DOCUMENTAIREMAKERS De deconditionering van het kijkgedrag Door Carrie de Swaan Aanstaande zondag begint de Nos met de uitzending van de documentaire serie De Tiendepenning over een Turks remigrantengezin. Vincent Monnikendam, documentairemaker in vaste dienst van de Nos, gebruikte meer dan een jaar en 275 filmrollen voor de opname van zijn verhaal. Een teveel aan materiaal noemt hij inherent aan zijn manier van werken. Wie de werkelijkheid wil laten zien zoals die is, manipuleert niet met informatie, stelt zich op als gast en registreert. Een blik door het oog van de luisteraar. "Een programmaker moet zich ondergeschikt maken aan de mensen die hij filmt. Hij is te gast. Hij moet zich de macht van het medium televisie realiseren en intermediair zijn tussen de mensen en dat medium. Dat gebeurt zelden. Meestal komt er een bevooroordeelde ploeg binnenvallen om even een snelle reportage te maken. Zo ontstaat er een muur van wantrouwen. "Ik heb dat gemerkt toen ik in de Molenwijk in Den Haag ging werken. Daar was een ploeg geweest die er van uitging, dat het daar altijd al een rotzooi geweest was. Ze waren niet gaan luisteren naar de mensen die daar woonden. Nee, ze hadden hun informatie ingewonnen bij het officiële apparaat. Ik ben er van overtuigd dat dat een vertekend beeld geeft. "Het officiële apparaat — en dat loopt van dokter, sociaal werker, politieagent tot en met de minister toe — houdt bewust zaken achter, waardoor belangrijke processen in onze samenleving versluierd worden. Ik zal altijd eerst aan de binnenkant gaan kijken, ik kies voor de mensen. Dat hoeft niet alleen op een wijk te slaan, ik zou ook een half jaar bij een multinational kunnen gaan zitten. "Het gaat er om die versluiering in de berichtgeving te decoderen. Ik doe dat in verhalende documentaires, je zou het sagen kunnen noemen en als de kijker na het zien daarvan een helderder kijk op de situatie heeft, denk ik dat een belangrijke taak is gedaan." Doordouwer Vincent Monnikendam heeft uitgesproken ideeën over zijn vak, waar hij op zachte en tegelijk nadrukkelijke toon over praat. Hij staat bekend als een doordouwer en hij beaamt dat: "Als ik ergens van overtuigd ben, zijn er voor mij geen barrières." Zijn leeftijd wenst hij geheim te houden; ik schat hem rond de vijftig. Als aankomend regisseur begon Monnikendam in 1963 zijn televisiecarrière bij de KRO. In '66 werd hij regisseur/producer voor de NOS. Hij werkte mee aan tal van programma's in de informatieve en documentaire sector, zoals Panoramiek, en zette in 1975 Paspoort op, een rubriek voor buitenlanders. Monnikendam: "De mensen daarvoor hebben we gewoon van de straat geplukt — dat waren nietswetende fabrieksarbeiders — en journalist gemaakt. Het merendeel zit er nu nog." In hetzelfde jaar ging hij naast zijn werk antropologie studeren. "Die studie gaf mij meer inzicht in de maatschappij en hielp bij mijn werk. Een documentaire kan weer een goede aanvulling zijn van een etnografie, want je kunt nooit alles beschrijven. De beste etnografische films zijn gemaakt door Timothy Asch en Napoleon Chagnon over de Yanomamo-indianen in Venezuela. Zij registreren zo veel mo gelijk wat er werkelijk gebeurt. Een indiaan vertelt zittend op zijn hurken een mythe, vijftien minuten lang; daar veranderen ze niets aan. De manier waarop die man vertelt is zo veelzeggend, de context ook; doordat het opgenomen is in een ruim shot zie je wat er achter hem in het dorp gebeurt." Minderheden Vincent Monnikendam houdt zich bezig met de situatie van etnische minderheden in Nederland. In 1982 zond de NOS de documentaire serie Rayon 69 uit, die ging over de Molenwijk in Den Haag en door de Vara bekroond werd met de J.B. Broekszprijs voor programma's die een bijdrage leveren aan de humanisering van de samenleving. Een jaar later sprak de pers weer lovend over Lijn 6, dat etnische ondernemers in Den Haag aan het woord liet. De eerste van vijf afleveringen van de Tiendepenning zal op 15 september aanstaande de lucht in gaan. Zijn sterke kant, ook in de komende serie, is dat hij mensen aan het woord laat, wier verhalen op de televisie niet of nauwelijks aan bod komen en dat het hem lukt situaties uit het dagelijks leven te filmen waar een camera doorgaans geweerd wordt. Zo zijn we getuige van een ruzie op straat tussen een Nederlandse vrouw en Turkse mannen en komen we binnen in het huis van een Turkse familie waar een groep vrouwen en kinderen koffers aan het pakken is. De Tiendepenning is opgenomen in Gorcum en Turkije en gaat over remigratie. Monnikendam: „Bij de beslissing om al of niet terug te gaan spelen zo veel facetten een rol: werk, de opleiding van de kinderen, ziekte, huwelijksrelaties, familie in het thuisland, politiek. Het is altijd een droeve situatie. Migrant zijn houdt niet op als je remigreert. Migranten hebben twee zielen, twee lichamen, twee geesten. Die verscheurdheid speelt door het hele verhaal." Goed recht Vincent Monnikendam heeft een uitzonderlijke manier van werken. Hij woont een half jaar op de plek waar de film over gaat. Monnikendam: „Ik begin met iedereen op straat te groeten en aan te bellen. Dan vertel ik waar ik voor kom en vraag of ik een keer mag komen praten. Meestal is het wel raak. Met die eerste ontmoeting kan je het niet doen. Je moet eenzelfde persoon een aantal malen in dezelfde situatie ontmoeten om te weten of wat er in het eerste gesprek gezegd werd juist is. „Ik stel alle vragen die ik kan bedenken en zij vragen mij ook van alles. Dat is hun goed recht. Ik word om de haverklap met mijn hele gezin uitgenodigd, maar daar ga ik niet op in. Er zijn veel mensen waar ik persoonlijk mee bevriend zou kunnen zijn, graag eens bij zou gaan eten, maar dat kan ik me tijdens dat werk niet permitteren. Het is een merkwaardig dualisme; enerzijds ben ik betrokken als observerend participant, aan de andere kant moet ik de journalistieke onafhankelijkheid bewaren om het verslag te kunnen maken. „De mensen houden me in de gaten. Het is een delicaat balanceren van dag tot dag. Als ik bij een Hindoestaans gezin op bezoek ga en ik ga daarna snel weer bij een Hindoestaans gezin op de thee, dan zeggen de Nederlanders: daar heb je het Hindoestanenvriendje. Ze moeten zien dat ik dat niet doe, dat ik partij trek voor de totale situatie. Natuurlijk probeert iedereen mij voor de keus te stellen, maar ik laat van het begin af blijken dat ik bij iedereen toegang wil hebben en dat ik iedereen het recht geef te zeggen wat ze vinden. Dus als de een dat heeft, heeft de ander dat ook. „De rest van de tijd houd ik mijn dagboek bij en lees relevante vakliteratuur. Na drie maanden moet ik een analyse kunnen maken van de situatie die me een aantal categorieën geeft om de documentaire aan op te hangen. Dan ga ik op pad met de camera en met de geluidsman om te registreren wat er feitelijk gebeurt. Als ik ergens kom en mensen zitten te praten over ziekte, begin ik te filmen in de hoop dat er iets in het gesprek zit dat duidelijk maakt, op hün manier, wat hun probleem is. Als iemand een verhaal dat ik ken en graag wil filmen, niet vertelt, vraag ik er naar, maar ik gebruik geen interview techniek. Ik geef mensen de kans om een antwoord te geven zo lang als zij dat willen, zonder tussenkomst van mij. Op grond "van eerder gedane observaties weet ik of iemand acteert, als dat zo is stop ik de camera, of ik knip het er later uit." Cameraman In de Tiendepenning hanteert Vincent Monnikendam voor het eerst zelf de camera. Waarom heeft hij hiertoe besloten? Monnikendam: „Ik wilde de equipe kleiner maken, met drie mensen in een gezin rondlopen vind ik veel. Met twee kun je dieper doordringen en sneller werken. Als de camera onder mijn hoofdkussen ligt, kan ik filmen wanneer ik wil; voor het geval dat midden in de nacht zou zijn had ik een Mininagra. Van de geluidsman kan ik niet verwachten dat hij altijd aanwezig is. Verder is het zo dat ik enorm kan besparen op mijn begroting als ik geen cameraman inhuur: ik heb bedongen dat ik dat bedrag aan materiaal mocht uitgeven." Door je manier van filmen ben ik me op een soms afleidende manier bewust van de aanwezigheid van de camera. „Of mijn cameravoering afleidend is laat ik aan de interpretatie van de kijker over, dat de camera opvallend aanwezig is, haal je de koekoek. De mensen richten zich tot mij en mijn kop zit achter de camera. Ik vind het juist aardig dat je ziet dat mensen contact hebben met de programmamaker, zo krijg ik een glaasje ouzo aangeboden en komt een vrouw afscheid van me nemen. Dat heb ik er met opzet ingelaten. „Natuurlijk kan ik niet opboksen tegen een cameraman die al 25 jaar in het vak zit. Dat calculeer ik in. Ik ben een leerling en dat is me uitstekend bevallen. Het gaat mij absoluut niet om een esthetisch verhaal. Ik zet me een beetje af tegen de traditionele geprefabriceerde documentaire, waar je mooie plaatjes maakt en een microfoon onder iemands snuffer zet en de situatie gaat aanpassen aan de techniek. Voor de geluidsman is het een continu probleem om er zo dicht mogelijk bij te komen, 't Lukt niet altijd. Ik heb ongelofelijk veel materiaal moeten weggooien omdat het onverstaanbaar of onbegrijpelijk was. Dat is inherent aan de manier van werken". „Ik gebruik ook geen belichting. Het enige wat ik bij me heb is een fotolamp van 100 watt en die draai ik dan in de bestaand,, fitting. Kwalitatief krijg je dan minderwaardig materiaal, maa, ik vind dat je de situatie ge e „ geweld aan mag doen". Laag tempo „Het gaat mij om de deconditio. nering van het kijkgedrag. Men. sen zijn gewend dat het allemaal erg smooth gaat, met een bepaal, de snelheid van montage, een be. paald soort muziek, verbindend commentaar, keurige tussenshot, jes. Daar wil ik van af. Ik bec principieel tegen dat gemanip u . leer met informatie. De kijker j s volwassen, laat hem zien wat i|, zie. Ik doe dat in een relatief laag tempo, trage shots en lang e tracks die ik zo aan elkaar cotnponeer dat er een zekere logica in zit. Je ziet ook springers in de montage, dat heb ik bewust g e . daan. Als de film uit de camera liep op het moment dat het ver. haal nog niet afgelopen was, waarom zou ik dat dan niet laten zien?" Jij hebt meer dan een jaar aan deze serie gewerkt en 275 rol film kunnen draaien. Dat zal j e wel niet makkelijk voor elkaar gekregen hebben, maar het « een enorme voorsprong op documentairemakers die met veel lagere budgetten moeten werken. „Relatief is een budget van 250.000 gulden voor vijf films laag. Ik moet toegeven dat mijn salaris niet in die begroting op. genomen wordt en dat die daarom veel lager uitvalt dan van een freelancer. Aan de andere kant heb ik begrotingen gezien van freelancers die gestoffeerd en gemeubileerd zijn, niet terwille van het eindprodukt, maar om de eigen zak te spekken. Een omroepmedewerker in vaste dienst verdient veel minder Maar dat interesseert me niet zolang ik kan blijven werken op dc manier waarop ik dat nu doe. Jt ziet bij andere omroepen hoe mensen in vaste dienst gebruikt worden voor het oninteressante reguliere werk, slavenarbeid die niets met creativiteit te maken heeft. Ik ben me heel goed bewust van mijn uitzonderlijke positie. „Eigenlijk heb ik maar één echt goed voorbeeld: Robert Flaherty, Nanouk of the North uit 1922. De intentie waarmee hij het leven van de Eskimo's heeft gefilmd in hun strijd tegen de natuur is fenomenaal. Hij pakte de werkelijkheid zoals die was. Vóór hem had je de gebroeders Lumière die dat deden als eerste filmverslaggevers. Na Flaherty sla ik een heleboel over — behalve Ash en Chagnon — omdat ik daar een heleboel kritiek op heb. Als ik al die films zie, denk ik: wat moet ik er mee. Hoe manipuleer ik niet met de werkelijkheid?" Vincent Monnikendam: 'Ik ben principieel tegen gemanipuleer met informatie' --- televisie en radio Kenmerk In de actualiteitenrubriek van de Ikon vanavond aandacht aan Zuid-Afrika. De vrouw van dominee Allan Boesak die haar man in de gevangenis opzocht, geeft namens hem een verklaring. Voorts een reportage over de moord op drie communistische leiders in Chili. (Ned. 2, 19.37 uur) VANDAAG NEDERLAND 1 Feduco/RVU 17.50 Medelanders Nederlanders 18.20 Einde Teleac 18.30 Planten verzorgen in huis en tuin. Voorlichtingsprogramma 18.45 Supermachten 1: De VS van Amerika. Voorlichtingsprogramma Veronica 19.00 Countdown. Popmuziek gepresenteerd door Adam Curry NOS 20.00 Journaal Veronica 20.28 Evenlng in Byzantium (2). Vierdelige Amerikaanse televisieserie gebaseerd op het boek van Irving Shaw Constance verschijnt ten tonele. Cralg heeft al jaren een verhouding met haar. 21.15 De Heilige Koe. Auto- en motorrubriek van Bob de Jong 21.45 Reggie. Amerikaanse comedyserie. afl.: lt s my party and l'll die if I want to. Reggie is 48 geworden. Zijn vrouw organiseert een verrassingsfeest. Reggie heeft echter zakenafspraak. 22.10 Een strijd voor de toekomst. Documentaire van Ruud van Gessel over Green Peace. 22.55 Mike Hammer. Amerikaanse mooie meiden-serie, afl: Bonecrush. Footballspeler wordt tijdens wedstri|d doodgeschoten. NOS 23.45 Journaal 23.50 Nieuws voor doven en slechthorenden NEDERLAND 2 NOS 18.15 Nieuws voor doven en slechthorenden 18.20 Paspoort 18.30 Sesamstraat 18.45 Jeugdjournaal 19.00 Journaal IKON 19.12 Zomer in Amsterdam (2). Serie van 4 documentaires gemaakt door studenten van de Filmacademie, vandaag: Bij de olifanten, van; Ruud van der Laan IKON-KRO/RKK 19.37 Kenmerk. Actualiteitenrubriek NCRV 20.00 Woody Woodpecker. Tekenfilmserie 20.25 Beestenboel. Engelse televisieserie. Ben heeft walvis gekocht. 21.15 Murder she wrote. Amerikaanse detectiveserie, afl.: In de ban van de kring. Hypnotiseur brengt aantal journalisten onder hypnose en wordt vermoord. 22.05 Muziek uit Wissels. Muziek van oa Chi Coltraine en the Nits NOS 22.30 Journaal 22.45 Den Haag Vandaag. Parlementaire rubriek NCRV 23.00 Feike Asma speelt NOS 23.45 Nieuws voor doven en slechthorenden f BELGIE NEDERLANDS 1 18.00 Tik Tak. Kleuterprogramma 18.05 Plons (7). Kleuterserie, afl: De verjaardag (Herhaling) 18.10 De Freggels (15). Poppenserie van Jlm Henson, afl: 't kan me niet schelen (Herhaling) 18.35 Rondomons. Jeugdprogramma, vandaag: Dat ben ik-Lee Ross. Lee is 12 en weet de hoofdrol te bemachtigen in de musical Bugsy Malone. 19.00 Tijdrover: Kwizien. Culinaire tips 19.15 Uitzending door derden 19.40 Mededelingen en Vanavond 19.45 Nieuws 20.10 Kunst-zaken 20.20 Hoger-Lager. Spelprogramma gepresenteerd door Walter Capiau 21.00 Panorama. Actualiteitenrubriek 21.50 Mistrals dochter (8). Achtdelige Amerikaanse televisieserie, gebaseerd op boek van Judlth Krantz. Mistral sterft. 22.40 Nieuws en Coda BELGIE NEDERLANDS 2 19.00 De Blauwe Planeet (3). Documentaire-serie van Bob de Richter en Wim Offeclers over de aarde, afl: In het midden staat de zon (Herhaling) 19.30 Juke Box. Popmuziek 19.40 Mededelingen en Vanavond 19.45 Nieuws 20.10 Videomatch. Spelprogramma 20.20 Het Basileuskwartet. Italiaanse speelfilm Quaretetto Baileus van Fabio Carpi. Een van de vier leden sterft. Paniek in het gezelschap. 22.20 Einde DUITSLAND 1 Regionaal programma Programma-overzicht Journaal en Der 7.Sinn Pro und Contra. Diskussieprogramma gepresenteerd door Emil Obermann Junge Revue. WDR-Jeugdavond met Eisl Gulp. Gevarieerd programma met oa muziek van The Jesus und Mary Chain en Dead or Alive Tagesthemen Die zweite Haut. Televisiefilm van Klaus Poche (Herhaling 1981). Vijftien jaar getrouwd. Vijftien jaar kommer en kwel. Sandra verlaat haar man. Het kind wordt de vader toegewezen. Ze is nu vrij maar ook ontzettend eenzaam Journaal 18.00 19.58 20.00 20.18 21.00 22.30 23.00 0.30 DUITSLAND 2 17.50 Der rosarote Panther. Tekenfilmserie; gevolgd door Nieuws 18.20 Die NervensSge. Nieuwe 26-delige serie rond Dieter Hallervorden als lastige huurder bij een moeder met dochter. In verdere hoofdrollen Rotraud Schindler als Katharina en Nathalie Hallervorden als Trixl 18.56 Programma-overzicht 19.00 Journaal 19.30 Der grosse Preis. Spelprogramma gepresenteerd door Wim Thoelke 20.50 Die grosse Hilfe: Aktion Sorgenkind 21.00 Kinder Kinder. Rubriek, vandaag: Familienfreizeit. Weekend. Leuke dingen die je met je kinderen kunt doen 21.45 Journaal 22.05 Telemotor. Autorubriek van Harry Valerien. Rechtstreeks vandaag vanaf de autotentoonstelling in Frankfort 22.50 Apropos Film. Filmrubriek van Helmuth Dlmko en Peter Hajek. Oa over Allens Purple Rose of Cairo en een gesprek met Claude Chabrol 23.35 Mein Michael. Israelische speelfilm My Michael uit 1975 van Dan Wolman. Mislukt huwelijk. Mooie jonge sensibele vrouw getrouwd met introverte geleerde Treurnis. In de hoofdrollen Oded Kotier als Michael en Efrat Lavie als Hannah 0.55 Journaal DUITSLAND 3 NDR 18.30 Die Sendung mit der Maus 19.00 Formel Eins. Popmuziek gepresenteerd door Ingolf Lück 19.45 Das internationale TV-Kochbuch: Schweden — Ein Herrenessen (Herhaling 1983) 20.00 Journaal 20.15 Kinder des Olymp. Franse speelfilm, in zwart/wit. Les enfants du paradis uit 1943/1945 van Marcel Carné. Draaiboek: Jacques Préven (Herhaling). Het Parijse theatermilieu In de vorige eeuw. Garance laat vriend Lacenaire, een anarchist, in de steek. Twee artiesten dingen naar haar hand. 23.10 Kultur aktuell: Johann Sebastiaan Bach. Het Internationale muziekfeest van Stuttgart waar 46 Bachconcerten te horen zullen zijn 00.00 Laatste nieuws WDR 18.00 Telekolleg II 18.30 Die Sendung mit der Maus 19.00 Aktuelle Stunde 20.00 Journaal 20.15 Die Stadt der rauhen MÉlnner. Amerikaanse speelfilm, in zwart/ wit, Fighting man of the plains uit 1949 van Edwin L. Marin. (Ex-)outlaw Jim Dancer weet het onder valse naam tot marshall te brengen. Orde en rust in het stadje nu. Iemand die zijn verleden kent brengt waarheid aan het licht. 21.45 Landesspiegel met TrSume von der Wirklichkeit. Portret van een toneelspeelster die in de provincie werkt 22.15 Hack-Mack. Documentaire van Peter Heller over de hamburger. Dat snelle hapje uit de VS dat de wereld al lang veroverd heeft 23.15 Kultur, Kultur — was ist das nur? Aan het woord oa Hanna Schygulla, Udo Lindenberg en Josef Beuys 23.45 Tips filr Leser; gevolgd door Laatste nieuws Radio HILVERSUM 1 NOS: leder heel uur nieuws. 18.20 Nieuws over kerk en samenleving.) 19.02 KRO's Country Time. 19.55 Ter Overweging. 20.03 Tombola. 22.02 Goal op donderdag. NOS: 23.07 Met het oog op morgen. VPRO: 00.02 Rust zacht met Joop van Tijn. 01.00 VPRO's nachtleven, met om 01.02 John Peel 03.02 Tegen de trent en veel sentiment. 05.02 Q, Q, ie Q HILVERSUM 2 19.00 Veronica Sport. NOS: 20.00 Nws. 20.03 Op de rand van het recht. NCRV: 20.45 De wereld zingt Gods lof. 21.45 In beweging. 22.15 Nocturne. 22.30 Nws. 22.35 Hier en Nu. 22.45 Leerspiegel. 23.00 Waken en dromen. (23.00 NCRV-Leerhuis. 23.15 Lied v.d. week. 23.35 Rondom het Woord.) HILVERSUM 3 NOS: leder heel uur nieuws. 18.04 De Avondspits. TROS: 19.02 21 jaar TROS Pop. 20.02 Ferry Maat's Soul Show. 22.02 De L.P.- en C.D. Show MLVER8UM 4 VPRO: 18.00 Nws. 18.02 De Tafel van IV. 19.30 De laatste beweging, met om 19.30 De Selftapers. 20.30 Jazz live. NOS: 22.00 Muziek uit Middeleeuwen en Renaissance. 22.30 Akkoord. Vandaag: Slnger Amateur Concours voor kamermuziek (1). 23.00 Musica Nova HILVERSUM 5 18.20 Uitzending van de EVP. VARA: 18.30Luchtruim. NOS: 19.00 Nieuws voor buitenlanders. (19.00 Turks. 19.10 Berbers. 19.20 Marokkaans/Arabisch. 19.30 Spaans.) VRIJDAG NEDERLAND 1 NOS 9.30 Nieuws voor doven en slechthorenden 9.35 Schooltelevisie 10.00 Einde 11.00 Schooltelevisie 11.30 Einde NOS 13.00 Nieuws voor doven en slechthorenden 13.05 Einde NCRV 15.30 Grote wereldrivieren (4). Zesdelige Engelse documentaire-serie, afl: De Nijl 16.30 NCRV-Jeugdmatinee met oa de Amerikaanse jeugdfilm De nieuwe vriendin. Drie is een teveel 17.00 Vrouwtje Theelepel. Tekenfilmserie NOS 17.30 Journaal NCRV 17.46 De Carsons. Australische televisieserie. Billy en Louise gaan avondje stappen. In de hoofdrollen Marion Heathfield als Mrs Brookes, Gregg Caves als Billy en Robyn Gibbs als Louise NEDERLAND 2 NOS 13.00 Nieuws voor doven en slechthorenden 13.05 Einde BELGIË NEDERLANDS 1 17.30 Schooltelevisie 17.55 Nieuws DUITSLAND 1 8.10 (WDR) Schooltelevisie 9.20 Einde 10.00 ARD/ZDF-ochtendprogramma 13.15 Vldeotext für alle 13.30 Einde 14.40 Vldeotext für alle 15.00 Lord Peter Wimsey: Fünf falsche Fëhrten (3). Vierdelige Engelse detectiveserie, gebaseerd op een boek van Dorothy L. Sayers. Campell dood, vermoord. Lord Peter houdt zich nog steeds met diverse alibi's bezig, waaronder die van Gowan. In de hoofdrollen lan Carmichael als Lord Peter en Glyn Houston als Bunter Journaal Der Obstgarten. Tekenfilm van Victor Kubal Am Wege (1). Tweedelige televisiefilm van Susan Schulte en Peter Beauvais, gebaseerd op een verhaal van Herman Bang (Herhaling). Deense platteland, vorige eeuw. Ongelukkig getrouwde Katlnka wordt verliefd op andere man. 17.50 Journaal DUITSLAND 2 10.00 ARD/ZDF-ochtendprogramma 13.15 Diese Woche in Europa. Reportage uit Straatsburg 14.00 Einde 14.55 Programma-overzicht 15.00 Wenn die kleinen Veilchen blühen. Operette van Bruno Hardt-Warden en Robert Stolz. 16.00 16.10 16.15 Met oa Marianne Schönauer, Johannes Heesters en Eleonore Bauer (Herhaling 1968); gevolgd door Nieuws 16.30 Freizeit...und was man daraus machen kann. Rubriek 17.00 Journaal en Aus den Löndern 17.15 Tele-lllustrierte. Gevarieerd programma; gevolgd door Vater der Klamotte. Slapsticks. Vandaag Bobby Vernon in lm Banne der hilbschen Beine DUITSLAND 3 NDR 8.30 Tele-Ski 9.00 Schooltelevisie 11.30 Einde 16.30 Schooltelevisie WDR 8.00 Ochtendgymnastiek 8.10 Schoottelevisie 12.30 Einde 17.00 Schooltelevisie Radio HILVERSUM 1 leder heel uur nws. KRO: 07.03 Het levende woord. 07.11 KRO's Ontbljtshow. 08.53 Pater Adrl Maat. 09.03 Adres onbekend. 10.03 In antwoord op uw schrijven. 11.53 Pater Adri Maat. 12.03 Van Twaalf tot Twee. 14.03 Ratel. TROS: 15.03 Raad een lied....of niet. 15.30 Café de praatstoel. 16.03 Piekuur. 17.55 Mededelingen (NOS) HN.VER8UM 2 VPRO: 07.06 Het Gebouw. 07.08 Afdeling Binnenland 07.23 Dorrestljns' Pers Agentschap (DPA). (07.30, 08.00, 08.30, 09.30 Nws. 07.35, 08.40 en 09.33 Afdeling binnenland. 08.33 en 09.24 Dorrestljns' Persagentschap (DPA). 08.11 NL-Buitenland bericht). 10.00 Euroburo. 10.30 Nws. 10.33 Afdeling Binnenland. 10.45 De afloop 11.00 De bovenkamer. 11.30 nws. 11.33 De Koffer. 12.00 Ondervragingen. 12.26 Mededelingen voor land- en tuinbouw (NOS). 12.30 Nws. 12.36 Afdeling Binnenland. (13.00, 13.30 en 14.30 Nws. 13.10 en 13.33 NL-Bultenlandberlcht. 14.33 Muziek uit het Gebouw). NOS: 15.30 Nws. 15.33 Een leven lang. Vandaag: Josephine van Gasteren (2). IKON: 16.00 Kleur. 16.30 Nws. VPRO: 16.33 Welingelichte kringen. VARA: 17.30 Nws. 17.36 Dingen van de dag HILVER8UM 3 NOS: leder heel uur nieuws. EO: 07.03 Ronduit op 3. 08.03 Tijdsein. 09.03 De Muzikale Fruitmand. NOS: 10.04 Jaargenoten. 12.04 Radio Thuisland. VOO: 13.03 Tipparade. 15.03 De Top 40 HILVER8UM 4 VOO: 07.02 Ochtendstemming. (07.42 De componist van de maand: Rossini. 08.00 Nws.) 09.00 Veronica's Meesterwerken op compactdisc. 10.30 Muziek voor miljoenen. EO: 12.00 Lunchconcert. 13.00 Nws. 13.02 Songs of praise. 13.30 Metronomium. Werken van Sjostakovitsj. 15.00 Klein bestek. 16.00 De psalmen. 17.00 Crème du baroque HILVERSUM 5 NOS: 09.03 NOS-Sportlef. 09.25 Waterstanden. TELEAC: 09.30 Planten verzorgen. Les 2. RVU: 10.00 In de overgang. 10.20 Straf in Nederland (2). AVRO/VARA: 10.40 Schoolradio. VPRO: 17.30 Ahum Yum Yum. --- uitgaan Rotterdam De Doelen (13.24.90) do 20.15 gr.zl. Populair Operettefestival 'Eln abend in Wien' met oa het Noordhollands Philharmonisch Orkest, Christine Deutekom, sopraan en Marco Bakker, bas; Leurenskerk (13.09.00) vr 12.45 Orgelbespeling. Theeter Zuidplein (81.58.44) do en vr 20.30 arlecchino: Toneelgroep Theater met 'Toen viel de bom' van Raymond Briggs, met Do van Stek en Jan Verhoeven. Utopie hel 4 (12.80.31) do en vr 19.00 Ro Theater met 'Merlijn of 't barre land' met muziek van Palels van Boem. Lengte van de voorstelling 6 uur. Café de B. (33.09.15) vr 22.00 Chris Chris. Amsterdam BallwiM (24.72.48) do en vr 20.30 Kl zl. Toneelgroep Centrum met 'Beproeving die Ik haar oplegde' naar 'Een twee drie vier vijf van Simon Vestdl|k. De Brakke Grond (24.03.M) do en vr 20.30 Spin & Marty's met 'Beef squad'. Carré (22 52.25) do en vr 20.15 Llndsay Kemp Company met 'A mtdsummer night's dream'. Cleyntheater (37.11.15) vr 20.00 Danakern met Revival Programma 1985 oa Suapenalon, Oay on Earth en Rooms (try-out) Concertgebouw (71.83.45)vr 20.00 gr.zl. en kl.zl. Open Huls met oa het Radio Filharmonisch Orkest. Metropole Orkest en het Nederlands Kamerkoor. C.C. Amstelveen (45.1444) do en vr 20.15 Kees Brosse, Marijke Merckens, Maxim Hamel. Eddy Brugman en Johan Ooms met 'U spreekt met uw moordenaar' van Frederlck Knott. De Engelenbak (23.57.23) vr 20.30 Teatro La Cueva met 'The great pantheon of the pernlcious ones', Spaanstalig. Frescati (23.57.23) do 20.30 Kl-Zl. Het Vervolg met 'De broek' van Carl Sternhelm; do en vr 20.30 gr.zl. Orkater met 'Paniek In Berlijn' naar 'Zusammenstoss' van Kurt Schwitters. Kleine Komedie (24.05.34) vr 20.15 Toneelgezelschap Toetssteen met 'Allee, Allee' naar Lewls Carroll. De Kroeg (25.01.77) do 22.30 Salsa Sesslon olv Edgardo Cambon & Ruben Salas; vr 22.30 Funky Stuff met Candy Dulfer. Melkweg (24.17.77) do 23.00 gr.zl. Manndortf/ Dudli Funktet; do en vr 22.00 fonteinzt. De Grootste Luxe na de Kleuren TV met 'De laarzen van d'Annunzio'; vr 22.30 gr.zl. Rick Nolov Band Mueeumpleln do en vr dlv. tijden dlv. locaties: Boulevard of Broken Dreams. Oude Kerk (24.S1.S3) vr 20.15 Jos Wielakker. orgel. Polanentheater (S2.1J.11) do en vr 20.30 The Stuffed Puppet Theatre met 'Manipulator' en 'Underdog'. Stadsschouwburg (24.23.11) do en vr 20.15 Het Nationale Ballet met oa 'La valse' van Balanchine/Ravet en 'Three pieces' van Van Manen/Basewicz, met Het Nederlands Balletorkest olv Adam Gatehouae; do en vr 20.15 bovenzl. HC Studio met 'Verscheurde liefde' van Sam Shepard. Den Haag Diligentia (65.18.51) do en vr 20.15 Adèie Bloemen daal met een splinternieuw programma 'In Korte Broek'. Koninklijke Schouwburg (46.94.50) do en vr 20.15 De Hoofdstad Operette met 'Der Graf von Luxemburg' van Franz Lehér. Korzo, Prinsestraat do 21.00 Muziektheater Kleefplelster met 'Kleefpleister goes Songfestival'. --- Hoogwaterstanden De tijden van de hoogwaterstanden zijn, volgens de berekeningen van de Rijkswaterstaat, voor 13 september te Delfzijl 11.53 ; Dordrecht 3.47 - 16.37; Hansweert 2.51 - 15.08; Harlngvlietsluizen 1.43 - 14.19; Harlingen 9.34 - 22.23; Den Helder 7.27 - 20.21; Hoek van Holland 2.12 - 14.50; Rotterdam 3.33 - 16.17; Scheveningen 2.36 - 15.19; en Vlissingen 1.40 - 14.05; Zon en Maan 13 sept. zon op 07.11, onder 19.59. Maan op 04.48, onder (14 sept.) 20.00. NM 14 sept. 20.20 --- Tom Poes en de wens-werkster Door Marten Toonder 1858. Wijmpje had met grote ijver de brandkast van heer Bommel weer ingeruimd, hoewel het merkbaar was, dat ze het met grote tegenzin deed. Maar daar stoorde heer Bommel zich niet aan. „Wat een zorgen!" sprak hij, terwijl hij tobberig naar zijn rijkdommen keek. „Ik kan niet eens nagaan of ik genoeg heb omdat ik niet weet hoeveel de op één na rijkste bezit. Als ik nu maar wist wie dat is!" „Bah!" zei Tom Poes. „Het wordt steeds erger. Dat moddergeld heeft een rare invloed op u en ik wou, dat ik u er af kon helpen. Maar om van dat gezeur af te zijn zal ik de op èén na rijkste gaan zoeken. En dat is dan het laatste wat ik voor u in deze geldgeschiedenis doe. Het is niet pluis." Hij liep boos de kamer uit en heer Bommel keek hem tevreden na. „Een goed idee van de jonge vriend!" zo sprak hij. „zo krijg ik mijn zaken onder controle. „Met geld kan een heer niet scherp genoeg zijn" zei mijn goede vader altijd en daar houd ik mij aan." „Modder is modder" zei Wijmpje, die plotseling naast hem stond. „Wat bedoel je, goede vrouw?" vroeg heer Ollie opschrikkend. „Schort er iets aan?" „Ja." gaf je werkster toe. „Ik mag niets doen maar mijn handen jeuken. Het ruwe werk ligt in de kast. Daarom moet ik opzeggen met halve maan." „Opzeggen?" riep heer Bommel ontsteld uit. „Bedoel je, dat je weggaat?" „Ja" zei Wijmpje, „oer een week moet ik hier weg. Mijn handen staan niet verkeerd, maar ze krijgen geen goed werk te doen. Dat is tegen de regels van de werksterren-unie en daarom moet ik hier over een week weg." --- Advertentie NRC M* HANDELSBLAD Westblaak 180/3012 KN Rotterdam - Telefoon 010-147211 Postbus 824/3000 DL Rotterdam (Nederlandse Dagbladunie) - telex 21243 ndu nl ABONNEMENTEN / 81,25 per kalenderkwartaal ƒ 303,00 per kalenderjaar Prijzen incl. 5 % BTW ABONNEESERVICE INLICHTINGEN OVER BEZORGING telefoon 010-14 66 66 maandag t/m vrijdag tot 20.30 uur en zaterdag tot 18.30 uur BIJKANTOREN Amsterdam N2 Voorburgwal 303 telefoon 020-25 12 72 ma. t/m vr. tot 19.45 uur en za. tot 17.45 uur. Postcode 1012 RM Den Haag Noordeinde 44, 2514 GJ Den Maag. telefoon 070-46 94 32 ma. t/m vr. tot 19.30 uur en za. tot 18.30 uur Utrecht Jaarbeursplein 29, 3521 AR Utrecht, telefoon 030-94 85 97 ma. t/m vr. 09.00-10.30 en 19.00-20.00 uur. za. 10.00 -11 .00 en 16.00 -17 .00 uur. ADRE8WUZXMNQ OF VAKANTIE-ADRES Uitsluitend schriftelijk minstens 14 dagan tevoren aan Abonnementenadministratie NRC Handelsblad. Postbus 824, 3000 DL Rotterdam. Vermeld oud en nieuw adres met postkode Voor opzendingen naar het buitenland zijn portokosten verschuldigd / 2,50 gewone post of / 2,80 per luchtpost P er dag. ADVERTENnES telefoon 010-14 72 11 GERUBRICEERDE ADVERTENTIES telefoon 010-1455 33 --- eten Door Bertha Meijer Eten nr. 85-112. Coquilles St. Jat ques a la Bordelaise Coquilles St. Jacques, of op i Hollands St. Jacobsmosselen, zi in sommige betere viswinkels r soms zelfs op de markt vers In t schelp te koop. Omdat ze no$ prijzig zijn, kopen sommige mense diepvries coquilles. Kwalitatief deze een stuk minder. Als je i bakt of pocheert zijn ze altijd tas* dan de verse. Omdat ze duur zijn het misschien een beter idee or deze ó la Bordelaise (met fijngi hakte sjalotjes en peterselie) bers de schelpdieren als klein hapje voori ook wel 'amuse gueule' genoem te geven. In dit geval heeft ffl aan 1—2 mosselen per persoo genoeg. zijn speciaal voor het openen vt deze schelpen bestemde messen i koop. Bescherm bij het opensn; den van de schelpen de handen te gen eventueel uitschieten van mes met een dubbelgevouwen <# ke theedoek. Steek het mes tusse de schelpen en wrik de schelp? vervolgens van elkaar. Snij de swj spier door en de mossel los van ' schelpen. Snij de rode kuitgedee tes los van het witte vleesgedetf en snij de mosselen zelf horizon» doormidden. Hak per twee mos# len 1 sjalotje fijn en hak evene# een niet te zuinig berekende hof veelheid peterselie fijn. Bestrooi de mosselen en de roe kuitgedeeltes met versgemalen p* per en weinig zout en wentel alidoor wat bloem. Klop het teve aan bloem eraf. Bak de mosselW' ten en de rode kuitgedeeltes in # ruime hoeveelheid boter ongeva 2 minuten, samen met de sjalotje Neem de pan van het vuur ' meng de verse fijngehakte petera lie erdoor, zodat de mosselen f kuitgedeeltes omgeven zijn een laagje sjalot en peterselie, P fi senteer ze op kleine eenpersotf schoteltjes met een vorkje erbij elk stukje apart op een lepel, 8 lepelhapje. ---