de Volkskrant Het Vervolg Deze week lijkt de Schiedamse werf Wilton-Fijenoord het dan toch definitief gered te hebben.; De bewindvoerders slaagden erin een akkoord te bereiken met de beleggers, zodat binnenkort de rechtbank de surséance van betaling kan opheffen. „Er kunnen dingen in dit land die niet mogen", riep nog niet zo lang geleden een van de betrokkenen. Theo Nijenhuis beschrijft de nachtmerrie van de affaire- Wilton. HET IS doodstil op de publieke tribune in de Weeszaal aan het Binnenhof. De RSV-enquêtecommissie ondervraagt CDA-voorzitter Piet Bukman. Een NOS-technicus gebaart nerveus naar een laatkomer dat deze moet oppassen voor de kabels op de vloer. De bezoeker ziet het nauwelijks. Hij is al in de ban van de sonore stem van het commissielid Van Dam: „Maar meneer Bukman, hebt u nu wel of niet in december 1983 de werf Wilton- Fijenoord verzekerd dat het bedrijf nog eens vier onderzeeërs mocht bouwen voor Taiwan?" Het antwoord zal Den Haag Vandaag nooit uitzenden. De scène is fictief. De RSV-enquêtecommissie is niet van plan de ontvlechting van het Rün-Schelde-Verolme-concern te onderzoeken op de lobby's, de blunders en het paniekvoetbal op het ministerie van Economische Zaken. Te pijnlijk? Insider Arie van der Hek, voorzitter van de vaste Kamercommissie voor Economische Zaken: „Welnee. Die laatste periode behoeft geen onderzoek. Daar zijn wy allemaal bijgeweest". Half Nederland herinnert zich de beelden. Flarden van werknemersbijeenkomsten van miljoen gulden. Het was een financiële injectie waarmee Wilton een stuk op weg kon. Scheeres — net drie maanden burgemeester — liep al weken met het plan rond, maar het zou nog weken duren voordat het idee aanvaard werd door bewindvoerders en minister Van Aardenne. Er klonk een bepaald onvriendelijke ondertoon door in een telex, waarin Van Aardenne Schiedam bedreigde met ingrijpen. De 39-jarige burgemeester bleef praten over zyn voorstel, al was het — behalve bij bonden en werknemers — eerst tegen dovemansoren. Directeur Sluis kreeg van bewindvoerders en Rijn-Schelde-Verolme de uitdrukkelijke opdracht om met Damen te blijven onderhandelen. Hoe die gesprekken verlopen zijn, viel te voorspellen. Damen schroefde met tegenzin het aantal ontslagen terug, maar zette daar op het publicitaire vlak een aantal blunders tegenover. De vliegtuigtrap-scène werd het bekendst. Terug uit Londen van een mislukte poging om een grote reparatie-order binnen te halen voor Wilton ontbood de scheepsbouwer op Schiphol het NOS-journaal en verklaarde dat ruj voor negentig percent rond was met bewindvoerders en Rijn-Schelde-Verolme. De Industriebond FNV kreeg een schok door deze verklaring. Districtsbestuurder Nas uitte openlijk zijn twijfel of een man als Damen wel de tact had om een „rood" bedrijf als Wilton-Fijenoord te leiden. Op 27 maart kreeg de Industriebond zijn zin. Bewindvoerders en Rijn-Schelde-Verolme gingen „om". Tot woede van minister Van Aardenne kreeg Damen de positie aangeboden van samenwerkingspartner. De minister zou nog weken blijven volhouden dat Damen de enige was die Wilton zou kunnen leiden. De bewindvoerders stelden op hun beurt dat een transactie met Damen niet de beste oplossing was. Damen had het al eerder gezegd. Zijn bod van zestig miljoen gulden was het uiterste. Damen legde zich neer bü een positie van „order-jager". Bij het ministerie van Economische Zaken en in de Tweede Kamer heerst nog steeds de overtuiging dat Damens analyses juist zijn en die van Wilton-directie en onderzoekers geflatteerd. Maar de wekenlange verhoren van de RSV-enquêtecommissie maakten de Kamerleden kopschuw. Was er destijds niet eenzelfde rotsvaste overtuiging ten aanzien van Verolme en het scheepsbouwconcern Rijn-Schelde? Wekenlang hebben bewind- --- DE VIJFHONDERD DAGEN VAN WILTON de Koninklijke Maatschappij De Schelde in Vlissingen. De leegstaande dokken van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij (RDM), waarvan het nog altijd vertrouwelijke rapport van McKinsey waarschuwde dat zeventig percent van het werk naar het buitenland zou verdwijnen. Het bureau kreeg ongelijk: het werd bijna tachtig percent. Maar dan de beelden die nooit zijn vastgelegd: de „overval" op de RDM, toen een delegatie ambtenaren van Economische Zaken onaangekondigd bü de directie binnenstapte en de lijst opeiste met namen en functies van de toen nog drieduizend werknemers (nu 1500). Of het beeld van het met marmer gelambrizeerde RSV-kantoor aan de Lange Voorhout in Den Haag. Directie en bewindvoerders van Wilton-Fijenoord kregen daar op 9 mei een pakket voorwaarden opgelegd, dat zelfs een tractorenfabriek in de Sovjet-Unie niet zou slikken De verzelfstandiging van Wilton-Fijenoord had een moeiteloze slotperiode moeten worden in de ontrafeling van de Nederlandse RSV-bedrijven. Maar „de vijfhonderd dagen van Wilton" waren een nachtmerrie voor werknemers en bonden en hebben het uiterste gevergd van bewindvoerders, directie en gemeente Schiedam. Financieel directeur T. Jonker probeerde I middenin de affaire op een rustige zondagmorgen zijn vrouw nog eens uit te leggen hoe de zaak in elkaar zat Jonker: „Bc ben halverwege opgehouden. Ik hoorde mezelf praten en dacht: dat kan allemaal niet gebeurd zijn". Van de bewindvoerders zijn soortgelijke uitspraken bekend. Al in november vorig jaar — toen de zaak-Wilton zich nog in alle beslotenheid ontwikkelde — gaven ze in een tussentijds verslag een doorkijkje. Het was het beeld van een team chirurgen dat te vaak de cirkelzaag krijgt aangereikt. Over hun verrichtingen bij de andere RSV-bedriJven schrijven zij: „Men bedenke dat zij (de bewindvoerders) in hoge mate rekening dienen te houden met de inzichten van de overheid, welke middels voorwaarden konden en kunnen worden afgedwongen". Toen de affaire-Wilton in januari uitgroeide tot een conflict met minister Van Aardenne van Economische Zaken moet de doorgaans flegmatieke bewindvoerder mr J. van Wessem uitgeroepen hebben: „Er kunnen dingen in dit land die niet mogen". Dat was eind januari toen de minister opperde om de Taiwanese onderzeeërs te laten voltooien bü de concurrent RDM en de nieuwbouwafdeling van Wilton failliet te laten gaan. Het is voor buitenstaanders büna onvoorstelbaar dat het ministerie van Economische Zaken en Wilton-Fijenoord vorig jaar nog in harmonie werkten aan een vervolgorder voor vier onderzeeërs voor Taiwan. Voortbouwend op de contacten van RSV-topman Stikker pendelden vertegenwoordigers van Wilton tussen Schiedam en Taipeh. Het grootste probleem was hier om de vervolgorder van twee miljard gulden binnen te krijgen. Bü de eerste omstreden opdracht wist de Schiedamse werf al dat de marine van Taiwan zes onderzeeboten wilde hebben De Taiwanezen besloten de opdracht echter in twee fasen te verstrekken. Het probleem was hoe de vervolgopdracht geaccepteerd te krijgen na het parlementaire tumult over de eerste order. Voor de lobby ging Wilton-Füenoord een combine aan met Philips en de collega-werf Van der Giessen-de Noord. Voor Philips zou de opdracht een belangrijke order betekenen voor de dochter Hollandse Signaal in Henge-10. Van der Giessen wilde een exportvergunning hebben om Taiwan mijnenjagers te mogen leveren. Het elektrotechnisch bedrijf Holec sloot zich aan. De vier voerden gesprekken met kamerleden en partijbestuurders. Toen de vervolgopdracht in de publiciteit kwam, lagen de kaarten voor Wilton es. gunstig. De WD was ronduit voor, wat fractieleider Nijpels bevestigde met zyn publicitair uitgekiende huwelijksreis naar Taiwan. Het CDA was eveneens voor, onder wie partijvoorzitter Bukman. Volgens verschillende bronnen heeft hü de Wilton-directie nog in december verzekerd dat het wel goed kwam. De PvdA aarzelde. De tegenlobby was echter effectiever. Shell — bü de vorige onderzeebootorder uit de Volksrepubliek gezwiept — begon weer vaste voet te krijgen op het vasteland van China. Samen met Exxon kreeg de oliemaatschappij in het najaar een exploratiecontract voor een blok van de Zuidchinese Zee. Pakhoed — met grote belangen in de Rotterdamse haven — begon oppositie te voeren met het baggerbouwconcern IHC Holland en Unilever in de achterhoede. Het laatste concern heeft overigens stelselmatig ontkend dat het betrokken was bü het steekspel. De exportvergunning van Wilton — aangevraagd op 21 oktober — werd exact drie maanden later afgewezen door het kabinet Kort tevoren was een economische missie onder oud-staatssecretaris Dik nog naar Taiwan gestuurd om de bereidheid te peilen voor bijkomende civiele orders. Eind december — het resultaat moet zün tegengevallen — liet premier Lubbers weten dat Nederland het „gegeven woord" tegenover de Volksrepubliek China niet zou breken. Geen tweede Taiwanese opdracht. „Bij de ontrafeling van het RSV-concern waren we achterin de trein gezet. Wü zouden als laatste aan de beurt komen. ledereen wist niet beter dan dat wij met de Taiwanese opdracht zelfstandig uit surseance van betaling zouden komen," zo typeerde waarnemend voorzitter Wim van Schellenbeek de situatie. Wilton-Fijenoord was in een klap een noodlijdend bedrijf geworden. Het moederconcern Rijn-Schelde-Verolme had voor de opzet van het ambitieuze kolengraafproject in de Verenigde Staten 400 miljoen gulden geleend bij verschillende dochterbedrijven. Wilton had 260 miljoen bijgedragen, waarvan nog steeds 210 miljoen „openstaat". Na die greep in de kas kon de werf niet overeindkomen zonder orders of overheidshulp. Die hulp werd toegezegd, maar kwam niet. Büna twee maanden later gaf Sluis in een zeer emotionele rede voor zün werknemers een samenvatting in de vorm van een satirisch sprookje. „Er was eens," zei hü, „een goede fee die beloofd heeft ons te helpen. De fee heeft beloofd de zieke te helpen met een bloedtransfusie, maar ze stelt het maar steeds uit. Ze is zo bezorgd voor de zieke dat ze steeds weer nieuwe doktoren aan het ziekbed roept. Ze hoopt dat een van de artsen zal adviseren om de zieke een of twee benen te amputeren". De werknemers hadden geen enkele moeite met de vergehjking, maar ook de goede fee (minister Van Aardenne) zal de strekking volstrekt duidelijk zyn geweest. Sluis dreef de spot met Van Aardenne, die de Tweede Kamer had moeten toezeggen dat het kabinet zou uitkijken naar vervangend werk voor Wilton-Füenoord. De motie — ingediend door Van Aardennes partijgenoot Jacobse — is nooit uitgevoerd. Hetzelfde leek te gebeuren met de toezegging dat Wilton veertig miljoen gulden overheidssteun kon krijgen (de bloedtransfusie). Eerst liet Van Aardenne twee onderzoeken uitvoeren, waaruit Wilton naar voren kwam als een gezond bedrijf ABN-topman en oud-minister mr drs H. Langman was een van de onderzoekers. Hü kwam tot de conclusie: „Wilton-Füenoord is de meest complete werf, én door zün locatie en reputatie van vakmanschap strategisch van groot belang voor de Rotterdamse haven". Langman stelde voor dat Wilton de reparatiecapaciteit met tien percent zou terugbrengen en dat Wilton een rijkslening van veertig miljoen zou krijgen. Onder die voorwaarden zouden de banken nog eens 25 miljoen willen financieren, waarmee het „gat van RSV" gedicht zou zün. Maar de kaarten lagen inmiddels anders. Toen Sluis op 20 februari in De Doelen in Rotterdam een staande ovatie oogstte van zün werknemers, klapte op de eerste rij de scheepsbouwer Kommer Damen uit Gorinchem beleefd mee. Damen had belangstelling voor Wilton en de Wilton-directie zag in Damen perspectief. De directie van de Schiedamse werf had grote bewondering voor Damens acquisitie-apparaat Damens assemblagebedrijf haalt aan de lopende band orders binen en had buitenlandse contacten, die Wilton nog niet had. Bovendien had minister Van Aardenne in een zoveelste brief aan de Kamercommissie voor Economische Zaken een fusie tussen Wilton en Damen als voorwaarde gesteld voor de steunverlening. Kommer Damen is een buitenbeentje in de scheepsbouwwereld. Hü is de confectionair onder de nieuwbouwwerven. Ongeveer vüftien werven in het land bouwen voor hem casco's, kale schepen die bü het assemblagebedrijf in Gorinchem wachten op een koper. Als er een contract binnen is, levert Damen desnoods binnen enkele weken een schip. Damen gaat er prat op dat hü een spijkerharde zakenman is. De werven die voor hem casco's bouwen zün het daarmee eens. Ze werken voor Damen, omdat er verder bijna geen werk is. De staf van Damen is de laatste om dat te ontkennen. „Wü adviseren ze ook om niet alleen voor ons te bouwen, maar ook uit te küken naar ander werk," aldus een van Damens medewerkers. Damen zag in Wilton-Fijenoord de mogelijkheid om grotere schepen te bouwen dan patrouillescheepjes en blusboten. Hij was allereerst geïnteresseerd in de nieuwbouwafdeling van Wilton-Fijenoord. Cynici zeggen achteraf dat zijn eerste interesse lag bij de vijftig miljoen winst op de twee Taiwanese onderzeeboten. Maar over de reparatie wilde hjj ook praten. Achteraf bhjkt dat de verhouding tussen de directies van Wilton en Damen Shipyards zeer snel verslechterde. Damen stelde zware eisen: hü wilde niet meer dan zestig miljoen betalen („een appel zonder ei," spotte de Industriebond FNV) en hield vast aan de oorspronkelyke faillissementsconstructie van minister Van Aardenne. Daarbij — en Damen kwam er rond voor uit — zou een aantal onderaannemers nooit meer hun geld krijgen. De bom barstte begin maart, toen Damen aankondigde dat hü bij een overname ongeveer duizend (van de tweeduizend werknemers) zou ontslaan. Hij legde die verklaring af in de voltallige ondernemingsraad. De bewakingsdienst van Wilton kwam eraan te pas om de scheepsbouwer ongehavend naar zijn auto te loodsen. De mededeling was voor de Industriebonden FNV en CNV het signaal om Wilton-Füenoord te bezetten. Het nieuws over de plannen van Damen was de werf al over gegaan. Vanaf die dag lag Damen er voor de werknemers uit: „Als Damen dit bedrijf wil hebben kan hü het krijgen: tot op de grond afgebrand en met de kranen horizontaal." Een klein bord aan de poort meldde ten overvloede: „Er wordt van een Damen niet verwacht dat zü duizend man verkracht." Damens rol was in feite op dat moment uitgespeeld, al heeft het weken geduurd voordat de overname definitief van de baan was. De kiem voor zün vertrek werd gelegd door burgemeester drs Reinier Scheeres van Schiedam. Op de dag van de bezetting publiceerde Scheeres de „Schiedam-optie". De gemeente was bereid de grond en de gebouwen van Wilton-Füenoord te kopen voor veertig voerders, directie en burgemeester Scheeres moeten onderhandelen om tenslotte zeer magere levensvoorwaarden los te krügen voor Wilton-Füenoord, plus een rijkslening van 25 miljoen gulden tegen commerciële voorwaarden. De officiële steunvoorwaarden ademen wantrouwen. „U zult uw prijzen op bedrijfseconomisch verantwoorde calculaties baseren." En: „U zult de produktie-capaciteit van uw onderneming niet zonder mün toestemming uitbreiden." Het zwaartepunt voor Wilton-Füenoord ligt in de beperkingen van de specialiteit van de werf. de bouw van marineschepen en korvetten. Strikt genomen mag Wilton buitenlandse orders binnenhalen; maar als de werven RDM en De Schelde op dat moment een dergeujke opdracht zouden kunnen uitvoeren, moet Wilton het werk afstaan. Orders van de Nederlandse marine zijn in elk geval voorbehouden aan RDM en De Schelde. De Schelde heeft nooit een reactie gegeven, hoewel volgens het kamerlid Van der Hek er in Vlissingen wel gemord is. De RDM was op dit punt duidelijker. In een memorandum aan de vaste Kamercommissie heeft de werf duidelijk gemaakt dat de Schiedamse concurrent niet welkom is op de exportmarkt Van Aardenne wil dat Wilton en RDM nog eens gaan praten over marktafbakening, zoals Wilton dat ook moet met De Schelde. De RDM heeft min of meer al het ontwerp geclaimd van de onderzeeërs die Wilton nu bouwt voor Taiwan. De Wiltondirectie bewaart een taktisch stilzwijgen over de komende gesprekken, maar wie er burgemeester Scheeres van Schiedam naar vraagt, krijgt te horen dat dit wel weer een rechtszaak zal worden. . Om de toonzetting van de komende maanden aan te geven nog twee uitspraken. RDMdirecteur ir P. Eijsker. „Al die verhalen over dat zo zielige bedrijf Wilton-Fijenoord... Zü hebben zowel hun nieuwbouw als hun reparatie kunnen redden." Of de mening van voorzitter Albert Etman van de ondernemingsraad bü Wilton: „Wij worden de wedstrijd ingestuurd met een ijzeren bal aan het been." THEO NIJENHUIS Een tweede serie Taiwan-duikboten mag niet van de regering. December 1983. Drie heren van Wilton-Fijenoord op de publieke tribune van de Tweede Kamer: v.l.n.r. bewindvoerder Van Wessem, directeur Sluis en directeur Jonker. In de kantine de werknemers van de Schiedamse werf. --- EINDREDACTIE SIETSE VAN DER HOEK & DICK SLOOTWEG 7Rosaline heet ze en in 'Stompwijk staat het dierencrematorium. En: de streken van Don Pedro. n Joost Swarte, R.: ' roeien de strip. literatuur - aangeschc VORMGEVING LUCY PRIJS aWadhoo wordt al Neckermann-eiland genoemd: de Malediven. 3 Uit eenzaamheid, familiegeheim en pijn wordt een nieuwe jood geboren, een trotse jood buiten ; Israël. 5 9 De rode burgemeester van Londen is een bezeten bestrijder van racisme. „Het gaat erom jë langzaam van vooroordelen te bevrijden." Ook: het vuurtheater van André Heller. Een leven „voorde socialistische zaak". Anna Louise Strong: Amerika, Rusland, China, 1885-1970. ---