De sociologie van het gnosticisme Protestantse theologen gaan er graag va n uit dat het gnosticisme aan het christendom voorafging en het sterk beïnvloedde. Waarom? Wat is de ware oorsprong van deze heilsleer? Peter van Rooden 'K on men de eigen uitverkiezing niet meer vinden in de joodse traditie, dan moest men haar terugwinnen door het alternatief, de bestaande wereld als geheel te verwerpen om zo het eigen licht des te stralender te doen schijnen.' ff at bevrijdt is de kennis van wat wij waren en wat wij werden, waar wij waren en waarin wij geworpen zijn, waarheen wij ons spoeden en waarvan wij verlost zijn. wat geboorte is en wat wedergeboorte.' Zo luidt een tweede-eeuwse geloofsbelijdenis van één van de grote leiders van het christelijke gnosticisme, die we kennen uit een bestrijding door een kerkvader. Dit feit op zich is karakteristiek. Het gnosticisme was na het jodendom de belangrijkste van de concurrerende stromingen van het zich ontwikkelende christendom. Als gevolg van deze confrontatie ontstond in de loop van de tweede eeuw de orthodoxie. Opvattingen en uitlatingen die eerdere generaties nog als legitiem christelijk hadden kunnen beschouwen, werden hierdoor tot ketterijen. De orthodoxie — per definitie de historische winnaar — liet de geschriften van haar tegenstanders verloren gaan. Tot het midden van onze eeuw, toen men in Nag-Hammadi, bewaard in het Egyptische zand, een gnostische bibliotheek vond, kende men het gnosticisme vooral uit bestrijdingen door tweede- en derde-eeuwse kerkvaders. Die bestrijdingen waren overigens voldoende om een goede indruk te krijgen van de aard en verschillende vormen van deze verlossingsleer. Het gnosticisme was een van de nieuwe godsdiensten — universeel en individualistisch — die een steeds belangrijker rol begonnen te spelen in de laatantieke samenleving. Kenmerkend voor het gnosticisme is de combinatie van een leer en een levensgevoel van diepe vervreemding van de wereld en de eigen lichamelijke en geestelijke werkelijkheid. De vervreemding wordt verklaard en versterkt door het leersysteem. v ▼ olgens de gnostische leer bestaat er een volstrekte tegenstelling tussen de zichtbare, tijdelijke en empirische werkelijkheid en de eigenlijke, onzichtbare en eeuwige wereld. De dagelijkse werkelijkheid, die ook het lichaam en de ziel van de mens omvat, is het produkt en het rijk van kwade machten. Hierin is de eigenlijke kern van de mens gevangen, doordat hij zijn afkomst uit de eeuwige wereld vergeten is. Verlost wordt hij door inzicht in zijn afkomst en huidige positie door ..de kennis van wat wij waren en wat wij werden." Deze verlossing is uiteraard louter geestelijk en individueel en heeft geen betrekking op deze wereld of het lichaam. Onze wereld is door het gnosticisme afgeschreven. De verloste gnosticus, die de bevrijdende kennis bezit, is boven de wetten, normen en regels van onze wereld verheven — een gevoel van uitverkiezing dat leidt tot een strikt ascetische moraal, of, maar dat is heel zeldzaam, tot de voorstelling „dat alles geoorloofd is." De verlossende kennis kan de mens — diep gevangen in de vergetelheid als hij is — niet zelf verwerven. Ze moet hem geopenbaard worden door een afgezant uit de eeuwige wereld, die hem naar huis roept. Zo'n openbaring omvat een verklaring van het ontstaan van de huidige toestand, een beschrijving van de ware stand van zaken en de boodschap dat de openbaarder gekomen is. Hier beginnen de verschillen tussen de gnostische groepen. Want de hele gedachtengang wordt ontvouwd in mythologische termen. De huidige wereld, waarin de kern van de mens gevangen gehouden wordt, is het produkt van een kosmische en goddelijke catastrofe. Soms wordt de wereld dualistisch beschreven. Al van eeuwigheid af zijn er twee principes of goden, die van het licht en het duister, die strijd voeren. Ooit heeft het boze principe — de boze god — delen van het goede principe gevangen en opgesloten in de door hem geschapen wereld. De verlossing bestaat uit de terugkeer van deze lichtdelen tot hun herkomst. Een monistisch gnostisch systeem komt in feite op hetzelfde neer. De hoogste god verwerkt, of splitst delen van zichzelf af, als andere, lagere goden. Dit proces zet zich voort, totdat ergens iets fout gaat: één van de lagere goden of principes vergeet zijn afkomst, valt omlaag in de wereld, die door haarzelf of door een andere lagere god geschapen is, en raakt daarin gevangen. Deze drama's worden beschreven in termen en voorstellingen die aan andere godsdiensten ontleend zijn. Het gnosticisme is daarom wel als een parasiet gekarakteriseerd. Zo wordt bijvoorbeeld de god en schepper van deze ondermaanse wereld, waarin de goddelijke lichtdelen gevangen gehouden worden, vaak geïdentificeerd met de oudtestamentische, joodse god. Een theologisch antisemitisme is eigen aan een groot aantal gnostische systemen. Deze combinatie van een origineel religieus systeem en de traditionele elementen waaruit het is opgebouwd ligt ten grondslag aan één van de lastigste godsdiensthistorische problemen van de laat-antieke wereld: de oorsprong van het gnosticisme en, direkt daarmee verbonden, de verhouding van het gnosticisme en het christendom. Onze bronnen van voltooide gnostische systemen zijn alle tweede-eeuws of later. De geschiedenis van de elementen waaruit ze zijn opgebouwd laat zich veel verder terugvolgen. Zo worden in het Nieuwe Testament verschillende voorstellingen en gebruiken bestreden, die we ook kennen uit latere gnostische systemen, soms zelfs voorzien van een vergelijkbare interpretatie. Maar kan men op grond van het voorkomen van één element beslissen tot het voorkomen van het hele systeem? O nlangs zijn overzichten van dit probleem verschenen van de hand van twee Duitse geleerden, die tegengestelde standpunten innemen. Werner Schmithals hangt de in de duitstalige nieuwtestamentische wetenschap traditionele hypothese van een voorchristelijk ontstaan van het gnosticisme aan. De tegenstanders die Paulus in verschillende van zijn brieven bestrijdt waren gnostici, die de boodschap over Christus die hij naar de door hem gestichte gemeenten gebracht had, inpasten in hun gnostische systeem. Zij beschouwden Christus als de openbaarder die de verlossende kennis over de hoogste God gebracht had. Het evangelie van Johannes, met zijn tegenstelling tussen licht en duister, zijn voorstelling van de afdaling en terugkeer naar de hemel van de Mensenzoon, is het produkt van een gechristianiseerde gnosticus, die een gnostische tekst bewerkte. Zowel Paulus als het evangelie van Johannes maken voor hun bestrijding van gnostische opvattingen zelf gebruik van aan het gnosticisme ontleende begrippen. Dit alles vormt sinds het werk van Rudolf Bultmann (1884-1976), de belangrijkste nieuwtestamentische geleerde van onze eeuw, een samenhangende hypothese die een typisch kenmerk van een wetenschappelijke en theologische school is. Deze hele gedachte van een voorchristelijk gnosticisme wordt door Klaus Berger in zijn overzichtsartikel "Gnosis/Gnostizismus I. Vor- und ausserchristlich" in de jongste aflevering van de Theologische Realenzyklop'adie verworpen. Naast een overzicht van alle teksten die gebruikt worden om de hypothese te staven en van de andere interpretaties die er aan gegeven kunnen worden, duidt hij ook buitenwetenschappelijke redenen voor de grote belangstelling van Bultmann en zijn leerlingen voor het gnosticisme aan. Het belang van het gnosticisme voor Bultmanns historische en theologische interpretatie van het Nieuwe Testament blijkt uit het feit dat hij op alle beslissende punten van de interpretatie van Johannes en Paulus in zijn Theologie des Neuen Testaments hun opvatting beschrijft door haar te vergelijken met die van hun hypothetische gnostische tegenstanders. Het gnosticisme vormt daarbij een contrast, maar is ook een stroming die de heimelijke sympathie van de exegeet bezit. Allereerst het contrast. Het gnosticisme is hèt voorbeeld van een "natuurlijke" verlossingsleer. De kennis die de gnostische openbaarder brengt heeft betrekking op de aard van de werkelijkheid, roept de mens zijn eigenlijke afkomst in herinnering, en bevrijdt zo de goddelijke kern die al- 1 tijd al in hem aanwezig was. De paulijnse boodschap van de gekruisigde en opgestane Christus daarentegen roept volgens Bultmann niet op tot herinnering, maar dwingt tot een beslissing, die zich nooit op goede gronden kan beroepen. De "dwaasheid van het kruis" (1 Cor l:18vv) is dat vooral in de ogen van de gnostici, die niet kunnen begrijpen dat de goddelijke openbaarder werkelijk gekruisigd wordt. Voor Bultmann is het geloof niet het instemmen met oordelen over feiten, maar leven uit een fundamentele keuze, die alle waarden van de wereld relativeert, en die zich dus ook niet op de feitelijkheden uit of kennis over deze wereld kan beroepen. De mens die deze keuze gedaan heeft begrijpt - achteraf - dat het heil hem geschonken wordt, zonder dat hij daar recht op kan doen gelden. Verder zouden Johannes en Paulus volgens Bultmann en de zijnen de taal en voorstellingen van het voor-christelijke gnosticisme gebruikt hebben met behulp van een procédé waaraan deze moderne exegeten zelf het hele Nieuwe Testament willen onderwerpen: zij reduceerden het mythologisch gehalte van de gnostische voorstellingen en gebruiken ze alleen als beelden voor een boodschap. De moderne christen kan op dezelfde wijze omgaan met mythologische gedeelten van het Nieuwe Testament, zoals de wonderen. Bovendien, als Johannes en Paulus voor hun prediking gebruik maakten van al bestaande, niet-christelijke voorstellingen, dan kan ook de moderne theoloog eigentijdse begrippen gebruiken om er de christelijke boodschap in uit te drukken, zoals - in het geval van Bultmann - de filosofie van de jonge Heidegger. Er is geen eigen, specifiek christelijke taal. M T JLet sommige aspecten van het gnosticisme voelt de moderne exegeet zich - al dan niet bewust - verwant. Dat geldt in het bijzonder voor de veronderstelde tijds- en geschiedsopvatting van de gnostische tegenstanders van Paulus en van de bron van het evangelie van Johannes. Door de verlossing die de gnostische openbaarder brengt is de gnosticus verlost van de wereld. Die is voor hem voorbijgegaan en hij leeft in het heden al in het einde der tijden. Deze manier van bestan kenmerkt volgens het evangelie van Johannes ook het leven van de christen. Die heeft nu al het leven, en de dood ligt al achter hem (Joh. 5:24vv). Deze individualisering en psychologisering van de verwachting van het einde der tijden, die Johannes volgens Bultmann aan zijn gnostische bron ontleend heeft, stemt overeen met het levensgevoel van de moderne mens, die de verwachting van een aanstaande werkelijke ondergang van de hele wereld - zoals Paulus die erop nahield - vreemd geworden is. Zo zijn er meer voorbeelden van verwantschap tussen het gnosticisme en de moderne protestantse theologie van de school van Bultmann. Het elitaire en individualistische karakter van het gnosticisme, waarin het heil tot inzicht vervluchtigd is, vormt het spiegelbeeld van het geïntellectualiseerde christendom van de bovenlaag waartoe de exegeten behoren. De voor het twintigste-eeuwse protestantisme kenmerkende opvatting dat God in onze wereld afwezig is vindt men, net zoals de neo-kantiaanse tegenstelling tussen de wetmatigheden van de natuur en de vrijheid van de geest, in het gnosticisme op de spits gedreven terug. De centrale plaats van het bewustzijn en het bewust worden in de gnostische systemen is verwant met de invloed van Hegel op de moderne theologie, en vindt men voor een deel al bij de gedachten van de Reformatie zelf. Deze verwantschappen verklaren volgens Berger de hardnekkigheid waarmee de hypothese van een voorchristelijk gnosticisme, ondanks het feit dat ze in de bronnen weinig steun vindt, wordt aangehangen. Zorgvuldig schetst hij de geschiedenis van een twaalftal motieven, voorstellingen en tradities, die onderling verbonden in het gnosticisme voorkomen. De afzonderlijke tradities gaan vrijwel allen terug tot voor-christelijke tijden, maar voor de tijd en plaats van hun samenvoeging oppert hij een nieuwe hypothese. Berger vraagt naar de groepen waarbinnen het gnosticisme ontwikkeld werd. Drie kenmerken van hun zelfbewustzijn acht hij van wezenlijk belang: een negatieve beoordeling van de wereld, het gevoel uitverkoren dragers te zijn van een boodschap die de redding van deze wereld brengt, en, als derde, een anti-joodse houding, ondanks theologische afhankelijkheid van het jodendom en gebruik van het Oude Testament. E I /erdere pogingen om het gnosticisme sociologisch te plaatsen gingen meestal uit van het eerste kenmerk, de negatieve beoordeling en verwerping van de wereld. Men verklaarde deze dan als gevolg van negatieve ervaringen. Zo heeft men wel gedacht aan werkeloze intellectuelen of groepen die gedesillusioneerd waren door de machtspraktijken van de hellenistische heersers. Berger doet zulke voorstellen af als naïef. Een negatieve beoordeling van de wereld is niet alleen uit negatieve ervaringen te verklaren. Zo'n beoordeling vindt men vooral bij hen die zichzelf als dragers van een betere hoop beschouwen — de wereldverbeteraars. Zo zagen de gnostici, die meenden in het bezit te zijn van het enige middel tot redding, zichzelf. Deze overwegingen verbindt Berger met de geschiedenis van het christendom. Hoe meer de vroegchristelijke groepen zich losmaakten van het jodendom, des te negatiever kon hun beoordeling van de wereld worden. Het buiten de synagoge gesloten zijn resulteerde in een strikt dualisme, een ontwikkeling die in het evangelie van Johannes al te vinden is, waar licht en duister. God en wereld strikt tegenover elkaar staan, en waar "de joden" synoniem zijn met "de wereld". De oorzaak van deze ontwikkeling is het verlies van het binnen de kaders van het jodendom vanzelfsprekende gevoel van uitverkiezing. Op hen, die zich los hadden gemaakt van de synagoge en zich als de voortaan werkelijk uitverkorenen beschouwden, rustte een nauwelijks voorstelbare druk om zich te legitimeren. Kon men de eigen uitverkiezing niet meer vinden in de joodse traditie, dan moest men haar terugwinnen door het alternatief, de bestaande wereld als geheel, te verwerpen om zo het eigen licht des te stralender te doen schijnen. Deze hypothese verklaart én de negatieve beoordeling van de wereld én het anti-judaïsme. Het gnostische zelfbewustzijn is volgens Berger het surrogaat voor het verlies van de sociologische en religieuze identiteit binnen het jodendom. Het is het, door magie en mystiek gekenmerkte, produkt van een christelijke zending die zich consequent tot de heidenen, niet tot de joden richtte. Daarmee is Berger gekomen tot een subtiele herformulering van de opvatting die aan het begin van deze eeuw opgeld deed: Harnacks definitie van het gnosticisme als "de acute hellenisering van het christendom". W. Schmithals. Neues Testament und Gnosis. Darmstadt 1984 (Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Ertrüge der Forschung 208). K. Berger. "Gnosis/Gnostizismus I. Vor- und ausserchristlich". in: Theologische Realenzyklopüdie Band XIII. Lieferung 3/4, 519-535 (Walter de Gruyter & Co. Berlin 1984). P«"i"g in discussie met gnostici. Uit de collectie van het Victoria and Albert Museum te --- Bacterie helpt planten bij droge perioden Bacteriën behorend tot het geslacht Agrobacterium blijken buitengewoon bruikbaar voor plantenveredelaars. In de eerste plaats was het Agrobacterium tumefaciens waarmee de eerste geslaagde pogingen werden ondernomen om vreemde genen in hogere planten te introduceren. Men hoopt op deze wijze nieuwe planterassen te maken met eigenschappen die met normale kruisingen niet zijn te verkrijgen. Maar nu blijkt het neefje Agrobacterium rhizogenes (letterlijk: worteltjes veroorzakend) ook zeer bruikbaar voor landbouwkundige toepassingen. Twee wetenschappers in Israël hebben ontdekt dat de bacterie ertoe bijdraagt dat jonge plantjes zeer goed perioden van droogte kunnen doorstaan. De bacterie zou wel eens een wapen kunnen worden tegen de droogte, het belangrijkste probleem van de landbouw in Noord-Afrika en grote delen van Azië. Veel plantenveredelaars zullen verrast opkijken bij dit nieuws. Want tot dusverre stond Agrobacterium rhizogenes juist bekend als een ziekte en zeker niet als een vriend van de boeren. De bacterie infecteert tweezaadlobbige planten (Dicotylen, alle bomen en niet-grasachtige planten), waarna de plant wortels krijgt bezet met lange haartjes. Deze ziekte had een remmende werking op de groei. Jonge amandelplantjes blijken echter veel harder te groeien wanneer zij geïnfecteerd zijn met de bacterie dan plantjes die onbehandeld waren, gesteld dat ze in een droge omgeving groeien en dezelfde hoeveelheid water krijgen. Dit ontdekten dr. Gary Strobel en dr. Avi Nachmias van de Gilat Station in Israël. Volgens hen komt de snellere groei doordat de plantjes met de harige wortel in staat zijn om sneller water op te nemen. Maar hoe kan een bacterie een plant aanzetten tot het vormen van haren rond de wortels? Een aanwijzing hiervoor levert Agrobacterium tumefaciens. Deze bacterie infecteert cellen bij planten en veroorzaakt daar tumoren. De bacterie brengt een deel van zijn DNA in de cel van de gastheer. Het DNA van de gastheer raakt hierdoor ontregeld, waarna een kankerachtig gezwel optreedt. Agrobacterium rhizogenes lijkt ook een deel van zijn DNA in cellen van zijn gastheer te injecteren. Maar in plaats van kankerachtige groei, blijkt de plant een zeer groot aantal gezonde haarwortels te produceren. Waarschijnlijk komt dit door een plantehormoon dat door de bacterie in grotere hoeveelheid wordt opgeroepen. Op dit moment wordt een testprogramma afgewerkt waarbij planten van verschillende families met Agrobacterium rhizogenes worden geïnfecteerd. De eerste aanwijzingen zijn dat de bacterie veel effectiever wortelgroei in droge gebieden stimuleert dan speciale hormoonpreparaten voor wortelgroei. (Judy Redfearn / Journal of General Microbiology vol. 131, p 1245-1249) --- Eerste waarneming van Halley in Nederland Komeet Halley is vanuit Nederland waargenomen. De eerste die hierin is geslaagd is Henk Munsterman uit Meppel, een amateurastronoom die in amateurkringen bekend is door zijn planeetfoto's. Munsterman heeft al sinds maart het gebied gefotografeerd waarin de komeet zich moest ophouden. Op 16 augustus boekte hij met zijn 31 cm telescoop succes. Op de foto, gemaakt met een belichtingstijd van een half uur, stond een object dat niet bleek voor te komen op de Palomar Sky Survey Atlas: een fotografische atlas van de sterrenhemel die tot uiterst zwakke objecten gaat. De komeet was overigens ook erg zwak: een paar duizend maal zwakker als de zwakste ster die men kan zien. Komeet Halley werd op 16 oktober 1982 herontdekt met behulp van de 5 meter telescoop op Palomar Mountain. Hij bevond zich toen buiten de baan van Saturnus en was nog eens tienduizend maal zo zwak als toen Munsterman hem verschalkte. Op 22 september 1984 werd de komeet voor het eerst door een amateur waargenomen: de Japanner Tsutomu Seki, die overigens een bekend komeetontdekker is. Met zijn 60 cm telescoop kon hij de komeet, die toen buiten de baan van Jupiter stond, op de gevoelige plaat vastleggen. De eerste Europese amateurs die komeet Halley fotografeerden waren de Fransen Patrick Martinez en Eric Laffont. Zij gebruikten op 18 februari 1985 de 60 cm telescoop van de Pic du Midi sterrenwacht die aan amateurs in 'bruikleen' is gegeven. Aangezien deze sterrenwacht op bijna 3 km hoogte in de Pyreneeën ligt (weinig atmosferische storing), was hun prestatie eigenlijk niet zó bijzonder. Inmiddels is komeet Halley ook al visueel waargenomen, dat wil zeggen kijkend door een telescoop. Het blijkt dat de helderheid momenteel geringer is dan werd verwacht. Als dit zo blijft, bestaat de kans dat de komeet dit jaar vanuit Nederland misschien niet met het blote oog te zien zal zijn. Ook in december, wanneer de grootste helderheid wordt verwacht, zal men dan een prismakijker moeten gebruiken. Over het helderheidsverloop van een komeet kan echter van te voren niets met volledige zekerheid worden gezegd, zodat alles best nog kan meevallen. Nu dus maar afwachten wie er als eerste in slaagt de komeet zonder telescoop te verschalken. Al deze records zijn immers misschien wel goed voor het 'Groot Guinness Astronomie Boek'. (George Beekman) --- Fossiel skelet van Homo erectus is intact en lang Een vrijwel intact fossiel skelet van 1,6 miljoen jaar oud, dat vorig jaar in Kenya werd gevonden en thans vrijwel geheel is geprepareerd, blijkt afkomstig van een circa 12-jarige jongen. Opmerkelijk is de lengte van 160 centimeter, nogal lang voor een jongen van die leeftijd. Het fossiel werd gevonden bij het Turkana-meer, waar al veel meer goede fossiele vondsten zijn gedaan, niet alleen van menselijke resten, maar ook van dieren. De vinder was Alan Walker van de John Hopkins Universiteit in Baltimore in samenwerking met Richard Leaky van het Nationale Museum in Kenya. Het skelet is vrijwel intact, al hebben wat lichte beschadigingen plaatsgevonden door vertrapping van grote zoogdieren. (Een gebruikelijke beschadiging, vooral wanneer een lijk aan de waterkant ligt) De twaalfjarige jongen was lid van een tak van mensachtigen die thans met Homo erectus wordt aangeduid (de rechtopstaande mens). De meeste andere vondsten van Homo erectus betreffen alleen de schedel, waardoor het moeilijk is om de verhoudingen tussen lichaam en hoofd vast te stellen. Men moest het meestal met enkele botten doen. De lengte van 1.60 meter is zeer verrassend voor een 12-jarige jongen, aannemende dat een kind van die leeftijd net als bij eigentijdse kinderen nog niet zijn groeispurt van de puberteit achter de rug had. Als de jongen gewoon doorgegroeid zou zijn, had hij wellicht een lengte van 1.80 bereikt. Die lengte is niet in strijd met de andere vondsten van Homo erectus. Wel verrassend is de grote schedel van de jongen. De voor de hand liggende verklaring is dat de meeste andere gevonden schedels van Homo erectus afkomstig zijn van vrouwelijke vertegenwoordigers van deze mensensoort. Men neemt dan aan dat bij deze soort de mannen veel groter zijn dan de vrouwen. Homo erectus leefde voor zover valt na te gaan tussen 1,6 miljoen en 250.000 jaar geleden. Een veel oudere voorloper van mensachtigen werd niet zo lang geleden eveneens in Kenya gevonden, de Australopithecus afarensus. Een tamelijk intact skelet daarvan, Lucy genaamd, wordt geschat op 3 tot 4 miljoen jaar oud. Het belang van Homo erectus is dat deze soort de overgang tussen de mensachtige voorlopers en de moderne mensachtigen vertegenwoordigt, waaronder de Neanderthaler en wijzelf. Homo erectus heeft een zeer wijde verspreiding gehad. Vondsten zijn gedaan over de gehele wereld, waarvan de bekendste zijn de Peking-mens en de Java-mens. (Judy Redfearn/Nature 29 aug. p 788). --- Advertentie PROEF OF ABONNEMENT? Met onderstaande bon kunt u uw voorkeur kenbaar maken. Een vrijblijvend proefabonnement voor vier weken, waarvan u slechts twee weken betaalt. Of meteen een gewoon abonnement op NRC Handelsblad. I ID Bezorg mij NRC Handelsblad vier weken ter kennismaking. Vrijblij- ■ vend, en voor de halve prijs: f 12,50 i.p.v. f 25,-. • | O Noteer mij voor een kwartaalabonnement a f 81,25. Voor het ingaat | ontvang ik de krant twee weken gratis. I Ik betaal nog niet, maar wacht uw bericht af. I Naam: lï? I | Adres: | | Postcode: Plaats: | , Telefoonnr.: (Voor controle op de bezorging.) I NRC HANDELSBLAD | Bon in open envelop zonder postzegel naar NRC Handelsblad, | Antwoordnummer 1168, 3Ö00 VB Rotterdam. Of bel 010-146666 (tot | 20.30 uur). ---