DE POËZIE VAN NELLY SACHS VERTAALD In alle talen: help! Nelly Sachs; Gloeiende raadsels, vert. Huub Beurskens, Uitg. Meulenhoff, Prijs ƒ 18,50. Op 16 mei 1940 vloog de in 1891 geboren dichteres Nelly Sachs samen met haar dertig jaar oudere moeder van Berlijn naar Stockholm. Daar zou ze tot haar dood op 12 mei 1970 blijven, hoewel ze oorspronkelijk van plah was om van Zweden verder te reizen naar de Verenigde Staten. Het was een vlucht op het laatste nippertje, die door de tussenkomst van o.a. Selma Lagerlöf, met wie Nelly Sachs al sinds 1907 korres pondeerde mogelijk was geworden. Behalve een verzameling 'Legenden und Erzahlungen', uit 1921, waarin vooral middeleeuwse christelijke onderwerpen zijn naverteld, was er nooit iets van Nelly Sachs in boekvorm verschenen. Wel waren sinds 1929 in dagbladen en tijdschriften gedichten van haar gepubliceerd. Opgegroeid in een gegoed burgerlijk milieu in Berlijn behoorde zij tot dat deel van de joodse bevolking, bij wie het eigen jodendom door een vergevorderde assimilatie, of beter acculturatie, schijnbaar op de achtergrond was geraakt Dat Nelly Sachs desalniettemin naast Gertrud Kolmar (1869 - na 21 februari 1943) en Else LaskerSchüler (1869-1945) een van de grote joodse dichteressen van onze eeuw is geworden, was in 1940 niet te voorspellen. Nelly Sachs werd door haar verbanning niet tot zwijgen gebracht zoals vele anderen. Ook van een taaicrisis kan men bij haar niet spreken. Het tegendeel is veeleer waar. Met en in de moedertaal neemt ze haar vaderland mee in de emigratie. In en met die taal solidariseert ze zich en leeft en lijdt ze mee met het vervolgde joodse volk, dat nu weer héér volk geworden is. Niet de taal, hoogstens het schrijven van gedichten trekt zij in twijfel: „Dit lijdend papier/ ziek al van het stof-tot-stoflied/het gezegende woord ontvoerend/terug misschien naar zijn magnetisch punt/dat goddoorlatend is-". De situatie van de mens blijft uitspreekbaar: ,Vocalen en consonanten/roepen in alle talen:/Help!" Evenmin als ze haar burgerlijke afkomst en levenswijze verloochenen wilde en kon, was zij in staat om de taal van dit milieu in twijfel te trekken. Vooral in haar eerste bundels komt een traditioneel woordgebruik zonder veel neologismen voor. In haar latere bundels wordt de schrijfwijze geconcentreerder. Continuiteit komt tot stand door het gebruik van steeds terugkomende woorden als 'verlangen', -stof, -zand', 'sterren' en 'nacht'. Raadselachtig De gedichten zijn daardoor niet banaal of simpel. Voor een groot gedeelte zijn ze zelfs raadselachtig. Maar het raadsel heeft geen betrekking op vorm of taalgebruik. Het zijn de raadsels van het bestaan waarop ook Nelly Sachs geen pasklaar antwoord heeft, maar waarmee ze zich geconfronteerd ziet. Naar de beantwoording ervan zoekt ze hartstochtelijk („gloeiend"). Haar woordgebruik is duidelijk 'beinvloed door dichters uit de Duitse Romantiek zoals Novalis. De naam van de in die tijd herontdekte mysticus Jakob Böhme wordt in de literatuur over Nelly Sachs eveneens herhaaldelijk genoemd. Belangrijker en beslissender lijkt mij overigens het kontakt met de wereld van de joodse mystiek in de vertalingen en bewerkingen van Martin Buber. Haar gedichten bevatten een sterk mystiek element Ze hebben, hoewel soms een wanhopig, nooit een resignerend karakter. Hoe belangrijk Martin Buber voor Nelly Sachs is geweest en hoe bewust zij haar gedichten chreven heeft, blijkt uit een die zij na een lezing over Buber aan de spreker, Hugo Bergmann. schreef. Bergmann citeert er passages uit in een schrijven aan Buber: "Uw lezing over Buber heeft erg veel indruk op mij gemaakt Deze dingen betekenen zo veel, zo veel voor mij en ik vind het niet alleen de waarachtigste, maar eigenlijk ook de enige weg, die een verdiept en de gehele mens heiligend jodendom kan gaan. Merkwaardig genoeg heb ik bij bevriende Zweedse dichters, die ik met Buber probeerde vertrouwd te maken en aan wie ik de chassidische verhalen uitleende, de ervaring opgedaan, dat ook diegenen die ieder vastgelegd dogma van de hand wijzen, de opvatting van het jodendom over de tot nu toe niet verloste, maar op verlossing wachtende wereld heel goed met hun vaak met het existentialisme verwante opvat-* tingen in overeenstemming kunnen brengen." De brief dateert uit 1948, korte tijd nadat het Nelly Sachs gelukt was om een uitgever voor haar eerste bundel te vinden. De door haar gewenste titel 'Dein Leib im Eauch durch die Luft' werd door de uitgeverij (Aufbau in Berlijn) niet geaccepteerd en zo waren de gedichten in 1947 onder de titel 'In den Wohnungen des Todes' verschenen. Naturalisatie Ook toen in 1949 bij BermannFischer in Amsterdam haar tweede bundel 'Sternverdunkelung' verscheen, wees nog niets op het latere succes. In 1950 wilde Nelly Sachs zich in Zweden laten naturaliseren, omdat "we door de jodenvervolging onze gehele familie hebben verloren". Het verzoek werd door de Zweedse autoriteiten afgewezen, omdat "de mogelijkheden van de aanvraagster om zich zelf te kunnen verzorgen, hoogst twijfelachtig zijn." In 1952 werd het derde verzoek tenslotte ingewilligd. In de Bondsrepubliek was Nelly Sachs vrijwel onbekend. Haar mysteriespel over het lijden Is-, raels, Eli, werd afgewezen als te weinig joods om het publiek te kunnen overtuigen. Pas tegen het einde van 1956 verschenen haar eerste gedichten in de Bondsrepubliek, in het door Alfred Andersch geredigeerde literaire tijdschrift Texte und Zeichen. Het succes kwam pas na 1960. Na de Droste-Hülshoffprijs in 1960, kreeg zij in 1965 de vredesprijs van de Duitse boekhandel. In 1966 tenslotte werd zij samen met J. S. Agnon met de Nobel-prijs voor literatuur onderscheiden. Het is een goede gedachte geweest om een ruimere keuze uit de poëzie van deze grote dichteres in een Nederlandse vertaling te laten verschijnen. Huub Beurskens heeft onder de titel Gloeiende raadsels voor uitgeverij Meulenhoff een aantal gedichten vertaald en van een korte toelichting en documentatie voorzien. Over het geheel genomen zijn zowel de keuze van de opgenomen gedichten als de vertaling bevredigend. De toelichting geeft nuttige en noodzakelijke informatie en de schrijver gaat uitvoerig in op de gedachten van Martin Buber. Maar juist ómdat Martin Buber en zijn betekenis voor Nelly Sachs vermeld worden, lijkt mij de opmerking in 'Over de keuze', waar Beurskens de mening van Paul Kersten overneemt, niet helemaal overtuigend. Het is de vraag, of bij lyriek als die van Nelly Sachs de door Beurskens geciteerde zin van Kersten werkelijk van toepassing is: „Maar waar het gaat om poëtische vormgeving en de kritische beoordeling daarvan, moet het geloof ophouden." Het gevaar van een al te eenzijdig estheticisme is dan niet denkbeeldig. Ontnemen zulke gedachten niet de basis aan deze lyriek, die uit "het geloof' in dit geval beter "het joods zijn", is ontstaan en noodzakelijk werd? Bovendien zijn de gedichten zo goed, dat ze zich kunnen permitteren om een 'geloof te hebben. Vertaling Het vertalen van poëzie is en blijft een hachelijke zaak en vooral bij moderne gedichten is aan een tweetalige uitgave de voorkeur te geven. .Beurskens heeft in het jubileumnummer van De Revisor vorig jaar zelf opgemerkt dat er op vertalingen "altijd wel wat op en aan te merken valt" en ik ben het volledig eens met zijn opmerking, dat het er vooral om gaat "dat de vertaling ervan blijk geeft het 'origineel' te hebben begrepen". Detailkritiek is zeker weinig zinvol. Tóch vraag ik mij af, waarom 'Muschel deines Ohres' met *mossel van je oor' (pag. 40) vertaald is. Een in het Duits in dit verband volkomen onopvallend woord wordt in de Nederlandse vertaling door een zeer ongebruikelijk vervangen en krijgt daarmee een nadruk, die ln de oorspronkelijke versie naar mijn mening niet aanwezig is. In het gedicht 'Je hebt het signaal getekend...' (pag. 60) is de vertaler het slachtoffer van de slordigheid van de Duitse uitgever geworden. De door Beurskens voor zijn vertaling gebruikte uitgave van de 'Bibliothek Suhrkamp' heeft hier in de zesde regel het woord 'heimatlos', dat correct met 'ontheemd' is vertaald. In de eerste, in 1968 in de Inselbücherei verschenen, druk echter staat het tegenovergestelde 'heimatlich', dat ook veel beter in de samenhang van het gedicht past De eerste druk is, naar men mij bij de uitgeverij verzekerde, correct; de latere versie is aan een technische fout te wijten en zal in een volgende druk worden gecorrigeerd. Voor de intensiteit, waarmee men zich in de Bondsrepubliek met de gedichten van Nelly Sachs bezig houdt, is het een droevige zaak, dat een zo zwaarwegende drukfout pas vele jaren na het verschijnen van deze uitgave ontdekt wordt. In het gedicht Steeds op het hellend vlak...' zijn de regels „und wieder aufbricht/ das Samenkom der Nacht/ im Schauder der neuen Sprache hineingeflüs-^ tert/ in die Wurzelblatter des Planeten/ vor der Morgenröte als volgt vertaald: „en weer' breekt/ de zaadkorrel van de nacht op/ in de huivering van de nieuwe taal/ gefluisterd binnen,/ de wortelbladeren van de planeet in,/ voor het morgenrood De datief „im Schauder" maakt duidelijk dat 'aufbrechen' hier 'openbreken' betekent In het Nederlands is het verschil niet te zien. Voor de nederlandstalige lezer was 'openbreken' toch een veel eenvoudigere oplossing geweest. Waarschijnlijk een drukfout is de vertaling van "das Vier Winde Tuch" met „het vierwinden-. hoek" op pag. 57. Belangrijker dan bovenstaande op- en aanmerkingen is het bestaan van deze uitgave, die een goede mogelijkheid biedt om met het werk van Nelly Sachs kennis te maken. Ook voor het lezen en begrijpen van de originele gedichten kan het een waardevol hulpmiddel zijn. CAREL TER HAAR Nelly --- BRIEVEN AAN CS In - uit Jammer, die voorspelbare afloop - man wordt, door geratel van pantserwagens over de keien wakker; in zijn eigen kamer in een stadje) ergens aan gene zijde van het IJzeren Gordijn - van „Aan de Noordzee." Dat Hermans' hoofdpersoon de bruilach van de Noordzeebranding niet sou vermogen te horen, was de oplettende lezer reeds voor het einde van de tweede kolom van dit verhaal duidelijk. In de 32-ste en 31-ste regel van onder stelt de auteur zijn hoofdpersoon in het genot van een „in- en uitreisvisum" voor tien dagen. Met zo'n document was hij zijn land natuurlijk nooit uit gekomen. Grensautoriteiten van landen ten oosten van het IJzeren Gordijn plegen voor een uitstapje naar het westen nu eenmaal een UIT- en INreisvisum te verlangen - andere landen hanteren doorgaans een zelfde regel; eerst er uit daama weer er in. P A. KOSTER Hotte Thomas Pynchon In het CS van 18-7-'80 schrijft P.M. Reinders in zijn bijdrage over het korte verhaal in Amerika dat 'sommige van de beste schrijvers van nu zich afzijdig houden van het korte verhaal'. Hij vermeldt vervolgens diverse schrijvers waarvan hij geen enkel verhaal zou kunnen noemen, o.a. Thomas Pynchon. Maar ook van Pynchon zijn enige korte verhalen gepubliceerd voor zijn eerste roman V. in 1963 verscheen. Zijn eerste verhaal 'Mortality and Mercy in Vienna' stond in Epoch Magazine (voorjaar 1959) en is enige jaren geleden opnieuw uitgegeven door Aloes Books, London (z.j.). Voor zover mij bekend zijn daarna nog drie andere verhalen van Pynchon gepubliceerd: 'Under the Rose' (in Noble Savage, hr. 3), 'Entropy' (in The Kenyon Review) en 'Low-Lands' (in Epoch Magazine, 1960). Ook dit laatstgenoemde verhaal is herdrukt door Aloes Books, London (1978). K. VAN DER HOOFD Amstelveen --- De staat als kannibaal Octavio Paz:Elogro filantrópico. Uitg. Seix Barral. 348 p.. ƒ 17,25 De Mexicaanse dichter/essayist Octavio Paz munt uit in het vinden van mooie titels. Zijn nieuwste essaybundel, uit 1979, heet El ogro filantropico (De filantropische menseneter). Die menseneter is de Staat, meer in het algemeen bedoeld als de Bureaucratie, dé realiteit van deze tijd, het grote spook dat door de wereld waart. Liberalen en socialisten hebben ongelijk gekregen, meent Paz. De Staat heeft zich niet beperkt tot de rol van toezichthouder, laat staan dat hij verdwenen zou zijn. Hij heeft, integendeel, in heel wat landen het monopolie op administratieve en technische kennis en soms ook de controle op de wapens en de communicatie- en publiciteitsmedia. De bureaucratie is een klasse geworden. Het eerste deel van El ogro filantrópico bevat beschouwingen over Mexico, aansluitend op essays uit Het labyrint der eenzaamheid (1959; vert 1975, De Arbeiderspers). Ook nu beperkt Paz zich niet echt tot Mexico. Men hoeft er het namenregister maar op na te slaan om te constateren dat hij weer gemakkelijk heenstapt over grenzen en oceanen. Ook in dat opzicht lijkt Paz op die andere globetrotter, Elias Canetti. Hij heeft de filosofie, de Oosterse incluis, in zijn zak en zijn kennis van de wereldliteratuur helpt hem, behalve aan opschriften, aan beelden en vergelijkingen. In deel twee zijn de beschouwingen min of meer toegespitst op de situatie na 1968, ook in Mexico het jaar van de rebellie en de verwachtingen. De USSR en de verwording van het marxisme komen veelvuldig ter sprake. Het verbijstert Paz dat nog altijd velen Goejag als een incident of een bijkomstigheid zien en niet als een wezenlijk kenmerk van de Staat Rusland. De enige adel die hij erkent wordt gevormd door de dissidenten. Paz - een bewonderaar van Marx als filosoof, historicus en econoom, niet als achterhaald profeet - blijft optimistisch pleiten voor de wapens van de kritiek en de analyse, tegen abstracties en simplificaties in. "Kritiek is, voor mij, een vrije vorm van engagement". Het derde en laatste deel bekijkt de relaties tussen de schrijver en het fenomeen Macht. Sartre krijgt er van langs, met, in een later toegevoegde noot, excuses, want zoveel jaren na de eerste verschijningsdatum van het bewuste essay - ze verschenen vrijwel alle tussen 1970 en 1978, meest in Paz' "eigen" blad Plural - denkt ook de Fransman er anders over. Zie wat Paz in 1973 over Sartre schreef: "Na de tongstruikelende taal van Husserl en Heidegger spreekt hij nu in onstuitbare stromen over wat op de zes continenten gebeurt, zal gebeuren en over het waarom van elke gebeurtenis. Een Diogenes van het zesde arrondissement van Parijs? De Griek woonde naakt in een ton; Sartre loopt gehuld in een wolk van woorden. De één was een laconieke wijze; de ander is een filosoof die zijn mond niet kan houden." Sartre vond - vertelt Paz - de Chinese revolutie antibureaucratisch en antwoordde op de vraag of er niets tegenstrijdigs school in de voorgewende vrijheid van de massa en het opleggen van één enkel denken (dat van Mao), dat Mao's denken heel algemeen was en dat iedereen het Rode Boekje naar eigen goeddunken kon interpreterenHet zou goed zijn als deze bundel cultuurhistorische beschouwingen in het Nederlands werd vertaald, juist omdat Paz zo onhollands veel van intellectuelen verlangt Hij verfoeit het dat ze, bij de vraag wat te doen tegen de voortschrijdende bureaucratisering, hun schouders ophalen met een berustend "Wist ik het maar", en stelt dat het hun taak is te proberen te weten. BARBER VAN DE POL --- Een Griek zonder heimwee Dimitris Chatzis: Het dubbele boek, vert. Hero Houwerda. Uitg. Bert Bakker, 140 p. Prijs ƒ 19,50. In 1975, een jaar na de val van de kolonelsdictatuur, mocht en wilde Dimitri Chatzis uit Boedapest, waar hij 26 jaar als balling had gewoond, naar Griekenland terugkeren. Al die jaren had hij, zoals hij onlangs in een vraaggesprek heeft gezegd, „met Griekenland geleefd", met dat land ook „als beweegreden om te werkem". Dat hij terugkeerde, zei hij in hetzelfde interview, was dan ook alleen een gevolg van zijn beroep - hij had in Boedapest lessen Nieuw-Grieks gegeven - en van zijn hartstocht voor de taal en de geschiedenis. „Als ik dokter, architect of stierenvechter was geweest, zou ik ook buiten Griekenland kunnen leven." In dat leven-met-Griekenland, om hem nogmaals te citeren, „was geen enkele romantiek, geen enkele idealisering en geen enkele nostalgie. Ik koester een dodelijke haat voor elke zoetelijkheid, blauwe hemel en Grieks licht en al dat gewas waarmee wij de anderen voeren en zij ons - een soort nationale sport." Geen heimwee dus, als we hem mogen geloven, dreef hem terug naar Griekenland, maar of er misschien een element heeft meegespeeld van wegwillen-uitHongarije, daarover heeft de nu 67-jarige schrijver zich nog niet direct uitgelaten, al heeft hij zich wel met klem uitgesproken voor „een Eurocommunisme of Eurosocialisme". Het Dubbele Boek, de eerste roman die hij na zijn terugkeer schreef, heeft niet alleen tot onderwerp het gebrek aan heimwee, maar ook het oorspronkelijke wegwillen uit Griekenland. Het verhaal gaat over zichzelf (maar wel in de hij-vorm, „de schrijver") en over een „beschrevene", Griekse gastarbeider in Duitsland die zich daar totaal vervreemd voelt maar evenmin behoefte heeft aan terugkeer. Deze Kostas nu lijkt, met zijn totale vervreemdheid en zijn gebrek aan heimwee, niet bepaald een representatieve Griekse gastarbeider. In het boek komen ook anderen voor, zoals Skourojannis, die, als hij na twintig jaar in zijn bergdorp terugkomt, de kleine gemeenschap die hij zich herinnerde gedesintegreerd vindt - een motief dat Chatzis al indringend had beschreven in zijn in Hongarije geschreven verhalenbundel Het einde van onze kleine wereld. In het uiterst merkwaardige zesde hoofdstuk „De laatste beer van de Pindus" wordt verteld hoe deze Skourojannis alleen nog maar gezelschap vindt bij een berinnetje, dat hij ook nog verliest als ze in winterslaap gaat Het boek gaat vóór alles over de „verloren generaties" van na de tweede wereldoorlog, en dat zijn er twee. De vader van Kostas was als kleermaker in een vlaktedorp actief in het verzet tegen de Duitsers. Hij raakt in het kader van de burgeroorlog, waarin het woord „verzet" een uiterstlinkse en dus strafbare lading krijgt, verzeild in een proces van opperste vernedering, juist omdat hij niet, als zijn vrienden, wordt geëxecuteerd maar gespaard en tenslotte tot het tekenen van „spijt-verklaringen" gebracht. Zijn zoon, de hoofdfiguur uit het boek, zal pas na zijn dood vernemen welke rol hij tijdens de bezetting heeft gespeeld - de uitgedoofde vader zelf praatte daar niet meer over. Deze „fysieke overleving", een veelbesproken motief uit de Griekse literatuur (ook poëzie) van na de burgeroorlog, beheerst de denkwereld van de zoon Kostas die zich zelfs een Kasper Hauser voelt, als „onbeschrevene" op de wereld geplaatst. Eerlijk, simpel; begiftigd met een klein maar gezond verstand („met mijn kleine hersenen" schrijft de vertaler, m.i. minder gelukkig) is het toch nog een soort positieve held geworden, aan wie de schrijver zelf zich kan optrekken. Meermalen neemt Kostas, de ikfiguur, het initiatief in handen en richt zich tot de schrijver. Bij andere gelegenheden - zoals in de, overigens aanvechtbare, wordingsgeschiedenis van de burgeroorlog - meldt de schrijver dat hij het schrijven nu even helemaal zélf voor z'n rekening neemt Tegen het slot gaat hij zelfs een soort liefdesverhouding aan met de zuster van de ik-figuur, die als draagster van alle smarten van „het Griekendom" wordt voorgesteld. En het boek eindigt toch nog hoopvol, met de beschrijving hoe de schrijver en de „ik" elkaar vinden. Niet idealiseren Altijd al onaangenaam getroffen (maar dat is waarschijnlijk iets strikt persoonlijks) wanneer bijvoorbeeld de toneelschrijver zichzelf op het toneel laat verschijnen of de striptekenaar zich mengt in eigen strips, werd ik bij eerste lezing, naar ik moet bekennen, tureluurs van deze „dubbele bodem" onder het dubbele boek. Bij de tweede - en een dubbel boek moet je tweemaal lezen - viel me toch de knappe compositie op en de wijze waarop elk der zeven hoofdstukken één geheel vormt Toch prefereer ik de fragmenten - zoals de korte romance tussen de eerlijke maar nuchtere Kostas die geen zin heeft om in het bos te wandelen en Erica, het eerlijke maar romantische Duitse meisje - waarin je vaste vertel-grond onder de voeten voelt en geen dubbele bodem. Meer dan een „belichting van het gastarbeidersprobleem" zoals de flap suggereert, is dit boek een belichting van het probleem Chatzis, een weg-schrijving van elk begin van idealisering van „het Griekendom" (to romeikó), een boek van eenzaamheid, zoals de schrijver zelf zegt aan het slot. En vóór alles geen galm, geen holle woorden. De visie op de kolonelsdictatuur als „incident", dat veel Grieken in het buitenland in staat stelde demagogie te bedrijven, op te scheppen of slachtoffer te spelen, zonder dat er daarna eigenlijk veel zou zijn veranderd („wat moeten we nu zonder dictatuur?"), die visie is in dit opzicht even irriterend als intrigerend. De verharding van de Grieken die samengaat met de veldwinnende geldzucht is sterk beschreven, maar in zijn globale ontluistering van het naoorlogse (na-burgeroorlogse) Griekenland kan ik de schrijver lang niet altijd volgen. Hij komt een beetje in de buurt van Henry Miller die in zijn Kolossos of Maroussi ook het ideaal stelde van de arme Griek als de goede Griek. Het is echter verblijdend dat één der binnen Griekenland meestgelezen romans in het Nederlands is verschenen. Vertaler Hero Houwerda had een verre van makkelijke taak. Chatzis' simpele, „kleine" taal is niet steeds overgekomen, maar over de hele linie en op enkele aanvechtbaarheden na is de vertaling toch zeer geslaagd. F.G.VAN HASSELT Omslag van Het dubbele boek --- Kinderboek Eerzucht SSfr. De boeken van gaan eigenlijk altiÏH onaantrekkelijk ni Q Ellen uit Het Berenh, in Wie had gelijk Man" de hoofdpersoon — ^ kast om grote-menV ken af te luisteren ai telligente, geestige It 1 ^ — Het boek van loers is als haar leen van een drieï maar ook nog twee vèïï de kinderen in huis r kind dat ik graas kennen. ^ De vijftienjarige GW zomer huur je maar , ' a ^ tijd (Querido ƒ 15,90) u° r door eerzucht. Zij vv? v ^ hoofdredactrice worde 1 schoolkrant Ze weet ze daarvoor de meest ^ figuur is en als de 1 redactrice bekendma^, het felbegeerde baantje* ••w x*v. waant ö >* ry Liebermann zal huilt ze van woede en ui ling. De buitengewoon^ lerares nodigt haar uit J 5 mer bij haar op het ni! door te komen breng.,, helpen met de vele l 0 g.ï.' eigen kinderen. Pas a |, enthousiast heeft w. ze is nog nooit eerder kantie geweest! - hoort. Jerry ook van de partii Ze heeft dan nog maa r S voor ogen: ze zal aantonen in alles beter is dan hij In de praktijk blijkt datlijk: soms moet ze Jerry vinden, of ze wil of niet' overtreft ze hem in kracht ze kan worstelen als een nt ook bij slagbal blinkt 'ze u.ryweet met zijn gevoelige pak zelfs de lastige, kleine^, thy voor zich te winnen Dersterft aan een hersentun-' aan de zomervakantie dl» danks dit tragisch sterfvoor Gloria zeldzaam fijn», weest, komt een eind. Na een jaar strijden macht krijgt Gloria haai Jerry trekt zich uit de redj terug. Juist dan gaat ze bes dat hij haar altijd net zot* vend behandelt als hij Dorothy behandelde: hij medelijden met haar! Ze beert haar leven te betere: geeft een van haar medeiet; gen een pluimpje, zomaar aardig te zijn! De zomer van Gloria inhei: ge landhuis met al die kind! wordt erg goed getekend er, nare karaktereigenschapper, men net zo goed uit de haar aandoenlijke mom?' van twijfel en haar zo bare behoefte aan liefde en dacht Jammer dat de ven van Bob den Uyl nog zonaa: Engels smaakt in zinnetjes „Ze zouden helemaal geen doorbrengen in hun lanÉ „Ben je in orde?" tegen een dat in coma ligt. Het boek in 1943 maar behalve dat sprake is van een jongen sneuvelt op een eiland in le Zuidzee merk je daar:, van. Gloria die het boekali wassene (Marilyn Sachs de ik-vorm geschreven vindt haar eigen karakten wikkeling kennelijk ker dan het wereldgebeuren Dat is niet het geval met Cottenjé die in Waarom« waarheid? (Lotus) waar» lijk ook haar eigen kinder;» tijdens de Tweede Wereld® beschrijft. Bij het geheinugedoe rond ieders lichaiw heid komen nog een gehei® diozender, de joodse jonS ze onder haar bed verberp allerlei andere zaken wade tienjarige Polletje metf Ze moet een tijdlang bij nonnen verblijven, een w» pe vriendin van haar hou met de Moffen en danwo' nog de buik van haar steeds dikker terwijl.®®, houdt dat kinderen u't komen. Maar de bevallig eerder dan verwacht w dan moet Polleke de d® pen! Een en ander } riger en bloediger verte nodig lijkt maar dat is het geval met Vlaams doorbrekende kinderli Het boek eindigt met he dingsfeest "Welk fcjj vroeg ik leeg en afw®«„ de vriendin van P° lle K# kaalgeschoren, haar * zwaargewond in het ' en de bevrijde Brugg e " dragen zich tegenov meende) collaborateur als Moffen. Het omslaï bert Pepermans krijg de Grote Prijs van de ** MISCHA DE VREEDE Omslag van Waarom ---