Advertentie BUREAU VOOR PERSONEELWERVING-COMMUNICATIE AMSTERDAM - DEN HAAG 020 - 627 37 60 / 070 - 346 93 23 --- Advertentie WERVING EN SELECTIE ■ PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK - TRAINING EN OPLEIDING AMSTERDAM - EINDHOVEN - MAASTRICHT tel. 040-120030 --- Beurs niet onder indruk van optimisme DAF De koers van D a F daalde vanmorgen licht op de effectenbeurs na de bekendmaking van details over de al eerder aangekondigde aandelenemissie. Het optimisme van DAF en de betrokken banken werd niet gedeeld door beleggers. De CBS-stemmingsindex, die gisteren sloot op 92,1 punten, was om 13.00 uur onveranderd. Pagina 25 --- Beurs waarschuwt voor gestolen effecten De Effectenbeurs waarschuwt dat op diverse plaatsen in Nederland effecten te koop zijn aangeboden die vermoedelijk afkomstig zijn van diefstal. Het beursbestuur raadt aan bij verdachte effecten direct contact op te nemer met een bank of een commissionair. Pagina 25 --- Groen licht fusie Multi Terminals en RHPM De ondernemingsraad van het Rotterdamse stukgoedbedrijf Multi Terminals heeft de voorgenomen fusie met het noodlijdende stukgoedbedrijf RHPM goedgekeurd. Pagina '23 --- Duitsers staat water tot de lippen Bondskanselier Kohl heeft haast met het werven van buitenlandse investeerders voor projecten in de voormalige DDR. Zijn regeringscoalitie kan alleen overleven bij voldoende economisch herstel. Er zijn bemoedigende signalen. Pagina 21 --- Reorganisatie bij Campina Melkunie Bij de zuivelcoöperatie Campina Melkunie (6350 werknemers) is een ingrijpende reorganisatie nodig. Door het weglopen van honderden leden-boeren en door de vermindering van de melkquota daalt de aanvoer van melk sterk. Ontslagen worden niet uitgesloten. Pagina 23 --- Rjjke landen vaag over hulp aan Afrika De rijke landen zullen Afrika helpen bij het verminderen van zijn reusachtige schulden en het continent meer hulp geven, maar op specifieke doelstellingen hebben ze zich niet vastgelegd. Pagina 21 --- Voedselhulp geen oplossing EG-overschotten De grote hoeveelheden goederen die de Europese Gemeenschap aan Oosteuropese landen levert in het kader van de voedsel- en noodhulp hebben nauwelijks invloed op de voorraden aan landbouwprodukten die in de EG liggen opgeslagen. Pagina 21 --- Nieuw tarief motorrijtuigenbelasting Vandaag wordt het rijden met diesel duurder en met gas goedkoper. De toeslag motorrijtuigenbelasting voor personenenauto's op diesel gaat met 125 gulden omhoog; de LPG-toeslag gaat met 150 gulden omlaag. --- Weekbladpers neemt NieuwsTribune over NieuwsTribune, weekblad voor de reclamebranche, wordt zeer waarschijnlijk overgenomen door de Weekbladpers Groep. Na de overneming ontstaat een bedrijf met een omzet van circa 130 miljoen gulden en 400 personeelsleden. Pagina 17 --- Cacaohausse in Malesië De wereldcacaomarkt mag dan al decennia in een dal zitten door aanhoudende overproduktie, Maleisië — een van 's werelds grootste cacaoproducerende landen — kan nog steeds „elke boon die het produceert verkopen". Pagina 25 --- Vermogensbeheerder: snel herstel economie VS De Amerikaanse economie zal zich tegen het einde van dit jaar herstellen. Daarna zullen ook de economieën van het Verenigd Koninkrijk, continentaal Europa en Japan weer opleven. Dit voorspelt Fidelity Investments, de grootste vermogensbeheerder ter wereld. Pagina 23 --- Gezin ontsprong dans by inkrimping collectieve sector De inkrimping van de collectieve sector in de jaren tachtig ging vooral ten koste ging van de arbeidsvoorwaarden van de ambtenaren en van de kredietverlening door de overheid. De inkomensoverdrachten aan gezinnen ontsprongen daarentegen tot dusver de dans. Pagina 20 --- Inhoud Binnenland pagina 20 en 23. Buitenland pagina 21. Beurskoersen pagina 24 en 25. Beurzen en bedrijven pagina 25. --- Marktstemming Koers om 12.00 uur en slotkoers NRC Handelsblad / bron: LIMAKO & DATASTREAM --- Valuta-overzicht Gi'ale Middenkoersen (11.00 uur) 17/09 I \ £ OM frtr Wr 2*tr Un ECU / 1.8845 3.2820 1.1274 0.3309 5.4700 1.2925 140.75 1.7960 15.040 2.3075 ■x 100 - * £ 0.5306 0.3047 — 0.5742 1.7416 — 0.5982 0.3435 0.1756 0.1008 2.9026 1.6667 0.6859 0.3938 74.688 42.885 0.9530 0.5472 7.9809 4.5826 1.2245 0.7031 Yen/Lire - x 10. DM Ffr 0.8870 3.0221 1.6716 5.6951 2.9113 9.9184 — 3.4069 0.2935 — 4.8521 16.531 1.1465 3.9060 124.85 425.36 1.5931 5.4276 13.341 45.452 2.0468 6.9734 .000) Btr Zwtr Yn 18.282 0.7737 71.048 34.452 1.4580 133.89 60.000 2.5393 233.18 20.610 0.8722 80.096 6.0494 0.2560 23.510 — 4.2321 388.63 23.629 — 91.83 2573.1 108.897 — 32.834 1.3896 127.60 274.95 11.636 1068.6 42.185 1.7853 163.94 Pü Lira ECU 55.679 664.89 0.4334 104.93 1253.0 0.8167 182.74 2182.2 1.4223 62.770 749.57 0.4886 18.424 220.01 0.1434 304.57 3637.0 2.3705 71.965 859.38 0.5601 7836.9 93584 60.997 — 1194.1 0.7783 837.42 — 6.5179 128.48 1534.2 — bron: RABOBANK --- Republieken SU nog oneens over beleid economie Door onze correspondent HUBERT SMEETS MOSKOU, 17 SEPT. De Sovjet-Unie heeft nog altijd geen nieuw economisch verdrag. Over de hoofdlijnen bestaat een akkoord, maar over de uitwerking verschillen de deelrepublieken van mening. De staatsraad, het hoogste machtorgaan sinds de mislukte coup, heeft gisteren op de tweede zitting in zijn bestaan, de toelichting van vice-premier Grigori Javlinski op het door hem opgestelde plan in hoofdlijnen aanvaard. Maar met name door de vertegenwoordigers van enkele Centraal-Aziatische deelrepublieken werd ook kritiek geuit op het plan van Javlinski. Volgens Javlinski moet het economische verdrag binnen anderhalve maand getekend worden. Alle deelstaten zullen dan hun politieke zelfstandigheid moeten kunnen beleven maar met elkaar verbonden blijven in een gemeenschappelijke markt. Maar vooral de monetaire paragraaf kon in de ogen van de Kirgizische leider Askar Akajev, een bondgenoot van de gisteren verhinderde Kazachstaanse president Noersoeltan Nazerbajev, geen genade vinden. „Het plan van Javlinski is te ingewikkeld", aldus Akajev. Volgens de Toermeense regeringschef Saparniazov moeten de republieken ten minste twee tot drie maanden de tijd krijgen om de plannen te bestuderen. Javlinski wil een centrale munt in stand houden. Daarnaast zouden de republieken het recht moeten krijgen om hun eigen waardepapier te introduceren. Om het monetaire beleid te coördineren, moet de staatsbank (Gosbank) worden opgeheven en worden vervangen door een comité met alle ministers van financiën en nationale bankpresidenten. In de ogen van Javlinski is het absoluut noodzakelijk om het monetaire beleid te blijven coördineren omdat elke versoepeling daarvan zal leiden tot meer buitenlandse schuld. De Sovjet-Unie staat momenteel voor ruim zestig miljard dollar in het krijt bij Westerse crediteuren. Binnen de deelrepublieken leeft het idee om deze schuld uit te smeren over de vijftien deelnemende staten, in de hoop dat ieder zijn eigen buitenlandse schuld aldus kan afwentelen op het centrum. President Viktor Gerasjtsjenko van de Gosbank heeft zich gisteren tegen dit „idiote plan" gekeerd. „Het is ondenkbaar dat de Westerse financiële gemeenschap daarmee akkoord zal gaan", aldus directeur van de de centrale bank, die zelf onder vuur ligt wegens zijn meegaande gedrag tijdens de eerste dagen van de mislukte staatsgreep. Vervolg 'STAATSRAAD pag. 21 STAATSRAAD Ruzie in kabinet over rol Rusland VERVOLG VAN PAGINA 19 Een tweede probleem in het plan van Javlinski was gisteren het prijsbeleid dat hij wil gaan voeren. Volgens de vice-premier moeten de prijzen gecontroleerd blijven om hyperinflatie te voorkomen. Sommige republieken voelen daar weinig voor uit angst zo inkomsten te moeten derven. Het derde thema gisteren was de voedselsituatie. Zoals gebruikelijk duikt ook deze herfst weer de angst op voor een 'hongerwinter'. Volgens Joeri Loezjkov, een andere vice-premier in het kabinet van interim-premier Ivan Silajev (tevens premier van de russische regering van Boris Jeltsin) is de produktie de afgelopen maanden met tien a twaalf procent ingezakt. De staatsraad heeft gisteren daarom afgesproken binnen twee a drie dagen wederom bij elkaar te komen om nadere noodmaatregelen te nemen. Premier Silajev zelf heeft vorige week overigens ontkend dat er „honger" dreigt. Binnen het kabinet is tussen hem en Loezjkov onenigheid gerezen over de vraag v/elke rol Rusland mag spelen in het economische beleid. Silajev geeft aan het hartland van de ,'Sovjet-Unie absolute prioriteit. Javlinski dreigde daar vorige week ook mee. Als de andere deelstaten niet willen participeren in zijn plan zal Rusland het alleen uitvoeren, zei hij toen. Loezjkov daarentegen meent dat Rusland zijn ambities moet temperen. Als gevolg van dit conflict kondigde Silajev vorige week zijn aftreden aan. Maar gisteren kwam hij niet meer terug op dit dreigement. --- De Vries: beperk taak arbeidsbureau Door een onzer redacteuren DEN HAAG, 17 SEPT. Minister de Vries (sociale zaken) wil dat de arbeidsbemiddeling op meer commerciële leest wordt geschoeid. De in januari opgerichte arbeidsvoorziening, waarin werkgevers, werknemers en overheid samen de arbeidsbureau's besturen, zou zich alleen nog moeten richten op probleemgroepen en moeilijk te vervullen vacatures. Dit blijkt uit de notitie 'Werkgelenheid en arbeidsmarktbeleid', die vannochtend samen met de begroting van Sociale Zaken aan de Kamer is aangeboden. Sinds begin dit jaar mogen ook commerciële instanties (zoals uitzendbureaus) aan arbeidsbemiddeling doen. Ze hebben daarvoor een vergunning nodig van het centraal bestuur van de arbeidsvoorziening (CBA). Het voorstel van de Vries de taak van de nieuwe arbeidsvoorziening in te perken is een gevolg van de al eerder aangekondigde bezuiniging van 150 miljoen gulden op het budget van de arbeidsvoorziening. De Vries vindt deze bezuiniging „te rechtvaardigen" omdat een bezuinigen op de overheidsuitgaven goed is voor de werkgelegenheid in de marktsector. De minister wil dat nieuwe banen in de markt ontstaan en niet in de collectieve sector. Zo wil hij ook bij de arbeidsvoorziening „dat in de eerste plaats de markt zijn werk doet: De openbare arbeidsvoorziening is er niet voor de makkelijke gevallen, maar voor de moeilijke", aldus de minister. Het CBA is geïrriteerd over de voorstellen van De Vries: „We moeten niet degraderen tot de bezemwagen van de arbeidsmarkt", zegt voorzitter R. de Boer. „Willen we de moeilijke groepen goed kunnen bedienen, dan hebben we juist een flinke positie nodig om toegang tot de werkgevers te krijgen." Het CBA vindt dat De Vries zijn nieuwe ideeën maar in moet brengen bij het bestuur: „Sinds de nieuwe arbeidsvoorziening bestaat heeft hij het natuurlijk niet meer alléén voor het zeggen. Hij zal met de sociale partners moeten overleggen". Voorzitter 1. ter Haar van het Regionale bestuur voor de arbeidsvoorziening (RBA) in de regio Amsterdam/Zaanstreek/Waterland kan zich de irriatie goed indenken. „Eerst kom je de gemaakte geldafspraken niet na en dan ga je ook nog vertellen hoe het anders moet." Zij acht het van groot belang dat de arbeidsbureaus zich niet, zoals de minister wil, uitsluitend richten op probleemgroepen zoals langdurig werklozen, allochtonen en gedeeltelijk arbeidsongeschikten: „Willen bedrijven je serieus nemen dan moet je ook aan de reguliere bemiddeling doen. Straks worden we het maatschappelijk werk van de arbeidsmarkt. Daar zijn bedrijven niet happig op. En dan schiet je dus je doel voorbij", aldus Ter Haar. Uit de 'Rapportage arbeidsmarkt', die ook vandaag is verschenen, blijkt dat het vervullen van vacatures steeds moeilijker wordt. In 1990 stond tweederde_ van die vacatures langer dan drie' maanden open. Het gemiddeld aantal vacatures dat in 1990 open stond was 105.000. Een jaar daarvoor waren het er 90.000. Bijna de helft van deze vacatures geldt als moeilijk vervulbaar. De groei van de werkgelegenheid neemt af, en voor sinds jaren zal de werkloosheid volgend jaar waarschijnlijk stijgen. De Vries wil in het werkgelegenheidsbeleid vooral aandacht schenken aan „de onderkant van de arbeidsmarkt, want die functioneert slecht". Het aantal moeilijk vervulbare vacatures voor laag opgeleiden is in 1990 gestegen tot 54 procent. Toch zijn er juist veel mensen met een lage opleiding die geen werk hebben. De belangrijkste verklaring hiervoor is dat steeds meer mensen met een Mavo- of een LBO-dploma in ongeschoolde banen terechtkomen. Driekwart van de vacatures, waarvoor iemand met een lage opleiding werd gevraagd, werd door iemand met een Mavo- of LBO-diploma bezet. Dit betekent dat de kansen op een baan voor laag opgeleiden steeds kleiner worden, terwijl de schaarste aan werknemers met een Mavo/LBO-diploma toeneemt. Het vervullen van deze moeilijke vacatures moet volgens minister De Vries de belangrijkste taak van de arbeidsbureaus zijn. „Als De Vries wil dat wij ons uitsluitend op een paar doelgropen richten, dan is het onmogelijk om daarmee het probleem van de onvervulbare vacatures op lossen". --- Beurscommissionair zwaar beboet Door een onzer redacteuren ROTTERDAM, 17 SEPT. De commissie van orde van de Amsterdamse effectenbeurs heeft het effectenhuis ACC (Amsterdamse Commissionairs Combinatie) een boete van vier ton opgelegd. De maatregel is genomen omdat ACC volgens de beurs op een aantal punten ernstig tekort is geschoten in het op een medewerker uitgeoefende toezicht. De inmiddels ontslagen betrokkene heeft in een periode dat hij door zijn werkgever op non-actief was gesteld toch kunnen handelen. Volgens de commissie van orde had dit met medeweten van ten minste één van de directieleden moeten gebeuren. Daarnaast heeft ACC verzuimd enkele transacties over de beurs te leiden. Bij de transacties zou het pensioenfonds van de Gasunie ernstig benadeeld zijn. De transacties hadden plaats in 1989. Kort daarna vertrok de betrokken ACC-medewerker naqr commissionair Heerze Effecten in Amsterdam. Inmiddels is hij ook daar niet meer werkzaam. Bij ACC is de straf hard aangekomen. Volgens commercieel directeur A.J. Tijman is ACC 'geschokt' over de straf en beraadt het bedrijf zich nog „of het wijs is in hoger beroep te gaan". Volgens de beurs zijn bij ACC inmiddels maatregelen getroffen om de interne controle te verbeteren. --- Brandbrieven ECONOMIE DER LAGE LANDEN Door HANS WAMMES Zeven Nederlandse industriëlen baarden gisteren opzien met een brief waarin zij kabinet en Kamer vragen de voorgenomen verhoging van de milieuheffing op brandstoffen op te schorten. Die brief was niet bijzonder; dat ondernemers zich persoonlijk rechtstreeks mengen in een politieke discussie is dat wèl. Individuele ondernemers laten het ventileren van hun mening graag over aan branche- en werkgeversorganisaties en aan informele contacten met de politiek. De brief van gisteren bevatte de kritiek van zeven grote industriële energieverbruikers op de voorgenomen drastische verhoging van de heffing op brandstoffen en op de gedeeltelijke besteding ervan aan de financiering van het overheidstekort. Dat zijn twee trendbreuken, stellen ze. In de eerste plaats met het beleid dat gezonde — 'energie-intensieve' — economische sectoren in Nederland wil stimuleren. Daarvoor zijn internationaal concurrerende energieprijzen nodig. En in de tweede plaats met het tot nog toe gevoerde milieubeleid, waarbij vervuilers betalen voor de milieuschade die ze veroorzaken. Een milieuheffing aanwenden voor andere dan milieudoelstellingen vinden de ondernemers oneigenlijk. Die kritiek werd eerder al luid en duidelijk geuit door organisaties van chemiebedrijven (VNCI) en grootverbruikers van energie (SIGE). Wat bewoog de bazen van Shell Nederland, Hoechst Holland, Dow Benelux, DSM, Hoogovens, Akzo en KNP dan toch hun handtekening onder de 'brandbrief te zetten? Niets anders dan hun overtuiging dat de persoonlijke reactie van gepijnigde topondernemers meer gewicht in de schaal zou leggen dan de obligate reacties van belangenorganisaties. De vergelijking dringt zich op met een eerdere brandbrief van topondernemers. In 1976 stuurden ze regering en parlement een open brief waarin ze smeekten om een andere koers. De welvaart van Nederland stond op het spel, schreven ze, en hun vertrouwen in de overheid was ernstig geschokt. De PvdA regeerde en de discussie over personeelraden en de vermogensaanwasdeling — verdeling van 'overwinst' onder werknemers — woedde toen volop. Het was de tijd dat de economische verbeelding aan de macht leek te komen en de sociaaldemocraten de dirigistische economische ideeën ontwikkelden die in 1981 uitmondden in een verkiezingsprogramma met Centrale Ontwikkelingsplannen en gemeenschapsbedrijven. Maar de brief van de ondernemers vond weerklank. VAD, ■centrale ontwikkelingsplannen en gemeenschapsbedrijven zijn er nooit gekomen. Nu de PvdA weer in de regering zit, lijken opnieuw parallellen te trekken met 1976. Toch is de situatie bepaald anders. De PvdA gelooft weer in de werking van de markt en in een terughoudende overheid, wat de partij in ondernemerskringen minder omstreden maakt. En de huidige problematiek is beperkter dan het totale (sociaal-)economische beleid dat toen ter discussie stond. Waar de briefschrijvers van 1976 (Amrobank, Unilever, Akzo, Nationale-Nederlanden, Philips, VMF-Stork, RSV, Estel en Shell Groep) echt konden spreken voor het bedrijfsleven, daar zijn de briefschrijvers van nu 'slechts' vertegenwoordigers van de chemie en enkele andere energieverslinders. Nog een verschil met vijftien jaar geleden is dat de ondernemers toen de problemen slechts signaleerden en oplossingen aandroegen, terwijl ze deze keer expliciet dreigen met verschuiving van investeringen naar het buitenland en lagere uitgaven aan milieuzorg. Kennelijk hebben de hedendaagse 'captains of industry' minder vertrouwen in het ef fect van de persoonlijke brandbrief dan hun voorgangers. --- ABN-Amro garandeert 250 mln bij emissie Daf Door een onzer redacteuren. ROTTERDAM, 17 SEPT. De Eindhovense vrachtwagenfabrikant Daf zal 12,5 miljoen nieuwe aandelen uitgeven. Een woordvoerder van Daf noemt het te vroeg om te zeggen of met de opbrengst bankkrediet wordt afgelost. Daf had de emissieplannen al eerder aangekondigd en maakte gisteren de details bekend. Het betreft verplicht converteerbare, cumulatief preferente aandelen die a 20 gulden per stuk 250 miljoen gulden op moeten brengen. ABN-Amro is de leider van het uitsluitend uit Nederlandse instellingen bestaande banksyndicaat en garandeert het succes van de emissie. Toen in mei 1989 gewone aandelen Daf tegen een koers van 47 gulden per stuk aan de beurs werden geïntroduceerd deden drie buitenlandse banken mee aan het syndicaat. De nu uit te geven preferente aandelen zullen alleen in Amsterdam (en niet in Londen) worden genoteerd. Ze zijn verplicht converteerbaar vanaf 1995 tot en met 1998. Dan moeten ze worden omgeruild in gewone aandelen. De conversiekoers zal dan jaarlijks bepaald worden aan de hand van de gemiddelde beurskoers van de gewone aandelen in de maand april. De koers van de gewone aandelen Daf was vanochtend 21 gulden. ABN-Amro meldt dat er voldoende grote partijen bereid zijn mee te doen aan de emissie, hoewel niet gezegd werd of bestaande grootaandeelhouders (de Britse Rover-groep, de familie van Doorne, DSM en Nationale Nederlanden) erbij betrokken waren. De emissie betekent een groei van het aandelenpakket van DAF met ruim 30 procent. Daf en ABN-Amro willen graag de indruk vermijden dat dit een beschermingsconstructie is. Daarom krijgen bestaande aandeelhouders voorkeurssrecht bij deze uitgifte. Daf kampt al enige tijd met verliezen als gevolg van een ingestorte vrachtwagenmarkt. Vooral in de voor Daf belangrijke Britse markt is de vraag sterk gedaald. Daf verloor vorig jaar 230 miljoen gulden. In de eerste helft van dit jaar was het verlies ruim 179 miljoen. Het groepsvermogen als percentage van het totaal vermogen daalde van 28 naar 24 procent (begin 1990: 34 procent). De kasstroom was 103 miljoen gulden negatief. Het voorraadniveau is inmiddels iets teruggebracht. Daf is sinds vorig jaar bezig met een ingrijpende reorganisatie. Het aantal medewerkers is sinds eind 1989 met 2000 teruggebracht. Daf hoopt op een 'break-even point' in het vierde kwartaal van dit jaar. Daarvoor moet de Britse markt zich consolideren en moet de Duitse markt blijven groeien. In Duitsland bedroeg het marktaandeel van Daf medio 1991 1,1 procent, tegen 0,8 procent op hetzelfde moment in 1990. Op deze groei, de consoliderende Britse markt en de resultaten van de reorganisatie is de hoop van Daf gevestigd. --- Het zwarte gat van Nederland Door MICHÈLE DE WAARD De Nederlandse belastingmoraal glijdt af; het informele circuit in de economie bloeit volop. De officiële statistieken verliezen het contact met de werkelijkheid. Wanneer presenteert het kabinet nu eens de echte Miljoenennota? De cijfers die vandaag de wereld worden ingestrooid kloppen niet. De produktie is anders, de consumptie, de werkloosheid. Over de echte economie van Nederland wordt gezwegen. Is Prinsjesdag verworden tot een rituele dans over een schijnwereld? „De werkelijkheid wijkt erg af van het beeld dat in de Miljoenennota wordt opgeroepen", zegt professor A. Heertje, econoom aan de universiteit van Amsterdam. Er is een veel grotere economische activiteit en produktiviteit dan uit de cijfers blijkt, er zijn minder werklozen en mensen beschikken over veel meer koopkracht dan wordt aangenomen. „De Miljoenennota registreert slechts een deel van de economie omdat het hele informele circuit — zwart en grijs — buiten beschouwing wordt gelaten." Het gaat veel beter met Nederland dan de officiële statistieken ons doen geloven, meent de professor, vermaard om zijn rabiate uitspraken. Tien jaar geleden maakten Arnold Heertje en Harry Cohen furore met hun boek Het officieuze circuit waarmee alle economische activiteiten tussen de werkelijkheid en de officiële statistieken worden bedoeld. Aanvankelijk werden de beide schrijvers flink onder vuur genomen. Maar al gauw wierp de een na de andere wetenschapper zich op het onderwerp om te onderzoeken hoe groot de informele economie feitelijk was. De publieke verontwaardiging over vooral het zwarte circuit bereikte halverwege de jaren tachtig een hoogtepunt. Er werd een grote inter-departementale commissie (Ismo) ingesteld naar misbruik en oneigenlijk gebruik van belastingen, subsidies en sociale zekerheid. Daar is het bij gebleven. Inmiddels is het debat tot een onheilspellende stilte verstomd, terwijl de officieuze economie volop bloeit. In het Westland trekken buitenlandse werknemers dagelijks de kassen in om zwart te werken. Het aantal illegale naai-ateliers is de laatste vijf jaar met een derde gestegen; vaklieden die uit Turkije worden aangetrokken laten zich in Nederland 'snappen' zodat de terugreis door de Nederlandse staat wordt betaald. Naarmate het maatschappelijk klimaat verhardt, neemt de omvang van belastingfraude toe. Geknoei met cijfers in het middenen kleinbedrijf gaat niet meer om duizenden guldens, maar om tienen honderdduizenden guldens. BTW wordt ontdoken en delen van de omzet worden niet geboekt. Goederen die in het buitenland worden ingekocht worden onderhands verkocht en het geld wordt naar een buitenlandse rekening gesluisd. De belastingmoraal van de Nederlanders glijdt af. Uit een recente Nipo-enquête blijkt dat driekwart van de Nederlanders behoefte heeft om de belasting te ontduiken of te ontgaan. In 1978 was dat nog 66 procent. En tachtig procent van de bevolking vindt dat bijverdiensten niet hoeven te worden opgegeven; in 1978 was dat 69 procent. Alleen al in Amsterdam heeft een „zeer groot aantal cliënten" van de sociale dienst dat in de bijstand zit, witte inkomsten niet opgegeven aan de belastingen, maakte staatssecretaris Ter Veld onlangs bekend. De echt rijke landgenoten nemen de wijk naar België om de vermogensbelasting van 0,8 procent te omzeilen waar volgens een voorzichtige schatting nu tachtigduizend Nederlanders wonen. Dit is slechts een greep uit de dagelijkse werkelijkheid van de informele economie. „In de maatschappij is een te groot acceptatiesysteem gegroeid in de trant van, het mag allemaal wel", zei Ter Veld in juni. Met andere woorden: gebrekkige controle werkt gerommel in de hand. „De zaak is volkomen onbeheersbaar geworden", liet een maatschappelijk werker op het gebied van de bijstand zich recentelijk ontvallen. „Het barst van de regels en verfijningen op die regels. De regels passen niet op de werkelijkheid van alledag. Ze zijn onuitvoerbaar en oncontroleerbaar." Onrustbarende geluiden, alleen: niemand kijkt er meer van op. Over de zwarte en grijze economie wordt enkel nog gezwegen. Door de overheid, door de werkgevers, de werknemers en de uitkeringsgerechtigden. Geen wonder. Vrijwel iedereen is in meer of mindere mate bij het complot betrokken. Wie heeft er niet eens 'zwart' een muurtje laten optrekken of bepaalde bijverdiensten verzuimd op te geven aan de belasting? Uit een enquête in 1983-84 van de Universiteit van Amsterdam onder 250 huishoudens bleek dat bijna driekwart van alle opknapwerkzaamheden binnenshuis zoals schilderen, timmeren en behangen zwart plaats te vinden. En de controleurs? Zij schieten hopeloos tekort; het zijn er te weinig en de talloze controlerende instanties werken langs elkaar heen. Vervolg ZWART GELD pag. 20 ZWART GEfeD 'Groeiende informele economie maakt samenleving onwaarachtig' 'Mensen geven veel meer uit dan iedereen denkt' VERVOLG VAN PAGINA 19 „Het officieuze circuit moet worden blootgelegd", vindt Heertje. Anders komt de waarheid over de werking van de nationale economie nooit aan het licht. „De groeiende grijze en zwarte economie vergroot de onwaarachtigheid van de samenleving. Het officiële beeld en de werkelijkheid lopen steeds verder uit elkaar." Zo is de waarheid over de Wao volgens de professor ook nog te weinig boven water gekomen. „Jarenlang hebben werkgeversorganisaties en vakbeweging het officieuze circuit in stand gehouden. Ze hebben allerlei mensen in de Wao geduwd voor wie de regeling nooit was bedoeld. Deze groep werd actief in het officieuze circuit en had volop koopkracht die niet geregistreerd werd." Daarom wordt het „gemillimeter" over een procent meer of minder salaris bij de loononderhandelingen volgens Heertje ook „zo belachelijk". „Mensen geven veel meer uit dan iedereen denkt". Een voormalig Akzo-topman had het hem onlangs nog gezegd. Het is jarenlang bewust beleid geweest. Het waren geen incidenten. Massaal hebben de sociale partners eraan meegewerkt. Heertje: „Daarom durf ik de stelling aan dat twee derde niet in de Wao thuishoort. Zij hebben het verpest voor de Wao-ers die werkelijk arbeidsongeschikt zijn, voor de echte zwakken, de niet-actieven die ook niet in het officieuze circuit werken". Maar scepsis is op zijn plaats bij alle cijfers over fraude met uitkeringen, ontduiking van belastingen of de omvang van het zwarte circuit. Recent en betrouwbaar cijfermateriaal is nauwelijks voorhanden. Heertje en Cohen schatten de omvang van het zwarte circuit in hun boek destijds op tien procent van de totale nationale produktie van driehonderd miljard. Dit zou volgens de auteurs „een veel te lage schatting zijn" en tijdens de perspresentatie werd dat cijfer opgeschroefd tot twintig procent van het bnp ofwel zestig miljard gulden. Dat leek topeconoom H. van Tuinen van het Centraal Bureau voor de Statistiek „wat al te grijs". Het CBS sloeg aan het rekenen en kwam een jaar later, in 1981, op „hooguit vijf procent, in ieder geval minder dan tien procent van de bruto nationale produktie". Volgens andere rekenmeesters hadden Heertje en Cohen nog een lage schatting gemaakt. De Amerikaanse hoogleraar Edgar Feige had becijferd dat het Amerikaanse nationaal inkomen feitelijk 27 procent hoger was dan de officiële cijfers suggereerden. Was dat een signaal voor Nederland? Enkele jaren later gaven de resultaten van een eerste uitvoerig onderzoek naar de omvang van het zwarte circuit meer houvast. De inter-departementale commissie (Ismo) misbruik en oneigenlijk gebruik op het gebied van belastingen, sociale zekerheid en subsidies schatte in 1985 dat de staat tussen de 16 en 21 miljard aan inkomsten misliep. Deze schatting was aan de lage kant want het onderzoek beperkte zich tot de rijksoverheid en liet de zwart geldstromen op lokaal niveau, in particuliere bedrijven of bedrijfsverenigingen buiten schot. In ieder geval was de conclusie van de Ismo niet voor tweeërlei uitleg vatbaar: Gemakshalve wordt voorbijgegaan aan de concurrentievervalsing van zwarte activiteiten voor groeperingen die wel de wettelijke verplichtingen naleven. Dergelijke activiteiten oogluikend toestaan betekent in wezen erkenning van het recht van de brutaalste en instemmen met een zeer ongelijke verdeling van lusten en lasten. Het CBS schat het zwarte circuit overigens nog steeds op zo'n tien procent van het bnp, dat is 50 miljard gulden aangezien de totale produktie tot 500 milard is gestegen. „Dat cijfer omvat niet alleen het zwart werken in bedrijven, maar ook prostitutie, drugshandel en verzwegen rente-opbrengsten, zegt CBS-medewerker B. Kazemier. Samen met R. van Eek promoveerde hij op een uitvoerig onderzoek naar het zwarte circuit. De tien procent baseert hij op de omvang van de nationale rekeningen (produktiegegevens van bedrijven) en belastingformulieren. De CBS-onderzoekers schatten dat er een miljoen mensen boven de 16 jaar zwart werkt; dat is een vijfde van de beroepsbevolking. Er-wordt vooral zwart gewerkt in de administatie- en schoonmaaksector, de horeca, handel en technische ambachten. Maar dit cijfer is gebaseerd op een enquête onder achtduizend huishoudens die alweer in 1983-84 is gehouden. „Zo'n uitvoerige enquête is sindsdien niet meer herhaald omdat deze te kostbaar is", zegt Kazemier. Het cijfer van één miljoen is aan de lage kant vergeleken met een onderzoek dat de Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek (Osa) in 1988 verrichtte. Daaruit bleek dat een derde van de Nederlanders zwart werk aanbiedt en over de beloning daarvan geen belasting en sociale premies betaalt. Het meeste zwart of grijs werk wordt verricht door mensen die al een baan hebben, een middelbare beroepsopleiding en een behoorlijk inkomen genieten, blijkt uit een onderzoek van de stichting Regioplan in Amsterdam. „Werklozen lopen zowel in de formele economie hun kansen mis, als in de informele", zegt P." Renooy van Regioplan. „Ze hebben gebrek aan relevante contacten, een tekort aan vaardigheden en zijn bang voor sancties als ze informeel werken." Volgens een onderzoek van Merens en Riedstra uit 1989 zou zes tot negen procent van de werklozen en arbeidsongeschikten bijverdiensten hebben die niet worden opgegeven. De controle op het grijze en zwarte circuit schiet dermate tekort dat de overheid niet meer weet waar aan te vangen, zegt PvdA-kamerlid W. Vermeend die onlangs in Groningen is benoemd tot hoogleraar belastingrecht. De verschillende diensten zoals de Fiod, de AID, de sociale recherche en belastingcontroleurs werken te veel langs elkaar heen. Vermeend meent dat er een nieuw Ismo-onderzoek moet worden gehouden. „Er zijn allerlei signalen uit de samenleving dat het zwarte en grijze circuit levendiger is als ooit tevoren. Professor Heertje vermoedt dat de informele economie groter dreigt te worden dan de formele. Maar daar kom je alleen achter door een grondig onderzoek." Vermeend vindt dat de vennootschapsbelasting, de btw en de loon- en inkomstenbelastingen hoognodig moeten worden doorgelicht, net als de sociale zekerheid. Is het informele circuit aan te pakken? CBS-onderzoeker Kazemier denkt van wel. Dat kan uitsluitend door wetten te veranderen. Zo heeft de overheid banken verplicht de rente van cliënten op te geven aan de fiscus. Maar bij deze maatregel is het tot nog toe gebleven. Volgens Kazemier zal het zwart werken met dertig procent dalen als de pakkans wordt vergroot. Ook wordt een aanzienlijk deel van het zwart werken legaal indien zou worden toegestaan dat werknemers naast een witte baan drieduizend gulden mogen bijverdienen. Vermeend ziet daar geen heil in omdat de grens die bij een bepaald bedrag wordt getrokken telkens het probleem verschuift. Hij verwacht meer van gerichte controle. Zo ontstond jaren geleden in het hart van Parijs plotseling een belastingparadijs omdat in een bepaald departement slechts één keer in de dertig jaar een belastingcontrole werd uitgevoerd. Ondernemers kwamen daarop af als bijen op een pot honing. Yermeend: „Het publiek heeft nu de indruk dat er niets gebeurt. De politiek heeft in Nederland behoorlijk aan invloed ingeboet. De overheid kampt met een slinkend gezag." Daarom is Vermeend diep ongelukkig met het feit dat Sociale Zaken er in een recent onderzoek ^an de Rekenkamer zo slecht vanaf komt. Van de 31,4 miljard gulden die de sociale zekerheid vorig jaar kostte, is volgens de Rekenkamer voor bijna 20 miljard onzeker of de uitgaven rechtmatig zijn gedaan. „Dat is fnuikend voor de moraal." Volgens Vermeend moeten er jaarlijks zeker drie tot vier grote controle-acties zoals Schuimkraag worden uitgevoerd. Daar gaat een schrikreactie vanuit. Kroegbazen werden bij Schuimkraag hinderlijk gevolgd door controleurs en dat heeft nog jaren effect gehad. Sinds 1979 zijn zulke grootscheepse acties niet meer voorgekomen. Het PvdA-kamerlid vraagt zich af of er over drie jaar zo niet vier miljard uit het circuit is terug te verdienen. Dat is evenveel als het bedrag dat het kabinet op de Wao wil besparen. Betere controle blijkt ook bij andere 'zwarte' activiteiten effect te hebben. De proef met de conducteur op tramlijn 4 in Amsterdam is heel succesvol gebleken. Het aantal zwartrijders daalde van dertien procent tot minder dan een. Ook Heertje meent dat het officieuze circuit hoog nodig moet worden 'witgewassen'. „Dat kan niet in 'e'en klap want dan stort de economie ineen. Er vallen allerlei activiteiten weg die noodzakelijk zijn. In de bouw en horeca wordt het werk neergelegd. Huishoudelijk werk wordt niet meer gedaan. De prijzen schieten omhoog omdat er geen concurrentie meer is van het zwarte circuit. En de kapitaalvlucht zal met sprongen toenemen." Het informele circuit kan alleen geleidelijk worden uitgehold, meent Heertje. „De beslissing van mensen om zwart té werken of zwart personeel te vragen moet worden beïnvloed. Verlaging van de belasting- en vooral de premie - druk is onontkoombaar. Maar de overheid zal ook allerlei belastingmaatregelen die ontduiking stimuleren moeten afschaffen. Denk aan veel aftrekposten. Daarme e maakt ze zich natuurlijk niet populair." MICHÈLE DE WAARD ILLUSTRATIE GEERT SETOLA ---