig beeld opgeroepen, vond mevrouw Günther. Het juryrapport sprak zelfs van censuur. Dat woord werd geschrapt onder druk van de vrouwen, die er moeilijk toe over te halen waren om de prijs in ontvangst te nemen. Aradia, Dikke Trui, BoekenNel, Brood & Rozen, De Feeks, Gaia, De Helleveeg, Ka, Sappho, Savannah Bay, Shikasta, Trix, 't Wicht en Xantippe. Dat zijn de vrouwenboekwinkels in Nederland, veertien in getal. Of eigenlijk vijftien, Dulle Griet uit Leuven doet voor deze keer mee. Zij namen het initiatief tot de eerste, enige, echte Vrouwenboekenweek, een voorbeeld van cultuurspreiding die niet ophoudt bij de Belgische grens. En er mag dan een landelijke „meld- en regelkamer" zijn ingesteld, het programma van die week is door iedere vrouwenboekwinkel naar eigen inzicht en behoefte ingevuld. De Vrouwenboekenweek, die zaterdag in Utrecht door Hedy d'Ancona landelijk wordt geopend, moet een feestweek zijn, want, zoals de vrouwen van Dikke Trui (Groningen) zeggen: „We hebben iets te vieren. We willen laten zien dat we er nog zijn en dat we het nog leuk vinden." Of: „Als je niets doet, gebeurt er niets. Als je naar buiten treedt, krijg je aandacht," vat Armelies Passchier, publiciteitsvrouw van de stichting Vrouwenboekenweek, het samen. Passchier: „Het specifieke bestand van de vrouwenboekhandel is nog steeds niet bekend bij het grote publiek. De Vrouwenboekenweek is niet bedoeld als een verdediging of een aanval. Het is geen confrontatieweek, het is een feestweek. We willen laten zien wat we te bieden hebben. En het wordt zeker geen commerciële week. In tegenstelling tot de gewone boekenweek ligt het accent op het actieve deel. Er zijn workshops, discussies en lezingen. En het blijft niet beperkt tot de winkels; bibliotheken hangen affiches op en maken speciale tafeltjes met boeken van vrouwen. Voor scholen zijn er lespakketten over vrouwen en literatuur. De Vrouwenboekenweek is bedoeld als podium voor vrouwen die schrijven en lezen, een manier om met elkaar in contact te komen. „Of het nodig is? Dat vind ik een moeilijke vraag. Het is er nooit geweest en het nog maar helemaal de vraag of er volgend jaar weer een moet komen. Daar hebben we nog niet over gepraat. Een aanleiding nu is het feit dat de oudste vrouwenboekwinkels tien jaar bestaan, een mooi moment om eens terug te blikken." De vraag naar de zin en betekenis van de boekenweek schuift dus door naar die van de boekwinkel. De jongste van de keten is nog geen driejaar (De Helleveeg in Arnhem), de oudste wordt in november tien jaar (Savannah Bay in Utrecht). De meeste winkels hebben een paar jaar geleden een omzetdaling gehad, maar met een aantal gaat het nu veel beter. Savannah Bay (v/h De Heksenkelder) zag haar verkoop na de verhuizing, vorig jaar, naar het centrum van Utrecht flink stijgen. „We konden blijven zitten in die kelder en verkommeren of een sprong in het diepe maken en maar zien wat er gebeurt," vertelt Irene. Voor het nieuwe pand werd een lening met een antroposofische bank afgesloten en boekenbonnen verkocht die over twee jaar ingewisseld kunnen worden. Het verhaal is vergelijkbaar met dat van De Feeks in Nijmegen, die acht jaar bestaat. Anderhalfjaar geleden daalde de verkoop dramatisch, toen bulldozers voor de deur de spreekwoordelijke drempel tot een zandberg ophoogden. Zowel in Utrecht als in Nijmegen zijn de winkels los van het vrouwencafé komen te staan. De kleine winkels hebben het vaak nog moeilijk. Angstvallig waken groepjes van vijf tot twaalf vrouwen over de gezondheid van hun hevig gewenste kind. Het meemoederen gebeurt vrijwillig en collectief, in stichtingsvorm of verenigingsverband. Uren worden niet geteld, want niet betaald. Van de overheid krijgen ze geen bijstand, integendeel: in een aantal gemeenten dreigt een toetsingscommissie als een akelige oom op te gaan treden. Hij heeft het voorzien op de vrouwen die met een uitkering in de boekwinkel werken. (Dat is de reden waarom sommige vrouwen hun achternaam niet in de krant willen.) Door met onbetaalde krachten te werken zouden vrouwenboekwinkels oneerlijke concurrentie bedrijven. „Onzin, wij zijn juist indertijd begonnen omdat de andere winkels die boeken niet verkochten. En onze omzet is zo klein, dat we geen echte concurrentie zijn." Margreet Steiner van Gaia zegt het, maar iedere vrouwenboekwinkelvrouw denkt er zo over. Is de betere boekwinkel inmiddels niet goed gesorteerd in boeken van vrouwen? Wat is eigenlijk een vrouwenboek-WmkéV> Er zijn toch ook geen mannenboekwinkels? Flauw, toegegeven. Of is het een winkel waar alleen vrouwen mogen komen, zoals het vrouwencafé? Nee, dat is het niet. Is het vrouwenhoek misschien een speciaal soort boek, zoals het kinderboek of kookboek? Misschien. Het ligt net even anders: de vrouwenboekwinkel verkoopt een speciaal soort vrouwenhoek. De vrouwen voeren een eigenzinnig beleid in hun winkel: „We moeten er inhoudelijk achter staan." Er zyn normen in het geding. „We hanteren een aantal criteria: het boek moet door een vrouw geschreven zijn, het moet vrouwvriendelijk zijn, het liefst roldoorbrekend, niet stereotiep of traditioneel," zegt Marie-José Hermsen van De Helleveeg in Arnhem. „In het verhaal moet een vrouw een belangrijke rol spelen, haar eigen lot in de hand nemen. Het klinkt misschien vaag, maar de strekking van het boek moet emancipatoir, feministisch zijn. En dat geldt dan voor de inhoud, maar een bijzondere stijl kan ook feministisch zijn. Het is moeilijk om de criteria precies vast te stellen, daar praten we dan over, en 'feministisch' is natuurlijk ook geen statisch begrip." Over het algemeen geldt ook dat een boek van een man over een vrouwenonderwerp wel mag, maar als er boek over een vrouw over dat onderwerp verschijnt „dan gaat die man eruit". De Helleveeg werd in februari 1983 opgericht door een groep van achttien vrouwen. In een dag waren ze door hun voorraad van tweehonderd boeken heen. „Slecht ingekocht," zegt Marie-José Hermsen nu. „Ze wisten echt niet hoe ze het moesten aanpakken." „Dat moet je niet zeggen. Ze waren het toch snel kwijt," zegt haar collega. De Helleveeg, die bij wijze van uitzondering wel enige subsidie kreeg (10.000 gulden van het werklozenproject) heeft, met inbegrip van scripties en brochures, elfhonderd titels in de winkel. De omzet van 1984 komt in de buurt van 50.000 gulden. (De Vereniging tot Bevordering van de Belangen des Boekhandels heeft eens voorgerekend dat een boekhandel minimaal 250.000 gulden moet omzetten om iemand in loondienst te kunnen nemen.) Er zijn winkels met een nog lagere omzet, Ka in Hoorn bijvoorbeeld haalt nog geen 12.000 per jaar (dit, en een gedwongen verhuizing zal na vijfjaar het einde van het winkeltje betekenen), Sappho in Leeuwarden doet bijna 40.000 gulden en 't Wicht in Enschede haalt nog geen 30.000 gulden. Uitschieters naar boven zijn De Feeks en Savannah Bay met 200.000 en Xantippe in Amsterdam, die het precieze cijfer niet wil geven maar ver boven de 300.000 gulden zit. Toch heeft Xantippe geen betaalde kracht. Volgens een bepaling in de stichtingsakte wordt een deel van de winst gebruikt ter ondersteuning van andere vrouwenbedrijven. De Feeks heeft als enige vanaf het begin iemand in loondienst gehad. In een tijd dat „alles nog kon" verhuisde Dikke Trui in Groningen vierenhalf jaar geleden naar de Oude Kijk in 't Jatstraat. In het grote pand kwam een expositieruimte en vond vrouwendrukkerij Sidonia een onderkomen. De hoge stookkosten dreigen Dikke Trui nu te nekken. Ook is er een lichte verkoopdaling. Een gevolg van de economische recessie en van een ander koopgedrag. Yvonne: „Vroeger fietste je om voor Trui, op ideologische gronden kocht je in die winkel. Dat is nu anders. Opzij en de Vrouwenagenda kun je nu ook bij de Spar kopen. En de reguliere boekhandel heeft veel meer vrouwenhoeken." „De theoretische boeken gingen destijds heel hard. Men moest nog geïnformeerd worden. We verkochten alles wat we maar konden aansleepten," zegt haar collega Loes. „Nu kijken we of we al een boek over dat onderwerp hebben, of het nieuwe boek een aanvulling is. We znn steeds selectiever geworden. We kunnen het ons ook financieel niet veroorloven om alles maar aan te schaffen." Dikke Trui (3700 titels) noemt zich een „goede speciaalzaak" die veel biedt wat nooit in de gewone boekwinkel zal liggen om de doodeenvoudige reden dat het commercieel niet interessant is. De oudste vrouwenboekwinkel van het land, Savannah Bay in Utrecht, bestaat tien jaar. Een mooie aanleiding voor een feestweek: de Vrouwenboekenweek, die morgen begint. Wat is een vrouwenhoek? En wat is een vrouwenhoek winkel? Truus Ruiter maakte een ronde langs een aantal winkels in het land. „Al koopt maar één klant het boek, dan is het toch goed geweest dat je het had." En: informeren is belangrijker dan verkopen. „We kopen soms boeken in, waarvan we weten dat het niet verkocht wordt." De vrouwen van Dikke Trui zijn niet de enigen die dat durven zeggen. Op de allerkleinste winkels na, die daar gewoon geen budget voor hebben, koestert iedere vrouwenwinkel zijn „winkeldochters". „Omdat je het belangrijk vindt dat het hier ligt, zodat vrouwen er kennis van kunnen nemen," zegt Helene van Dikke Trui. „Als het dan eindelijk gekocht wordt door die ene klant is het toch goed geweest dat je het had." Margreet Steiner van Gaia: „Pure Lust van Daly (een feministische theologe, red.) bijvoorbeeld zal ik wel niet verkopen, maar ik moet het we! hebben. Al staat het hier drie jaar. We willen het aanbieden. Het is heel irritant als iemand wat vraagt en we hebben het niet." Zeven „literair gerichte" vrouwen in Leiden sloten zeven jaar geleden een lening af bij een bank om een vrouwenboekwinkel te kunnen beginnen. Doelstelling: het bevorderen van het radicaal-feminisme. Gaia verkoopt ook kinderboeken en vrouwenpiaten. Het buitenlandse aanbod in Gaia beperkt zich niet tot hetgeen de grote importeurs naar Nederland brengen. „We hebben contact met een groot aantal kleine uitgeverijen in Amerika en Engeland en importeren die titels rechtstreeks. Het is leuk om hier iets te hebben, dat je nergens anders vindt." Die eigen import betreft in veel gevallen lesbische literatuur en boeken van zwarte schrijfsters. Gaia onderhoudt goede relaties met andere boekwinkels in Leiden, men stuurt klanten door als het zo uitkomt. Dat gebeurt ook in andere plaatsen. In Den Haag begon het in 1976 met een plankje boeken in het Vrouwenhuis. („Op iedere avond uit de kast en dan weer in de kast.") Voor het groeiende bestand werd een speciale kamer gereserveerd en vorig jaar april kon een winkelpand in de Prinsestraat worden gehuurd. De gemeente Den Haag subsidieerde een deel van de exploitatiekosten en twee vrouwen staken eigen geld in de zaak. In Trix (1800 titels) een opvallende kast: Depot Sara. Marguerite: „Hier staan alle boeken die Sara uitgeeft. We hebben een afspraak met de uitgeverij dat er altijd twee exemplaren van de lopende titels staan en dat we op tijd bijbestellen." Komt de onafhankelijkheid van Trix daarmee niet in het geding? „De doelstelling van de uitgeverij strookt met die van ons, dus is het geen probleem," vindt ze. „Over het 'mannen'-boek van Meulenbelt hebben we wel een discussie gehad. Maar de meesten van het collectief waren vóór en de meerderheid beslist in zon geval." Een vrouwenboekwinkel verkoopt dus feministische boeken, maar uitgaven van een feministische uitgeverij zijn niet automatisch in een vrouwenboekwinkel terug te vinden. Xantippe in Amsterdam riep een boycot uit van Mannen, wat is er met jullie gebeurd van Meulenbelt en Van Soest. Alleen Dikke Trui volgde het voorbeeld — na lange discussies in het collectief. Onze winkel is een spreekbuis voor vrouwen en niet voor mannen, vonden de vrouwen van Dikke Trui. Voor de overige winkels gold het tegenargument dat men niet bevoogdend wilde optreden en de keuze aan de klant moest overlaten. Het boek werd overigens goed verkocht, iedereen was razend nieuwsgierig waarom Xantippe zich zo druk maakte. („Het ging om de inleiding van het boek, waarin de ongelijkheid in de machtsverhoudingen werd gebagatelliseerd," zegt Annet Planten van Xantippe nu.) Bij Meulenhoff verscheen enkele jaren geleden de eigenzinnige kijk van Renate Rubinstein op de vrouwenbeweging. Hedendaags Feminisme. Dat schoot bij iedereen in het verkeerde keelgat. „Gekat op onszelf," werd het genoemd. De meeste titels van Rubinstein zijn in een vrouwenboekwinkel niet te vinden. Niets te verliezen en toch bang en haar nieuwe boek Nee heb je zijn een uitzondering. Er vallen meer schrijfsters uit de boot. Marjan Berk (De Feminist) bijvoorbeeld is in praktisch geen enkele winkel te vinden. „Dat omslag was al zo vreselijk, ironisch bedoeld natuurlijk, maar toch," zegt Margreet Steiner van Gaia met hartgrondige afschuw. „We verkopen geen tuttebellen-boeken. Henegende ervaringsboek hoeft voor ons ook niet." Annet Planten van Xantippe: „Het zijn de klanten die soms vinden dat bepaalde boeken hier niet thuishoren. En soms geven we ze achteraf gelijk. Erge heteroboeken willen we bijvoorbeeld niet. Toen we pas begonnen wilden wij uitsluitend prachtige boeken neerzetten, belletrie vooral. De voorkeur van de vrouwen die hier werken, heeft altijd het aanbod in de winkel bepaald. Zo zijn we oververtegenwoordigd in biografieën omdat iemand van ons daar speciaal in geïnteresseerd is. We hebben een traditie in boeken over de lesbische cultuur en dat is hier een grote afdeling. Niemand van ons heeft iets met 'moederen', dus hebben we daar weinig boeken over. Reuze onzakelijk misschien, maar we bestaan al negen jaar, dus zo onzakelijk zijn we nu ook weer niet. „De inhoud staat bij ons voorop, al is het slecht geschreven — en er wordt veel slecht geschreven. Op kwaliteit bekeken kan negentig percent van de lesbische boeken zo weg, maar de verzameling is uniek. Er is grote vraag naar en de boeken zijn nergens anders te koop. Dat is voor ons een argument. Met scripties is dat ook zo, die zijn commercieel niet interessant voor de reguliere boekhandel en daar vind je ze dus niet." Ook Xantippe, met achtduizend titels de grootste winkel, zag het een jaar geleden zorgelijk in. „We zijn wat voorzichtiger gaan inkopen en hebben een flinke uitverkoop gehouden. Het is moeilijk in te schatten wat goed zal lopen. Onze clientèle heeft een eigenzinnige keus. is minder trendmatig. Een boek als De Val van Marga Minco, dat wekenlang op de top 10-lijsten heeft gestaan, wordt hier niet of nauwelijk verkocht. Alba van Meulenbelt ook niet, Vrienden van Lilian Rubin loopt helemaal niet, terwijl Intieme Vreemden de deur uitvlóóg." Wat loopt goed in de vrouwenboekwinkels? De „meld- en regelkamer" van de Vrouwenboekenweek kon een lijstje (in willekeurige volgorde) maken op basis van gegevens van de veertien winkels. „Goed lopen" is een zeer relatief begrip: het gaat vaak om enkele tientallen, de kleinere winkels spreken al over „goed lopen" als er drie of vier per week over de toonbank gaan. De volgende titels werden afgelopen twee jaar goed verkocht: Er is een land waar vrouwen willen wonen van Joke Smit, Socialisties-Feministiese Teksten van Anja Meulenbelt, Wilde rozen van Dorcas, BOM- Moeders, Geschiedenis van de vrouwentoekomst van de Bonte Was, Niet wachten op ontspanning van Sjuul Deckwitz, alle boeken van Rita Mae Brown, Onder dames van Aimée Duc, Dochter van de aarde van Agnes Smedley, Een vrouw van Sibilla Aleramo, Liefde van de werkbijen van Aleksandra Kollontaj, Noem mij vrouw van Ellen Kuzwayo, Zamx van Audre Lorde, Lesbisch Prachtboek, De Bron van Eenzaamheid van Radclyffe Hall, Geen gewoon Indisch meisje van Marion Bloem, De kleur paars van Alice Walker, De gekte van een vrouw en En wat dan nog van Astrid Roemer, De zegeningen van het moederschap van Buchi Emecheta, Denken over liefde en macht van Steenhuis en Amsberg, Intieme vreemden van Lilian Rubin. De meeste titels zijn ook te koop in de betere boekwinkel, maar het gaat bij de vrouwenboekwinkel nu juist niet om die sellers. Het gaat om een ideologie. Op Xantippe na („Wij zijn heel lui") hebben alle winkels nevenactiviteiten in de vorm van literaire salons en cafés, exposities, lezingen (en per se niet de bekende schrijfsters) en geven ze bulletins uit met informatie over nieuwe uitgaven. Ze staan met stands bij manifestaties en trekken de provincie in om te vertellen over boeken en schrijfsters. Die tijdrovende activiteiten (die financieel weinig opleveren) zijn onverbrekelijk verbonden met de winkels. Niet de verkoop maar het informeren staat voorop. En meer dan eens krijgen vrouwen in de winkel vragen naar adressen voor een abortuskliniek of Blijf-van-m'n-lijf-huis. Het aanbod en vooral ook de rangschikking in een vrouwenboekwinkel geeft een vrij zuiver beeld van de ontwikkelingen binnen de vrouwenbeweging. De sortering lesbische romans is sterk gegroeid, feministische theologie wint het van de „lijf-boeken en iedere winkel heeft sinds enige tijd een plank of kast „zwarte schrijfsters" of „schrijfsters van kleur". (De Feeks noemt de rest consequent „wit"). Mocht een zwarte vrouw een lesbische roman hebben geschreven, dan weegt „zwart" het zwaarst. „Een politieke kwestie," zegt Conny Verberne van De Feeks. „Er wordt nog wel eens geschoven met de boeken. Zo is 'lesbisch' op een gegeven moment ook een aparte categorie geworden. Lesbische vrouwen manifesteerden zich toen ook duidelijk als zodanig. Daar heeft het mee te maken." Vrij recent zijn de publikaties over sadomasochisme en een enkel lesbisch porno-blad. De bundel opstellen over SM, Spelen met macht, ontbreekt nergens. Daar is overal lang en verhit over gediscussieerd binnen de collectieven. Bij De Helleveeg werd het een compromis: Spelen met macht ligt ter inzage en kan worden besteld, het wordt niet rechtstreeks verkocht. Soms komt men op een besluit terug, Trix heeft heel even lesbisch-pornografische kaarten in de winkel gehau, m__ -,<_> __-_ toch niet zo gelukkig mee. Het COC nam ze over en daar gaan ze grif van de hand. Maar het ging Trix om de moraal, niet om de centen. TRUUS RUITER Trix, Den Haag Foto Ruben Schipper Ka, Hoorn Xantippe, Amsterdam Savannah Bay, Utrecht Foto s Dienand van der Wal ---