BERT'S BREiN OP ZATERDAG --- JAKARTA JAKARTA Dirk Vlasblom Onthouding H oewel de meeste moskeeomroepers in Jakarta gebruik maken van een megafoon, krijgen ze mij onder normale omstandigheden niet wakker 's ochtends. Jakarta is dicht bezaaid met islamitische gebedshuizen en het markt- en verkeerslawaai wordt vijfmaal daags overstemd door de azan (oproep tot het gebed). Dat went snel en is - mits de afstand tot de minaret groot genoeg is - heel sfeervol. Jammer genoeg loopt de kwaliteit van geluidsinstallaties en stemmen nogal uiteen. Klonken ze allemaal maar zo mooi als de omroeper van de Istiqlal-moskee, die dagelijks rond zonsondergang de azan uitzingt voor de staatstelevisie. Sinds gisteren lukt het me niet meer om door het ochtendgebed heen te slapen. De megafoon van de naburige moskee heeft namelijk versterking gekregen van de wekker. De vasten is begonnen en mijn huisgenoten moeten een maand lang om vier uur 's ochtends aan de sahur, de laatste maaltijd voor zonsopgang. Als niet-islamitische minderheid binnen dit huishouden schik ik me in dit tijdelijke ongemak. Gelukkig is de religieuze verdraagzaamheid groot. Mijn vriendin smoort fluks de wekker en is zo attent het licht niet aan te doen, zodat ik me nog even kan omdraaien. In de scholen van Jakarta leren de kinderen, zoals overal elders in Indonesië, de Vijf Zuilen ( Pancasila) die Bung Karno en Bung Hatta in 1945 hebben opgeschreven. De eerste steunpilaar van de Republiek is 'Geloof in God'. Het doet er niet toe welke, maar Indonesiërs worden geacht een godsdienst te belijden. Sinds het communisme hier in 1966 in de ban ging, geldt het niet aanhangen van een godsdienst als een beetje verdacht. De staat op zijn beurt heeft de plicht de materiële voorwaarden te scheppen voor die geloofsbeleving. Op papier hebben islamieten, christenen, hindoes en boeddhisten precies dezelfde rechten. Van allevier de religies is tenminste één hoogtijdag verheven tot nationale feestdag en op gezette tijden krijgen ze allemaal zendtijd op de televisie. Die principieel gelijke behandeling neemt niet weg dat de islamieten ruimschoots in de meerderheid zijn; in de straat, bij mij thuis, in de staat en op de buis. De moslimgemeenschap van Indonesië - de grootste ter wereld - is uit angst voor politieke ontsporingen nogal kort gehouden. Dat begon onder de Nederlanders en is nadien eigenlijk zo gebleven. De autoriteiten volgen een tweesporenbeleid: politieke uitingen worden aan banden gelegd, maar pure geloofsuitingen krijgen baan. En dat maakt de moslims - zeker de laatste tijd - een beetje 'gelijker' dan de anderen. De Indonesische moslims zijn wel omschreven als een 'meerderheid met een minderheidscomplex' en als een 'gemeenschap in zijn puberteit'. Die groeistuipen gaan gepaard met luidruchtige geloofsuitingen - zoals de kakofonie van moskeemegafoons - en een demonstratief vertoon van godsdienstigheid. Wie in Jakarta om zich heen kijkt, ziet op autoruiten stickers met de tekst Islam - the best way of life. Steeds meer schoolmeisjes, ook leerlingen van openbare scholen, dragen de jilbab (sluier) en populaire muziekprogramma's op tv brengen steeds vaker nasyid, vertolkers van het religieuze lied, met hun Arabische dracht en semi-Arabische teksten. Van fanatisme is overigens geen sprake; Indonesiërs zijn pragmatisch. Dit jaar viel Hari Raya Nyepi (Dag van de Stilte), het hindoeïstische nieuwjaar, samen met de laatste dag voor de islamitische vasten. Op die dag plegen gelovige moslims bloemen te leggen op de graven van hun voorouders. In heel Jakarta woont slechts een handjevol hindoes - de meeste aanhangers van die godsdienst zijn Balinezen - dus de Jakartanen benutten deze verplichte vrije dag voor een islamitisch gebruik. In de Jakarta Post stond gisteren een plichtmatig fotootje van een hindoe-bijeenkomst en een lang artikel over de hordes bloemenleggers op de hoofdstedelijke begraafplaatsen. Het leven in Jakarta staat van nu af aan vier weken in het teken van de vasten. De kranten melden iedere dag op de voorpagina het begin- en eindpunt van de onthouding: imsak, tien minuten voor zonsopgang, en magrib, zonsondergang. Het stadsbestuur heeft speciale vastenverordeningen uitgevaardigd: de openingstijden van vermaakcscentra en de werktijden van gemeenteambtenaren worden tijdelijk bekort. Als in het schemeruur de oproep tot het avondgebed klinkt, haalt iedereen opgelucht adem. Chauffeurs parkeren hun auto's langs, de weg en steken de eerste sigaret op. Indonesiërs verbreken de vasten het liefst in gezelschap: met bezoekers thuis of op bezoek bij vrienden en familieleden. In elk moslimhuis staat rond zonsondergang wel extra koek en frisdrank klaar. Uit solidariteit - en om in wilskracht niet onder te doen voor mijn huisgenoten - ben ik maar weer eens opgehouden met roken. Vandaag is het weer gelukt en morgen zal het ook wel gaan. Insya Allah. ■ --- HET REQUIEM VAN VERDAMME Het wagentje was een idee van Wanda. Bij het omkleden merkte ze dat ik stijf stond van de zenuwen. Ze fronste haar wenkbrauwen, deed de kraag van mijn poloshirt netjes en zei: "Waarom gaat u niet in het wagentje?" "In het wagentje voel ik me zo invalide", klaagde ik, Wanda knikte. "Dat bedoel ik", zei ze. "Dat voorkomt een heleboel vragen." Dus ging ik in het wagentje, maar ik wou geen kleed over mijn benen, nog niet. De geuren van Surinaams eten, het ritme van Surinaamse muziek en het was snikheet in de tent, het feest in volle gang. Even schrok ik terug. Even dacht ik dat we een taxatiefout hadden gemaakt, dat mijn binnenkomst in al die deining verloren zou gaan. Toen spleet de menigte open. Er gingen kreten op van verrassing en vreugde en daar zat ik, in mijn wagentje. Bezwerend hief ik mijn dunne handje op. Na een minuut of wat gingen de jongens van de band pauzeren. Ze ontruimden het podium en Guus Liguster, de bijna gebochelde hoofdredacteur, kwam voor hen in de plaats. Hij klopte op de microfoon alsof hij op een deur klopte. Hij grijnsde. Hij zei: "Geen toespraken! Alleen dit: Deze Week beleeft gouden tijden en terecht, want wat niemand durft, dat durven wij." "Vooral de verdiensten van één man", zei hij. "We wisten allemaal dat hij het in zich had", zei hij. "Maar het was wel verdomd moeilijk om het eruit te krijgen!" Er werd gelachen en geapplaudisseerd. Waar je ook keek, alle ogen waren op mij gericht, overal tederheid en trots en kameraadschap. Ze waren er allemaal, al die jongens en meiden die mijn collega's waren geweest, die me hadden veracht en beroddeld en verguisd. Ondertussen hadden ze allemaal geweten dat ik het in me had, . Ondertussen hadden ze zielsveel van me gehouden en God, wat waren ze blij dat ze dat eindelijk mochten tonen. De één na de ander vervoegde zich aan mijn wagentje om te getuigen van een bijzondere verstandhouding. Veel van vroeger bleek ook eigenlijk heel komisch te zijn geweest. Guus zelf kwam me een kartonnen bordje met Surinaams eten brengen, maar dat kon ik niet aannemen, zelfs in deze euforie kon ik geen voedsel verdragen. Als ik zeg: Ze waren er allemaal, dan doel ik natuurlijk in de eerste plaats op de mensen die ik kende. Maar er waren er meer. Zo werd ik op een gegeven moment woest omhelsd door een vrouw, die ik me met de beste wil van de wereld niet kon herinneren. Ze zei lieverd tegen me en het was Aagje Hettema, de schrijfster! En meteen daarna presenteerde zich een onbekende man, klein, sjofel en verlegen. Onder langdurig handschudden loerde hij naar de halsopening van mijn poloshirt, waar het roomse kruisje hoorde te hangen. Dat was de perschef van het bisdom. De perschefs van de verzekeringsmaatschappij en de begrafenisonderneming, die ik geacht werd te vertegenwoordigen, waren er trouwens ook. De muziek dreunde. Het zweet stroomde tappelings van mijn hoofd. Mijn rug plakte drijfnat aan het wagentje en de vragen die door dit wagentje werden voorkomen, waren ongeveer deze: wanneer wordt het nou eens menens Verdamme, wanneer ga je eindelijk de pijp uit? Al gauw had ik er genoeg van. Mijn beste vrienden werden door Wanda gewaarschuwd dat ik ging vertrekken. Ze kwamen afscheid nemen en ik zei: "Tot op de crematie dan maar!" Galgehumor, dachten ze. Toen stonden we in het zwoelst van de nacht op de stoep, ik in mijn wagentje, Wanda pal achter me. Ik reikte naar haar hand en keek achterover naar haar op. Om haar lippen speelde een glimlachje. Dat speelde daar vaak. Wanda scheen zich steeds te amuseren, ook al was niet altijd duidelijk waarmee. koos van zomeren ---