Het Amsterdam Op pagina 4 van het W&O-suppIement van 5 september schrijft Frank Jansen over de discussie onder Neerlandici over "Vrije expressie of grammatica op school". Dat grammatica-onderwijs niet overbodig is, blijkt — ernaast op dezelfde bladzijde — uit de bespreking door Maarten Evenblij van de tentoonstelling "Een plan om te leven, 1935-1985" in het Amsterdams Historisch Museum. In de tweede alinea schrijft hij over: "...Amsterdam... HAAR bewoners... HAAR gemeentegrenzen... HAAR buren". De heer E. bedoelt natuurlijk (HET Amsterdam en ZIJN bewoners enz. van het begin van deze eeuw. Het w'óord "DE stad" komt in dit stuk tekst niet voor, al is mogelijk "stad" de latente bron van dit onregelmatig gebruik van "haar". Dr. J. van Zutphen Elsloo --- AGENDA Geneeskunde Symposium 'Kracht en Stof over de introductie van natuurwetenschappelijke denkwijzen in de geneeskunde, zoals blijkt uit vakbladen uit de 17e eeuw. 21 september. Preklinisch Hoofdgebouw KUN, Geert Grooteplein Noord 21, Nijmegen. Inf.: 080- 512232. Vliegtuigbouw Internationaal symposium over de volgende generatie vliegtuigen. Sprekers uit wetenschap en industrie. 25, 26 september. Aula TH-Delft, Mekelweg 1. Inf.: 015 - 789111. V oedingsmiddelen Symposium 'Toekomstige wegen in de voedingsmiddelenindustrie'. Op basis van studie naar toekomstige ontwikkelingen van onder meer de rol van de techniek in de voedingsmiddelenproductie. 26 september. De Reehorst, Bennekomseweg 24, Ede. Inf.: 070 -953100. Natuur Tentoonstelling 'Natuur je buur'. Over de rol en mogelijkheden van natuur in de stedelijke omgeving. Tot en met 20 september. Gemeentelijk informatiecentrum, Muziekcentrum, Vredenburg 20, Utrecht. Inf.: 030 - 315415 Muziek Tentoonstelling van middeleeuwse muziekfragmenten, afkomstig uit liturgische boeken (1 le-13e eeuw). Tot en met 22 september. Rijksmuseum Het Catharijnekonvent, Nieuwegracht 63, Utrecht. Inf.: 030- 313835 Voorlichting Postersessie over de activiteiten van leden van de jubilerende Nederlandse Vereniging van W etenschapscorrespondenten. Uitreiking van lustrumbundel "Wetenschapscorrespondentie, hobby of noodzaak" aan oud-minister Trip. 20 september, 20.00 uur. Pharmaceutisch Laboratorium RUU, Catharijnesingel 60, Utrecht. Inf.: 05908 - 33430 of 020 - 259977. Natuurbescherming Landelijke viering van het 25-jarig jubileum van het Instituut voor Natuurbeschermingseducatie. 13, 14 en 15 september (open dag). Berg en Bos te Apeldoorn. Inf.: 020 - 228115 Ruimtevaart Tentoonstelling, lezingen en film over Europese ruimtevaart. 20 en 21 september, 9.00 uur. TH Delft, Kluyverweg I, Delft. Inf.: 015 - 785408. --- BRIEVEN Waar ambtenarenhaat al niet toe leidt Kees le Pair schrijft stukjes in de wetenschapsbijlage van de NRC, zoals bijvoorbeeld op 29 augustus jl. onder de titel "Minister Albedil", met het doel zoals hij zelf zegt om te kritiseren. Dat lijkt mij een voortreffelijke doelstelling, want kritiek is gist voor beleidsvorming. De vraag is of kritiekoefening door wetenschappers omtrent onderzoekbeleid aan bepaalde specifieke criteria zou moeten voldoen. Heel eenvoudig bijvoorbeeld: dat je niet jokt en dat je je eigen verstand niet op nul zet of je eigen kennis niet buiten beschouwing laat. Voldoet een stukjesschrijver aan die criteria niet, dan krijgt zijn produkt een kwaadaardige bijsmaak en komt de vraag naar voren welke bijbedoelingen hij had. Het zuiver wetenschappelijk onderzoek in Nederland wordt niet alleen van binnenuit de universiteiten behartigd, maar onder meer ook door de organisatie voor Zuiver Wetenschappelijk Onderzoek ZWO die van de minister van Onderwijs en Wetenschappen daarvoor jaarlijks meer dan tweehonderd miljoen gulden ontvangt. De wettelijke taakstelling van ZWO levert momenteel nog belemmeringen op om ook ander dan fundamenteel onderzoek te bevorderen. Vandaar dat op sommige terreinen naast ZWO inmiddels andere nuttige organisaties zijn ontstaan, die hun taak een beetje verderop in het kennistraject vervullen, zoals de Stichting voor Technische Wetenschappen, waarvan Le Pair directeur is. Er bestaat overeenstemming over de noodzaak tot taakverbreding van ZWO, gesymboliseerd in de naamsverandering tot Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Bovendien leek het achtereenvolgende bewindslieden een aardige gedachte om de relatie tussen overheid en organisatie wat te moderniseren, het communicatiepatroon wat minder oubollig te maken, de sturing te globaliseren en de zelfstandigheid van de organisatie te vergroten. Met dat doel zijn in de afgelopen zes (!) jaar achtereenvolgens verschenen een beleidsnota van brede strekking (1979), een beleidsnotitie over ZWO specifiek (1982), een voorontwerp van wet (1983) en thans een ontwerp van wet. Dat al in voortdurend overleg met een groot aantal organisaties en personen. Het voorontwerp van wet werd bijvoorbeeld voorbereid door een werkgroep onder leiding van de toenmalige voorzitter van ZWO. De suggestie door Le Pair van een haastige eenzijdige ingreep lijkt mij dus volkomen misplaatst. Hij weet beter. Nu is het misschien goed een ogenblik stil te staan bij de vraag wat je wel en niet in een wet regelt. Indien een organisatie bij wet wordt ingesteld, lijkt het in ieder geval aanbevelenswaardig om de verhouding tussen overheid en organisatie zorgvuldig te regelen. Dat heeft vooral ten doel de organisatie te beschermen tegen de invloed die de overheid kan uitoefenen. De bevoegdheden van de minister en de verplichtingen van de organisatie tegenover de overheid zijn dus limitatief omschreven. Wat er staat, is het dan ook. Het is dus op zichzelf niet verrassend, dat een flink deel van de wetsartikelen de relatie tussen overheid en NWO betreft. Daaruit is op zichzelf niet een teveel aan overheidsinvloed af te leiden. In feite is die invloed in het wetsontwerp aanzienlijk geringer dan in de oude ZWO-wet. Wat is de kern van die verhouding? Dat de organisatie NWO vooraf in een openbaar document vertelt wat zij de komende jaren van plan is, dat zij vertelt hoeveel geld er nodig is en hoe het beschikbare geld wordt ingezet en dat zij achteraf vertelt hoe de bestedingen eruit hebben gezien. Binnen de toekenning van 200 miljoen gulden is er bestedingsvrijheid. Van gedetaillerde bemoeienis met de NWO door de minister is geen sprake. Over globale prioriteiten vindt overleg plaats, maar ook daar is geen ruimte voor dictaten van de zijde van de regering. Juist met het doel om de zelfstandigheid van de organisatie te vergroten is de ambtelijke vertegenwoordiger (met vetorecht) in het bestuur van ZWO verdwenen. Dus geen binnenkamertjespolitiek meer, maar open overleg, controleerbaar door het parlement. Ook thans vindt zorgvuldige afstemming plaats tussen minister en een team van ambtenaren voor het optreden van de vertegenwoordiger in het bestuur, maar garanties voor beperking tot globale sturing ontbreken. Het is voor mij onbegrijpelijk hoe iemand kan schrijven dat het verdwijnen van de vertegenwoordiger in het bestuur en een afstandelijker positie van de minister in de wet zijn uit te leggen als een vergroting van departementale invloed. Weliswaar begint haat tegen ambtenaren een zo systematisch karakter aan te nemen, dat de eerste boekverbranding niet meer veraf lijkt, maar een geleerde stukjesschrijver mag toch wel een schijn van argumentatie leveren? Het tweede dat een wet in het algemeen regelt, is de belangrijkste karakteristiek van de interne organisatie en de bestuurssamenstelling. Dat houdt in dat allerlei decentrale elementen, delegatiepatronen en variëteit oproepende decentralisatie niet in de wet worden geregeld, maar worden overgelaten aan de organisatie zelf. In het onderhavige ontwerp is daarop één belangrijke uitzondering gemaakt: door in de wet zelf vast te leggen dat de decentrale afdelingsbesturen bepaalde taken uitvoeren, is een zekere mate van decentralisatie afgedwongen. Daarover is lang gesproken en nog steeds is lang niet iedereen binnen ZWO het met dit voorstel eens. Le Pair echter spreekt over "onaanvaardbare centralisatie", zonder motivering en met een volstrekt onjuiste weergave, niet alleen van de bedoelingen maar ook van de tekst van het wetsontwerp. Het derde dat een wet regelt is de taak van de desbetreffende organisatie. ZWO — NWO wordt algemeen beschouwd als katalysator, met een veel bredere invloed dan alleen bij het eigen gefinancierde onderzoek. Werkgemeenschappen en vergelijkbare fora zijn platformen van wetenschappers, waarop afstemming van hun totale onderzoek plaats vindt, niet alleen van het tweede-geldstroomonderzoek. In de taakstelling van NWO is kwaliteitsbevordering van het totale (para-) universitaire onderzoek als element neergelegd. Trouwens, maar dat is Le Pair ontgaan, is er in dit opzicht niets nieuws onder de zon: de huidige taakomschrijving lijkt er op als twee druppels water. Interessant is opzichzelf wel wat Le Pair schrijft over technologie. Wat de hoofdbezigheid van ingenieurs is, zou hij graag terugzien in de taak van NWO. Bij veralgemening is gemakkelijk te zien, hoe merkwaardig dit uitgangspunt is: wat afgestudeerden tot hun hoofdbezigheid rekenen, zou in de taakstelling van een onderzoekorganisatie moeten zijn terug te vinden? Instellingen moeten dat doen waar ze goed in zijn, en er zijn grenzen. Bij produktontwikkeling wordt zo'n grens bereikt. Daarop zouden niet instellingen van wetenschappelijk onderwijs en NWO zich moeten concentreren, maar TNO en ondernemingen. Het derde aanstootgevend punt ten aanzien van de taakstelling betreft de opdracht aan NWO met betrekking tot vernieuwing van het onderzoek. Met een flauwe taaitruc bestrijdt Le Pair de relevantie daarvan. ('Teder goed onderzoek is immers vernieuwend?"). Wie horen wij toch almaar roepen dat vernieuwing nodig is omdat Nederland achter dreigt te raken op het terrein van de biotechnologie, de informatietechnologie, de materiaalkunde, de telecommunicatie? Gaat dat allemaal vanzelf of doordat de overheid grote bakken geld klaar zet? Of zou het misschien ook interessant zijn, als' de verantwoordelijke organisatie van wetenschappers zelf zich met dat vernieuwingsproces zou bezighouden? Kortom, armoe is troef voorzover het Le Pair's argumenten betreft. Zijn slotoproep tot verzet tegen het wetsontwerp lijkt dan ook meer op het getrompetter van een circusolifant aan het einde van het nummer, dan op een serieuze conclusie. R. J. in 't Veld Directeur-generaal hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. In 't Veld: '...onbegrijpelijk hoe iemand kan schrijven dat het verdwijnen van de departementale vertegenwoordiger in het ZWO-bestuur is uit te leggen als een vergroting van departementale invloed'. --- Naschrift De vergelijking met een olifant vind ik vleiend. Zelf moest ik meer denken aan David en Goliath toen ik zag wie hier in het strijdperk trad. En David had vergeleken bij mij nog een voordeel. Die wist tenminste voor zichzelf dat hij zijn tegenstander niet moest sparen! Ik deel trouwens ook buiten dat al niet in de ambtenarenhaat. Voor die ik ken heb ik het grootste respect. Anders dan de goegemeente denkt, zijn het hardwerkende mensen met veel gezond verstand. Maar dat wil niet zeggen dat een departement als geheel voor alles even geschikt is. Overigens, zijn er in de geschiedenis ooit ambtenaren zelf op brandende boekenstapels gegooid? De titel van mijn stuk luidde anders. Dat is op 5 september door de redactie rechtgezet. Bijbedoelingen heb ik niet. Ik denk dat 's Ministers goede bedoelingen ten spijt het wetsontwerp slechter is dan de bestaande wet. Wanneer die uitsluitend zou worden gewijzigd door 'zuiver-wetenschappelijk' te vervangen door 'wetenschappelijk' konden we vooruit tot er werkelijk een goed nieuw ontwerp komt. 'Haast', heb ik gezegd, had de Minister toen hij het ontwerp in de zomer naar de Kamer stuurde, waarna de reactietermijn op 13 september gesteld werd. (Er staat ook dat er al jaren over is gepraat.) Die haast achtte ik misplaatst. (De Kamer heeft de termijn inmiddels ook verlengd). Vanwege de beschikbare ruimte kan ik niet op alles ingaan. Ik laat dus het commentaar op wat ik het grint des aanstoots noemde noodgedwongen passeren. Daarbij wil ik ook nog wel zo ver gaan te stellen dat er wel mee geleefd kan worden, zij het niet zo best. Ik hoor mij al tegen mijn collega's van de National Science Foundation zeggen: I now serve an organization aiming at quality improvement of science! De nieuwe wet vergroot de departementale invloed en centraliseert de organisatie zelf. Ik heb gezegd dat ik geloof dat de Minister het meent als hij zegt de afstandelijkheid te willen vergroten. De praktijk zal echter anders uitpakken. Formeel is het vetorecht van een ambtenaar in het bestuur een vergaande bevoegdheid, maar zoals de geschiedenis leert is die in de praktijk geen hindernis. De betrokkene kent de organisatie door en door. Hij is steeds een goede afscherming gebleken tegen bemoeienis van het departement als geheel. Het gaat erom dat een departement anders, omslachtiger, trager werkt dan goed is voor een researchorganisatie. Dat kan ook niet anders; er moet met veel meer factoren rekening worden gehouden. Door nu dit communicatiekanaal te sluiten en daarvoor in de plaats een reeks ministeriële bevoegdheden m.b.t. allerlei bestuurshandelingen te stellen wordt het departement in vele vertakkingen met de organisatie verknoopt. Dat is verkeerd; ondanks de goede bedoelingen. Het is een fictie te denken dat het 'open overleg, controleerbaar door het parlement' de vroegere 'binnenkamerpolitiek' vervangt. Want daarnaast zal er een onontwarbare kluwen van informeel vooroverleg met alle mogelijke takken van dienst komen, gerechtvaardigd door de uiteindelijke verantwoordelijkheid van de Minister. De organisatie zelf wordt gecentraliseerd. Thans is het een federatie van zelfstandige organen. Het Algemeen Bestuur krijgt in de nieuwe vorm de uiteindelijke verantwoordelijkheid. Nu het een of het ander: of daaronder komt een ambtelijk apparaat. In dat geval komt de feitelijke macht daar en niet bij de gebiedsbesturen, hoe goed ook de bedoelingen van de wetgever mogen zijn. Of de laatsten krijgen ook zo'n instrument, maar dan moet het centrale verdwijnen anders vermenigvuldigen we de interne bureaucratie. Dan gaat het apparaat zijn tijd verdoen met gekibbel over bevoegdheden. Ik ben het eens met wat dr. In 't Veld opmerkt over de taak van de WO-instellingen. Hetzelfde geldt met enige nuance voor zijn opmerkingen over vernieuwing. Hij heeft mij daar niet goed begrepen. Kees le Pair Le Pair: 'Het is een fictie te denken dat het 'open overleg, controleerbaar door het parlement' de vroegere 'binnenkamerpolitiek' vervangt. Want daarnaast zal er een onontwarbare kluwen van informeel overleg komen'. --- Advertentie LEIDSE NA-LEZING NEDERLANDS Op zaterdag 28 september, aanvang 09.30 uur organiseren de Leidse Universiteit en het Leids Universiteits-Fonds voor oud-studenten en inIroducées een ongedwongen ééndagsbijeenkomst bij de vakgroep Nederlands. De bijeenkomst zal het midden houden tussen een (vrijblijvende) reünie en een (gewichtige) post-academische cursus. Door middel van korte voordrachten en daarop volgende werkgroepennaar-keuze wordt u op de hoogte gebracht van de stand van zaken in de (Leidse) Neerlandistiek. De dag zal worden beëindigd met een drankje, waarbij u kunt napraten met oud-(mede)-studenten en docenten. In een lunch is uiteraard voorzien. U kunt zich aanmelden bij de dienst interne en externe voorlichting van de Universiteit, Stationsplein 20, 2312 AK Leiden, telefoon 071 - 148333, Ist. 3133. Aan deelname zijn geen kosten verbonden. --- Advertentie WETENSCHAP OP HADIO EN TELEVISIE Dierenmanieren Wordt het instinctmatig gedrag van dieren in safariparken verstoord? Ook: het ontwerp 'Gezondheids* en welzijnswet voor dieren'. Vr. 13/9, Nederland 2, 19.12. Paroles: Jean Bernard Dr. Jean Bernard en de strijd tegen kinderleukemie. Za. 14/9, TV 5, 19.50 IRAS, het onderkoelde oog Het Nederlands-Brits-Amerikaanse satellietproject IRAS en de wetenschappelijke resultaten van deze ruimtemissie. Zo. 15/9, Nederland 2,21.35 Wiidnis am Strom Het World Wildlife Fund (WWF) en het behoud van de natuur in het Donau-gebied in Oostenrijk. Zo. 15/9, Duitsland 1, 22.40 lm Reieh der wilden Tiere De Noordamerikaanse Waipiti: het grootste der edelherten. Ma. 16/9, Duitsland 2, 16.53 Zoo Walk UK Ken Jackson en Chris Marler bezochten vijf Engelse dierentuinen, waaronder de London Zoo (16/9), Marwell, Winchester (23/9) en Bristol (30/9). Vanaf ma. 16/9, 18.15, herh. 01.15, BBC World service Kostbares Nass Overal in de wereld is er een tekort aan drinkwater, hoewel daar wel eens anders over wordt gedacht. Vooral in Peru, Tanzania, Tunesië en Thailand is de situatie ernstig. Ma. 16/9, NDR 3, 19.00 Kongressbericht Het wereldcongres voor neurologie in Hamburg. Ma. 16/9, Deutschlandfunk, 22.05 Labyrint Documentaire over de in Tsukuba (Japan) gebouwde wetenschapsstad. Di. 27/9, BRT 1, 21.00 Wissenschaftsshow Wetenschap en techniek waren ten tijde van de Romeinen reeds ver gevorderd, vooral op het terrein van de irrigatie en de bruggen- en stratenbouw. Wo. 18/9, WDR 3,21.45 --- ONDERWIJS MULTINATIONALS Hans Freudenthal n e meest bekende International die — ook —aan de onderwijskundige weg timmert, is zonder twijfel Unesco in Parijs, de cultuurorganisatie van de Verenigde Naties. In die jaren toen ik daar, om zo te zeggen, nog kind aan huis was, hadden ze nogal wat geld, en wat je zelf betreft, deed je je best om er althans een deel van goed besteed te krijgen en een enkele keer lukte het ook nog. Het meest paradoxale dat ik op mijn eigen gebied door Unesco zag voortbrengen, was een project wiskunde voor de arabische landen, het meest prestigieuze en pretentieuze dat ik voor wiskunde-onderwijs van 6—18 ooit onder de ogen heb gekregen. En dan te bedenken dat in het grootste arabisch sprekende land voor het verreweg grootste deel van de jeugd het schoolgaan op de leeftijd van tien jaar ophoudt. Echt brokken heb ik bij Unesco niet gezien. Met OESO, de internationale organisatie voor economische samenwerking, is dat anders gesteld. Je zou zeggen: wat hebben die met onderwijs te maken? Maar daar zit het hem juist. Als de economen zeggenschap opeisen over, en zich meester maken van onderwijs dat ze niet aangaat, dan is het „boer pas op je kippen" geblazen. Nationaal trouwens evenzeer als internationaal. Bij zo'n kritiek punt staan we trouwens nu ook alweer. Het enorme economische belang van computer en informatica is een even grote verleiding om dan ook maar het onderwijs eromheen en ermee te bedisselen. Ze hoeven er de mouwen trouwens niet zelf voor op te stropen. Het onderwijskundige veld is wijd en geschakeerd genoeg om er de nodige ondeskundigen te ronselen die dat voor ze doen. Dat was al in 1959 zo toen de Sputnik-shock werd geëxploiteerd om via vernieuwd onderwijs het Westen boven het Oosten te laten triomferen. Trouwens in die tijd had de Sovjetunie een hopeloos verouderd wiskunde-onderwijs, in de Verenigde Staten lag het eindpeil van 12 jaren schoolonderwijs ongeveer bij wat wij in die tijd MULO zouden hebben genoemd terwijl in westelijk Europa het onderwijs weliswaar niet om over te juichen was, maar wat eraan ontbrak lag niet zozeer aan de leerstof als aan de didactische methode en aan het gebrek aan aandacht voor het massa-onderwijs. Toen, in 1959, heeft OESO de internationale alarmklok geluid, zich wat deskundigen aangemeten voor een nieuw programma dat de scholen moest opzadelen met een universitair lijkende wiskunde waar geen zinnig mens om gevraagd had, de befaamde New Math. Wat ervan terechtkwam, was een karikatuur, en in sommige landen zelfs een ontwricht wiskundeonderwijs. Het is najaren frustraties nu overal teruggedraaid. Speciaal in Amerika doen om de haverklap nieuwe slogans opgeld om het aan lager wal geraakte onderwijs hogerop te helpen. In Nederland viel het met de „vernieuwing" erg mee. Neen, Nederland heeft toen zelfs een goede beurt gemaakt, wellicht de beste in de wereld; van de nood van het vernieuwen een deugd. Dit dank zij de Commissie Modernisering Leerplan Wiskunde (CMLW), in juli 1961 op het ministerie geïnstalleerd. Het had beter gekund, natuurlijk, ware het niet dat in de jaren zestig het hele onderwijs zo snel ging veranderen dat je aldoor maar achter nieuwe feiten moest aanhollen. Het succes van de CMLW was ook mede te danken aan het feit dat men zich van de OESO zo weinig mogelijk aantrok. Wiskunde en wiskunde-onderwijs zijn internationaal, maar de onderwijsinternational waar de wiskunde iets aan heeft is noch Unesco noch OESO. Nuttig zijn veeleer bescheidener organisaties die een minimum van bureaucratie aan een maximum van slagvaardigheid en efficiency paren. In 1912 werd de Internationale Commissie voor Wiskunde Onderwijs opgericht, toen onder Duitse leiding meestal IMUK genaamd, tegenwoordig naar gelang of je je anglofoon of francofoon uitdrukt, ICMI of CIEM. Nu zou ik niet te hoog willen opgeven over wat de — zeggen we nu maar — ICMI in eerste aanleg tot stand heeft gebracht, maar de samenwerking op internationaal terrein en de wederzijdse beïnvloeding was er toch maar en die is nu na haast driekwart eeuw geweldig gegroeid. Het ligt natuurlijk wel in de aard van de wiskunde. Er is geen schoolvak dat zich voor internationale samenwerking in het onderwijs zo leent als de wiskunde. De ICMI heeft inmiddels een officiële status gekregen als commissie van de International Mathematical Union, een van de unies, die samen als tegenhanger van UNESCO de ICSU vormen — weer zo'n bureaucratisch lichaam: International Council of Scientific Unions. Maar dat zijn alleen maar van die lastige ketens waar je de echte internationale samenwerking mee aan banden legt. Om de vier jaar houdt de ICMI een enorm internationaal congres maar om de haverklap zijn er van die internationale symposia en colloquia over wiskunde-onderwijs, en dat zijn dan, samen met een aantal onderwijstijdschriften, de ware wiskunde-onderwijsinternationals: een enorme activiteit zoals me van geen ander onderwijsvak bekend is. De rede waarom ik er nu over schrijf, is dat Nederland in 1985 in dezen weer een bijzonder goede beurt heeft gemaakt. Nederland is dit jaar gastvrouw geweest voor liefst twee van die internationals. In de laatste volle juliweek in Noordwijkerhout voor zowat 200 leden van de International Group on Psychology of Mathematics Education PME — de negende jaarlijkse bijeenkomst (de eerste in 1977, was er in Utrecht geweest) en in de eerste volle augustusweek in Leiden de 38ste bijeenkomst van de — ja de naam is wat lang, dus ik zeg maar kort: CIEAEM, lang geleden mede-opgericht door Piaget, met ongeveer 300 deelnemers. Hoe speel je het klaar, twee dergelijke groepen voor één vak? Welnu, de PME is een groep van onderzoekers in het veld van het wiskunde-onderwijs. Bij de andere, de CIEAEM ligt de nadruk op het ontwikkelen van wiskunde-onderwijs, achter het bureau en in de klas, en het deelnemerschap van de CIEAEM zijn mensen die in het onderwijs zelf actief zijn, op welk niveau dan ook, als opleider, als begeleider, als onderwijsgevende. Dus wat de zwaartepunten aangaat, bij de ene groep meer theorie, bij de andere praktijk. De tweede groep had dan ook een algemeen thema gekozen: „Wiskunde voor allen... in het computertijdperk" (let op de stippeltjes). Er werd daar in groepjes hard gewerkt door mensen die van wanten weten en het is een succes geweest, zoals ik me nauwelijks één eerder herinner. Internationals — hoe doe je dat met al die talen? Wel, ik denk dat dit in de wiskunde van alle vakken het minst problematisch is. We hebben ons eigen idioom, de wiskunde, waar we het nauw mee nemen; en wat zich daaromheen afspeelt, daar hoeven we het niet zo nauw mee te nemen, omdat dat door niemand als gebrek wordt ondervonden. Op de eerste conferentie was het alleen maar Engels, op de tweede Engels en Frans, en dat functioneerde uitstekend want er zijn genoeg tweetaligen om meteen goed en duidelijk te vertalen. Twee conferenties over wiskunde-onderwijs in één jaar in Nederland. Was het toeval? Ja, maar niet helemaal. De ene over onderzoek de' andere over ontwikkeling, de een met theorie en de ander met praktijk als zwaartepunt. In geen land en geen vak hebben die vanouds zo aan elkaar vastgezeten als in Nederland en in de wiskunde. Laat het zo blijven en laat de onderwijskunde als geheel dat goede voorbeeld navolgen. Succes gegarandeerd. --- Mondigheid patient gaat geld kosten Proefschrift verwijsgedrag huisarts E. J. Boer E en van de bekendste karakteristieken van het verwijzen door de huisarts naar de specialist die bij discussies steeds weer op tafel komen is het feit dat de huisarts van een ziekenfondspatiënt, hoe vaak hij deze ook 'ziet', geen cent wijzer wordt. Het ziekenfonds betaalt immers 'per abonnement' een bepaald bedrag per jaar. Bij de specialist daarentegen rinkelt de kassa zodra een patiënt zijn spreekkamer betreedt, ongeacht of het een particuliere verzekering is dan wel een ziekenfonds dat straks de rekening betaalt. Met andere woorden: een huisarts zou hierom zijn patiënt vrij gemakkelijk verwijzen en de specialist zou de patiënt koesteren, teneinde de kassa nog wat langer te laten rinkelen. Een simplistische redenering, die we alleen daarom al met wantrouwen moeten bekijken. Een huisarts is ook een mens, dat wel, maar er is toch meer aan de hand op het moment dat hij de pen ter hand neemt om een 'verwijsbrief te schrijven, waarin dan een 'vraagstelling' moet zijn opgenomen. Er is een scala van factoren in het geding, en het rationele element is daar slechts één van. Een aanleiding kan ook zijn het feit dat de huisarts met een zeer ongeruste patiënt te maken heeft, die bang is voor een ernstige aandoening. Hoewel de huisarts wel weet dat de kans op die aandoening praktisch nihil is verwijst hij toch, omdat het de enige manier is om de patiënt gerust te stellen. Dit brengt ons op de vraag: welke directe invloed heeft de patiënt eigenlijk op het verwijzingsgedrag van de huisarts? Deze vraagstelling staat centraal in een onderzoek dat de Amsterdamse kinderarts L. J. Krol heeft gedaan; de promotie heeft zich vandaag voltrokken aan de Universiteit van Amsterdam, waarbij prof. dr. J. A. M. Schouten, hoofd afdeling medische psychologie van de Universiteit van Amsterdam als promotor optrad en dr. H. S. A. Heijmans als copromotor. Krol spreekt van een 'interdoktervariatie' als het gaat over verschillen in verwijsgedrag. Hij heeft de literatuur op dit gebied goed bestudeerd en het aantal voetnoten in zijn proefschrift is zeer omvangrijk. Hij heeft ook zelf onderzoek gedaan, bij een aantal verwezen patiënten en hun huisartsen. En dat onderzoek sluit op die literatuur goed aan. Vaststaat dat verwijzing naar de specialist belangrijke financiële consequenties voor de gezondheidszorg heeft. Niet voor niets probeerden diverse bewindslieden al jaren het accent van de tweede naar de eerste lijn te verschuiven, o.m. door ziekenhuisbedden te beperken, door budgettering en door inkomensbeperkingen. In hoeverre ze daarin slagen laten we hier buiten beschouwing, uiteindelijk gaat het proefschrift van Krol daar ook niet over. Hoewel, hij geeft een aanzet in zijn proefschrift dat wel in die richting wijst, maar hij laat die kant na enige tijd varen en begeeft zich geheel in de drijfveren die de huisarts tot het verwijzen naar de specialist brengen. Veel van die drijfveren zijn onduidelijk of zelfs onbekend, stelt hij vast. En dat terwijl het aantal verwijzingen gestaag blijft toenemen. En ook terwijl het aandeel dat de gezondheidszorg van ons Bruto Nationaal Produkt opslokt de tien percent nadert. Het verwijsbriefje is kennelijk een van de kostbaarste briefjes uit de gezondheidszorg. En: er bestaan geen normen waaraan de noodzaak tot verwijzing getoest kan worden — en dat is wellicht de belangrijkste opmerking uit dit proefschrift. Uiteraard wil iedereen er graag vanuit gaan dat er niet 'onnodig' verwezen wordt, maar dan moeten we toch eerst weten wat nodig is. Overconsumptie De uitslag is zeer zorgvuldig uitgewerkt. Bij een op de vier verwijzingen wenste de huisarts dat de specialist een bepaalde diagnose zou uitsluiten en bij de huisartsen verwachtte ongeveer 40 percent dat de verwijzing uiteindelijk een bijdrage zou leveren aan het verminderen of verdwijnen van de klachten. De klachten waarvoor de kinderarts was ingeschakeld waren in 60 pet van de verwijzingen in de ogen van de huisartsen niet verontrustend. In 40 pet had de huisarts het besluit tot verwijzing op initiatief van de ouders genomen, in nog eens 10 percent hadden de ouders hierop aangedrongen. In 25 pet spraken de huisartsen over onvoldoende vertrouwensrelatie met de ouders, in 25 pet hadden de huisartsen zich machteloos gevoeld door het aanhouden van de klachten, in 45 pet zagen ze de verwijzing als enige mogelijkheid de ouders tevreden te stellen. Conclusie: de opwaartse druk die van de ouders uitgaat op het verwijsgedrag van de huisarts is hierdoor voldoende geïllustreerd; het gegeven dat de wens van de ouders in 46 pet de doorslag heeft gegeven spreekt duidelijke taal. Kenniskloof Welke bijdrage levert dit proefschrift tot de discussie? Dat de ouders bij verwijzing naar de kinderarts een belangrijke inbreng hebben, waardoor van overconsumptie kan worden gesproken (dat zeggen we er zelf nu maar bij) is op zichzelf hoogst interessant, maar we mogen het niet zomaar doortrekken naar andere specialismen. Een verwijzing naar een chirurg zal zeker anders tot stand komen, en die naar een gynaecoloog weer anders, om maar een paar voorbeelden te noemen. Bovendien kan men zich voorstellen dat ouders zich over hun kind ongeruster maken dan over eigen klachten, terecht of ten onrechte; de verantwoordelijkheid kan zwaar wegen. De vraag die ons het meest intrigeert is, of die ouderlijke inbreng een wenselijke of ongewenste ontwikkeling is. Krol citeert (kennelijk met instemming) het rapport van de Harmonisatieraad Welzijnsbeleid (Herverkavelen in de gezondheidszorg. Staatsuitgeverij Den Haag 1985) dat opmerkt: Patienten leggen zich niet (meer) lijdzaam neer bij de beslissing van de huisarts inzake het al of niet doorverwijzen. Toeneming van kennis en informatie over de mogelijkheden van de medische wetenschap (onder meer uit de media) leiden er in steeds meer gevallen toe dat patiënten om een verwijsbrief vragen. "Terughoudendheid in het verwijsbeleid van de huisarts kan patiënten er gemakkelijk toe brengen te denken dat de huisarts hun het recht onthoudt op hulp van een 'echte' dokter. De huisarts zit tussen twee vuren: aan de ene kant heeft permanente vooruitgang in het medisch-specialistische handelen een aanzuigende werking, die de huisarts moet weerstaan, aan de andere kant wordt de druk van patiënten op de huisarts, die hij in principe moet honoreren, steeds groter." Met andere woorden: de mondigheid van de patiënt gaat ons allemaal nog veel geld kosten. Een redenering die niet helemaal opgaat: door kennisvermeerdering bij de patiënt, zoals de media nastreven en ook door GVO in de scholen (voorlichting en opvoeding rondom de gezondheid) wordt beoogd, zal de kenniskloof tussen huisarts en patiënt geleidelijk worden verkleind. De huisarts — van wie we meteen maar aannemen dat hij wat meer tijd voor de patiënt zal uittrekken als hij voelt aankomen dat er een verwijzing op het spel staat — kan op grond van die kennis aan de patiënt beter uitleggen waarom verwijzing geen zin kan hebben. Het beschikken over statistische gegevens rondom de vermeende aandoening, kennis van symptomatiek en een aangepast woordgebruik kunnen er toe leiden dat de autoriteit van de arts niet in twijfel getrokken wordt. Zover gaat Krol in zijn proefschrift niet. Hij heeft ook niet de pretentie dat hij de lappendeken van de Gezondheidszorg (een term die we niet zo vaak meer horen) met één handige greep zal gladstrijken. Hij heeft wel iets wezenljks in het verwijzingsgedrag aangetoond en hij zal ongetwijfeld met deze studie nog vele malen in andermans voetnoten terechtkomen. Leendert J. Krol: De consument als leidend voorwerp in de gezondheidszorg; onderzoek naar de achtergronden van de verwijzingen naar de kinderarts. Proefschrift Universiteit van Amsterdam. ---