ADVERTENTIES i^**'""*""""""*M™""M^mirr-ii-SV k __. _ _r*]*]ii 1> ■^«.wiii)Wi;*vi-.^riTr-.-,r--i--^'ii__--!---i KT» ftltliïiliftl * %*A ?%ms___ 'IWWWW : ____■___■—_____—_M_B_I_M_P_MI_I_B_VVV^_^PW^_I <___, mmr __f__i ÉBMÉrr^Mö^^PPÉÉI *— IS4ÉR__i—mOH fl-lÉPt 9 _^\— _.OTwIÉÉ —I—!t,#]il ■ a -_* L- i .IL* LV \_B-^_HM-H-H-M-i-H-M---iH-B-H-H-H-H-Hi Sikkensprijs Mondriaan Het bestuur van de Stichting lezing Sikkensprijs organiseert op 19 november a.s. te Amsterdam een bijeenkomst waar dr. Nancy J. Troy, te Evanston (U.S.A.), kunsthistoricus, de Mondriaanlezing 1985 zal houden. De titel van de lezing is: TheTotally Harmonious' Interiour: Paradiseor Prison? Awards Tijdens deze bijeenkomst zullen twee awards worden uitgereikt. Eén aan Benno Premsela, ontwerperinterieurarchitect te Amsterdam, één aan de Italiaanse architecten Germano Tagliasacchi en Riccardo Zanetta. Tentoonstelling Er zal een tentoonstelling van het werk van de laureaten worden ingericht die voor en na de bijeenkomst bezocht kan worden. Uitnodigingskaart Uitnodigingskaarten, met daarop alle aanvragen nadere gegevens kunt u aanvragen bij het secretariaat Stichting Sikkensprijs, antwoordnummer 10,2160 VE Sassenheim. Aanmelding voor de bijeenkomst kan dan geschieden met de aangehechte aanmeldingskaart. --- ADVERTENTIES |Ff M|l|lffiiffifiiliil|ii)ii|iii|iM»ii| ito!*" ' -SB H ■M|l||l||lp|jPpTT ' \ f — --- OEKDEJONG (y'k^innêiqras —_____^_—-______——__————I_■—————■_—________________ In het kader van de landelijke vrouwenboek-en-week van 2 tot 9 november 1985 verschijnt een bundel lessuggesties over vrouwen en literatuur getiteld: 'Ik wil een woord dat toovren kan...' Lessen over fictionele teksten van vrouwen Deze suggesties zijn bedoeld voor alle vormen van voortgezet onderwijs, met name de onderbouw, en voor het volwassenenonderwijs. De bundel is samengesteld door studenten en docenten van Interstudie/Nieuwe Lerarenopleiding, medewerksters van het vrouwendokumentatiecentrum de Feeks en een docent volwassenenonderwijs tevens kunstenaar. Het materiaal is voor circa ƒ 15.- te koop in de vrouwenboekhandels en te bestellen bij: Dokumentatiecentrum de Feeks ROC/Interstudie S. Anthoniusplaats 1 „ hij. van Schuylenburgweg 3 6511 TR Nijmegen e DIJ- 6538 LH Nijmegen tel. 080-230276 tel. 080-459955 Kinderboeken! A Lang geleden heb ik beweerd dat schrijven-voor-kinderen zoiets is als: schrijven-voor-Marsmannetjes. Dus voor "vreemde" wezens. Dat denk ik nog steeds. Voor kinderen schrijven betekent: een verhaal vertellen aan wezens die nog tamelijk nieuw zijn op deze wereld, die nog bezig zijn deze wereld te leren kennen, te doorgronden, er in thuis te raken. Kinderen kijken met grote verwonderde ogen rond, vragen zich voortdurend af: wat bedoelen die volwassenen daar nu weer mee? Ze bezitten een eigen logika, een eigen gevoel voor humor, een eigen gedragscode. Schrijven-voor-kinderen betekent daarom: die "vreemde" wezens helpen in deze wereld min of meer thuis te raken, hun duidelijk te maken wat wij - volwassenen - belangrijk of mooi vinden, hun leren wat wij van die wereld verwachten, of: de kinderen er op wijzen hoe wij bezig zijn die wereld grondig te verzieken. Dat is geen opvoeden. Dat is: naast het kind gaan staan, proberen door diens ogen naar de wereld te kijken, mede verwonderd zijn, en tegelijk een verklaring trachten te geven voor al dat onbegrijpelijke en fantastische wat je ziet en hoort. Thea Beekman --- Drie pogingen tot een roman D E roman is een even populair als ordeloos genre. Het is een prozavertelling van substantiële lengte, meer valt er in het algemeen niet over te zeggen, het is zelfs eigenlijk al te veel. Er bestaat, ook als we van het zeer grijze verleden afzien, tenminste één wereldberoemde roman in verzen. Oorspronkelijk was de roman een verzonnen verhaal dat min of meer voor waar verkocht werd, maar het fictieve karakter is ook al geen waterdicht criterium meer: tegenwoordig worden waar gebeurde verhalen vaak juist als roman gepresenteerd. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de populariteit van het genre: het is wel waar, maar toch boeiend als een roman. De populariteit zorgt er ook voor dat met de lengte-eis nogal eens de hand wordt gelicht. Een verhaal dat zich er door zijn omvang ook maar enigszins toe leent, of een serie verhalen die een zekere onderlinge samenhang vertoont, krijgen gretig het roman-etiket opgeplakt, zoal niet door de schrijver dan toch door de marktgevoelige uitgever. Uit de eis dat een roman tamelijk lang moet zijn, vloeit een andere eis voort. De romanschrijver moet de aandacht van de lezer niet alleen vangen, maar ook een tijd vasthouden. Waarom zou een lezer uren besteden aan een geschiedenis die niet direct waar, nuttig of leerzaam lijkt als die niet ten minste boeiend is? Natuurlijk, de ene lezer is de andere niet, en er zijn lezers die zo door de wol zijn geverfd dat ze pas echt de oren spitsen bij romans die door het grote publiek saai of onbegrijpelijk gevonden worden. Toch zal men in de hoogst geprezen literaire romans uit alle perioden, van pre-klassiek tot post-modern, kunstgrepen aantreffen die zich niet of nauwelijks onderscheiden van wat de vakbekwame thrillerauteur uithaalt om zijn lezers vast te houden en tot doorlezen te prikkelen. Het verschil zit elders. De thrillerauteur is tevreden als de lezer naar de laatste bladzij is gesleept en met een zucht het boek dichtslaat. De schrijver met literaire ambities wil meer: de lezer moet ook na de laatste bladzij geboeid blijven, de roman moet een liefst onuitwisbaar beeld achterlaten in zijn geest. Soms gaat het om een bescheiden poging op een heel beperkt gebied, soms is het een veeleisende uitdaging aan de lezer om zich ver buiten de gebaande wegen in het land van de verbeelding te wagen. Er zijn romans die als precieuze mechanieken van beeld en betekenis nauwelijks voor lyrische gedichten onderdoen. Zulke taaikunstwerken hoeven niet per se te boeien op de meer vulgaire manier, maar vaak doen ze ook dat wel degelijk, en de literaire middenmoot heeft in elk geval geen enkel excuus om zich te onttrekken aan deze elementaire eis van een langademig genre: de lezer in spanning te houden hoe het afloopt. Neem de debuutroman van Else Flim, Al die dingen gebeuren en zijn netjes geordend: in een aantal episoden wordt getoond hoe het meisje Eva Vermeer opgroeit van kind tot jonge moeder. Beschouwd als verhalen zijn die episoden niet slecht: onopvallend, verzorgd en zonder houterigheid geschreven, en netjes afgerond. Ze bieden een weinig diepgravende, zachtmoedige visie op de liefde en aanverwante relaties. Typerend is het argeloze gebruik van poëziecitaten: naast de nadrukkelijke presentatie van de overbekende Lodeizen-regels van de titel maakt bij voorbeeld ook het „laten wij zacht zijn voor elkander, kind" van Roland Holst zijn opwachting, een wel zeer versleten passage die weliswaar door een evenzeer versleten oude artiest wordt gebruikt, maar zonder dat de schrijfster daarmee enigerlei ironische bijbedoeling lijkt te hebben. Veel beter zijn de episoden in het ziekenhuis: de schrijfster heeft tegen de aldaar heersende zeden en gewoonten een zo krachtige weerzin opgedaan dat haar stijl er op slag scherper en haar visie er verrassender van wordt. Maar is men, daardoor geholpen, op de laatste bladzij van het boek aangeland, dan blijft toch de indruk over dat de verschillende kralen aan een te zwakke draad zijn geregen. Er is wel een motief dat de verschillende episoden verbindt, het heeft te maken met een lang verzwegen familiegeheim, een jong gestorven zusje en de angst het eigen kind net zo te verliezen, maar er wordt roman-technisch onvoldoende met dat motief gewoekerd; het levert ook geen slotverrassing op. Het gevolg is dat het hele boek, op een enkele kwaadaardige hoofdzuster na, veel te vlug uit het geheugen zinkt. Ook Muzelmannen van Dick Schouten zal mij niet lang bij blijven. Zijn debuut, de verhalenbundel Zee geheel wit, maakte vorig jaar een goede indruk. Er werd in dat boek opgewekt uit de band van het gangbare realisme gesprongen; de meeste verhalen waren tot het uiterste doorgetrokken consequenties van apodictische uitgangsstellingen. Dat element zit ook in deze roman, maar nu werkt het veel minder doeltreffend. Het is een jongensachtig boek. Johan is een jongeman die onverhoeds wordt overvallen door drie onbekende mannen. Er ontstaat een achtervolging — niet de enige, versnelling is een sleutelwoord in het boek — en hij wordt gered door twee jongens die lid blijken van een geheim genootschap. De roman gaat verder over Johans inwijding in deze geheimen en zijn uiteindelijke desillusie. Het klinkt als een ijzersterke poging om een verhaal op het elementaire niveau van de spanning te laten slagen. Bovendien is er een krachtige suggestie van diepere betekenis, die tot uiting komt in het centrale beeld van het radarscherm: een wereld vol schijnbaar willekeurige punten die oplichten als ze getroffen worden door de straal die rondgaat vanuit het middelpunt waar zich uiteraard de hoofdpersoon ophoudt. De grappige mengeling van argeloosheid en haastige intelligentie past goed bij zon diepzinnig bedoeld jongensboek. Dat het toch misgaat, komt door iets onzekers in de toon van de schrijver. Het lijkt of hij zijn stof te ernstig neemt en tegelijk niet ernstig genoeg. In een verhaal kan zon toon heel goed werken, maar in een roman verslapt de aandacht erdoor. Het zit eigenlijk al in de ongelukkigste openingszin van een boek die ik in jaren onder ogen kreeg: „Ik kan jullie verzekeren, jullie zullen het in één woord spectaculair en betoverend vinden!" Dat is dus één woord te veel, en die drukdoenerige overbodigheid, ironisch bedoeld of niet, blijft het hele boek teisteren. De onzekerheid komt ook tot uiting in de melange van uitgewerkt hersenspinsel en realistische entourage. Dat het geheim genootschap vereenzelvigd wordt met het bestaande Drusenvolk, versterkt de geloofwaardigheid van het verhaal niet maar verzwakt die juist. Ondanks briljante momenten die ook in dit boek voorkomen en die maken dat ik de hoop op beter bij deze schrijver niet verloren heb, haalde ik door gestaag groeiend ongeloof in wat mij werd voortgezet met moeite de laatste bladzijde. JJ. PEEREBOOM --- Beheerste stijl is de kracht van J.J. Peereboom Met Honkman's reizen van J. J. Peereboom verging het mij andersom. Die roman begint zo gezapig en weinig belovend („Het moet een paar dagen voor de veertiende juni geweest zijn dat ik, naar huis fietsend door de Haarlemmerhout, bedacht dat het binnenkort 14 juni werd en dat wij dan twintig jaar in hetzelfde huis woonden.") dat ik wantrouwig aan de lectuur begon. Die Honkman is dus een keurige Haarlemmer met een keurige baan en een keurig huwelijk, die met veel zelfironie verslag gaat doen van de zwakke poging tot verzet tegen het gareel die bij zijn jaren past. Maar allengs raakte ik geboeider — niet zozeer door onverwachte wendingen, maar door de beheerste stijl waarmee het verwachte patroon in details werd ingevuld — en aan het eind had ik het tevreden gevoel dat Honkmans schijnbaar beuzelachtig herenlot menselijke proporties had aangenomen en een bl .vende indruk op mij had gemaakt. Het schema van de roman is eenvoudig. Naast de weinig opzienbarende besognes op de zaak — intriges om een machtspositietje — en thuis — een zoon die op het gymnasium is blijven zitten — leidt de heer Honkman vele levens in zijn fantasie. Niet alleen maakt hij al wandelend vele beslissende doelpunten voor het Nederlands elftal, hij verzint ook allerlei alternatieve levens voor zichzelf. Anders dan Walter Mitty indertijd zijn dat echter geen heldenlevens — eerder zijn het levensmogelijkheden van waaruit Honkman niet ontevreden terugkeert tot die ene die hij heeft gerealiseerd. Hij had Honkman de kleine crimineel, de herenmodehandelaar, de verarmde landheer, de terrorist of de handige politicus kunnen worden, maar zou hij dan zoveel beter af zijn geweest? Die alternatieve levens zijn stuk voor stuk fraai uitgewerkte verhaaltjes, die verband houden met het kaderverhaal doordat dezelfde bijfguren in telkens iets andere rollen optreden. Alleen Saskia, Honkmans vrouw, blijft het vrijwel onveranderlijke middelpunt. Blijkbaar betekent ze veel meer voor hem dan uit hun koele dagelijkse omgang blijkt. Maar al met al lijken de dagdromen het statische karakter van de hoofdfiguur en zijn verhaal alleen maar te versterken. Wat Paul, de probleemzoon, ergens in het boek zijn vader toevoegt, zou hij ook aan het adres van de schrijver en zijn boek hebben kunnen richten. „Eerlijk gezegd vind ik niet dat ik veel aanmoediging gehad heb," zei Paul. ,Jullie geven niet bepaald een voorbeeld hoe je iets van je leven kan maken. Altijd alles kalm houden en zon beetje lachen of ironisch kijken... God, het is natuurlijk verstandig want je loopt niet met je hoofd tegen de muur, maar je krijgt er nooit zin van om dingen te doen." Het aardige van Honkman's reizen als roman is nu, dat het met zoveel nadruk gesuggereerde statische karakter uiteindelijk schijn blijkt te zijn. Er beweegt wel degelijk iets in Honkman en zijn verhaal. Eerst heel langzaam, maar geleidelijk sneller, zodat de op weinig bedachte lezer haast ongemerkt wordt meegetrokken op die onderstroom. De dagdromen zijn niet verwisselbaar, maar ontwikkelen zich van passief naar actief, en de rol van Saskia wordt er allengs minder dominerend in. Ook in de buitenwereld worden aanvankelijk onserieus aandoende tekenen van verandering steeds reëler, en het slot brengt Honkman verder van huis dan hij of de lezer van zijn avonturen voor mogelijk zou hebben gehouden, hoewel de ontknoping toch zorgvuldig is voorbereid. Dat slot brengt het boek overigens niet buiten de sfeer van beheerst en ironisch realisme waaraan we hier al zo gewend zijn. Het blijft ook daardoor een verhaal met een beperkte reikwijdte. Maar het is daarbinnen wel perfect uitgevoerd — de stijl is daarbij alles — en het bezit de geciviliseerde deugd, net iets meer te zijn dan het voorgeeft. --- AAD NUIS Else Flim: Al die dingen gebeuren en zijn netjes geordend. Uitgeverij Bert Bakker. Prijs ƒ 24.90. Dick Schouten: Muzelmannen. Uitgeverij Bert Bakker. Prijs ƒ 27.90. J. J. Peereboom: Honkman 's Reizen. Uitgeverij De Arbeiderspers. Prijs ƒ 34.50 --- Een Indisch reisverhaal zonder nostalgie Ernst Jansz toont in „De overkant” zijn bekwaamheid T WEE jaar geleden publiceerde de popmusicus Ernst Jansz, in de nadagen van zijn populaire groep Doe Maar, de novelle Gideons droom. Een sympathiek boekje, volstrekt geen sappige anekdotes uit dc scène, maareen sprookjesachtig verhaal over een jongeman, Gideon. Hij is het leven m het koude materialistische Westen beu en droomt dat hij m een andere wereld leeft waar het bestaan eenvoudiger, zinvoller en menselijker is. Die andere wereld heeft duidelijk trekjes van (een geïdealiseerd) Indonesië en m een van dc meer realistische fragmenten vinden we aanwijzingen waarom Gideon juist van dit land droomt. „Hij had een foto van zijn vader, m Indonesië nog, voorde Borobudur. Zestien of zeventien moet hij toen geweest zijn want op zijn achttiende kwam hij op dc boot naar Nederland om te studeren. Een eenzame man. Een bruine man tussen al die witte mensen." In het tweede boek van Ernst Jansz, Dc overkant, een lijvige roman, wordt het portret van dc eenzame man uit het debuut getekend. Dc overkant is echter geen geromantiseerde biografie, maareen fragmentarisch portret dat m dc loop van het boek steeds duidelijker contouren aanneemt en ook op het einde nog niet volledig is ingevuld. Dat komt door dc manier waarop Jansz te werk is gegaan. Hij begint met een lange serie brieven, grotendeels van dc familieleden uit Indië aan dc zoon Rudi die m Nederland studeert. Het middenstuk bestaat uit het levensverhaal van Rudi's vrouw en het laatste deel is het verslag van een reis die zijn zoon m 1984 door Indonesië heeft gemaakt, afgewisseld met herinneringen van dc jongeman aan Rudi. Herinneringen die door dc confrontatie met Indonesië bij Rudi's zoon worden opgeroepen, waardoor het land meer is dan decor. Dc eerste brief dateert van 6 mei 1935 en het duurt even voorde correspondentie begint te boeien. Wat dc ouders hun zoon te vertellen hebben is aan dc onbenullige kant en Rudi's zusjes schrijven alsof zij personages uit Joop ter Heul zijn. Spoedig wordt dc toon ernstiger. Ook m Indië wordt dc economische crisis voelbaar en Rudi's ouders hebben steeds meer moeite om dc eindjes aan elkaar te knopen èn hun zoon geld voor zijnstudie te verschaffen. Dc zoon verbreekt ook nog dc verloving met een keurig meisje en gaat m Amsterdam met eennieuwe vriendin samenwonen. Zij is afkomstig uit een arbeidersmilieu en hierdoor komt Rudi m aanraking met het communisme. Ondanks dc politieke meningsverschillen, ondanks dc vrees dat Rudi zijnstudie verwaarloost, ondanks het zeuren over dc financiële offers die voor hem gebracht worden, blijkt vooral dc vader over een verrassende hoeveelheid respect en tact te beschikken. Rudi voelt eveneens enige schroom tegenover zijn ouders, wat er bij hem toe leidt dat hü maandenlang niets van zich laat horen. Intussen groeit de Duitse dreiging en de ouders hebben liever dat hun zoon met zijn vrouw, Jopie, veilig bij hen in de buurt komt wonen en een opleiding voor onderwijzer gaat volgen, dan dat hij in het onzekere Holland zijn studie voltooit. Op 4 april 1940 hebben zij het geld voor hun overtocht weggestuurd. Rudi is dan al gemobiliseerd. Op de vijf bezettingsjaren hebben slechts drie briefjes betrekking, krabbeltjes van Rudi aan z.n vrouw. Als verzetsstrijder was hij door de Duitsers gearresteerd en de briefjes zijn uit de gevangenis gesmokkeld. Na de oorlog wordt de correspondentie met de overkant hervat, zo mogelijk nog moeizamer dan tevoren, misschien juist omdat iedereen elkaar zoveel te vertellen heeft. De meningsverschillen zijn ernstiger dan voor de oorlog. Rudi steunt de Indonesische vrijheidsstrijd, terwijl zijn ouders niets moeten hebben van de „extremisten". Toch wordt wederom van beide kanten respect en tact getoond, ook wanneer de ouders vernemen dat Rudi's vrouw hem heeft verlaten, met zijn instemming, voor een andere man. De communicatie wordt gehinderd door de Nederlandse overheid. Rudi's brieven blijken aan censuur onderhevig te zijn, soms komen ze helemaal niet bij zijn ouders aan. De laatste brief — Rudi schrijft hem op 9 mei 1946 uit Amsterdam — klinkt als een happy ending. Jopie is weer bij hem terug en ze heeft het leven geschonken aan een dochtertje, van wie hij zielsveel houdt. Met spanning wacht hij op de repatriëring van zijn familie, zodat hij die na elf jaar eindelijk in zijn armen kan sluiten. Ongetwijfeld is het eerste deel van De overkant het meest interessant. De brieven geven een beeld van de manier waarop Indische Nederlanders, hier en in het land van herkomst, hun dagelijks leven leidden en nadachten over hun positie. Maar ook het tweede deel, het verhaal van Jopie, is méér dan het relaas van haar leven met Rudi. Het gaat ook over haar eigen jeugd, de armoede waarin ze opgroeide, haar werk op de fabriek en eerste liefdes: een kleine Amsterdamse crisisgeschiedenis. Belangrijk in haar verhaal is ook wat er na 1946 met Rudi gebeurde. De geboorte van zijn zoonjoch, zijn depressies en ten slotte, zijn dood aan leverkanker. De zoon en zijn geliefde, aan wie Jopie haar geschiedenis heeft verteld, reizen in het laatste deel van De overkant door Indonesië. Ik heb al gezegd dat het reisverslag van Gideon (de bijnaam die Rudi ooit aan zijn zoon gaf) afgewisseld wordt met herinneringen aan zijn vader, en het is op deze momenten dat de figuur van de eenzame man echt dichtbij komt. Rudi was zo eenzaam, weten we nu, omdat hij nooit iemand heeft gekend bij wie hij steun kon zoeken. Niet bij zijn vader, niet bij zijn vrouw en ook niet bij zijn zoon. In een aangrijpende brief heeft hij dit aan zijn zoon uitgelegd; aangrijpend omdat hij de jongen niets verwijt, omdat hij slechts kan constateren dat zijn probleem onoplosbaar is. Definitief. Hiermee krijgen allerlei zijdelingse opmerkingen in de brieven, en in mindere mate in het verhaal van Jopie, plotseling een functie. Dit tilt het reisverhaal al boven veel andere uit. Een groot deel van de recente Indonesische reisverslagen is vervuld van nostalgie. Ook zijn er de oppervlakkige beschrijvingen van exotische armoede, stille kracht, oosterse ondoorgrondelijkheid en prachtige zonsopgangen boven de sawa's. Jansz heeft beide vermeden, noch is hij vervallen in een mystieke speurtocht naar zijn roots, iets waarvoor ik na Gideons droom een beetje bang was. Zijn beeld van Indonesië doet je iets. Hij is gefascineerd door de schoonheid van het landschap en de bewoners, gegriefd door de armoede van de boeren en de fietstaxirijders. Geroerd door de warmte die hij van sommige Indonesiërs ontvangt en dan weer geïrriteerd door de manier waarop hij als toerist wordt bejegend. Jansz' kritiek op de Indonesische samenleving is nergens belerend. Hij weet bovendien allerlei feiten die de moeite waard zijn, kundig gedoseerd in het verslag te verwerken. ERNSTJANSZ --- AUGUST HANS DEN BOEF Ernst Jansz: De overkant. Uitgeverij In de knipscheer. Prijs ƒ 28,50. ---