BRIEVEN Brieven aan het Cultureel Supplement (max. 300 woorden) sturen naar: Paleisstraat 1, 1012 RB Amsterdam Awater I Het is niet verwonderlijk dat Kester Freriks in Utrecht vergeefs naar een Awater heeft gezocht (CS Literair 710-1994). Personen met een dergelijke naam zijn al lang uit die stad verdwenen, zo zij er al ooit hebben gewoond. Nijhoff moet zijn gedicht hebben geschreven in het begin van de jaren dertig, maar het is niet na te gaan of er toen Awaters in Utrecht voorkwamen. Zo'n vijftien jaar later hebben wij wel zekerheid op dat punt. Het Nederlands Repertorium van Familienamen, dat is gebaseerd op de Volkstelling van 1947, geeft een volledig overzicht van de verspreiding van de naam Awater over ons land. Wij zien dat er ook toen niemand in Utrecht woonde die zo heette. Afgezien van enkele verspreid voorkomende gevallen bleek het me rendeel van de naamdragers te zijn gevestigd in Nijmegen en omgeving en wel in Ubbergen, Millingen, Nijmegen, Bergh, Beuningen en Groesbeek. Het staat niet vast, waar Nijhoff de naam Awater heeft gehoord. Een van de theorieën gaat er vanuit, dat het in het atelier van Pyke Koch moet zijn geweest. Diens vader, die aanwezig was, zou naar een ziekenhuis hebben getelefoneerd om te informeren naar de toestand van een pati'ent met de naam Awater. Nergens staat evenwel dat hij een Utrechts ziekenhuis heeft gebeld. Het is mij niet bekend waar vader Koch zijn praktijk uitoefende, maar ik weet wel dat zijn zoon is geboren in Beek bij Nijmegen. Het zou mij dan ook niet verwonderen als de bezorgde arts zich om een zieke streekgenoot heeft bekommerd en het befaamde telefoongesprek met een Nijmeegs ziekenhuis heeft gevoerd. In dat geval kunnen we dus zeggen dat Nijhoff de naam Awater weliswaar in Utrecht heeft gehoord, maar dat de herkomst ervan bij Nijmegen is te zoeken. ROB RENTENAAR, Amsterdam Awater 2 In 1949 of 1950 hield Nijhoff in de Oudemanhuispoort in Amsterdam een lezing over zijn werk, waarbij hij uit 'Awater' voorlas. Hij vertelde ons dat hij die naam had gehoord bij een bevriende arts, die het jampotje van Bernhard Awater behandelde, de laatste uit zijn familie die deze naam droeg. Toen hij later op zijn desbetreffende vraag hoorde dat het met hem niet goed was gegaan, besloot Nijhoff deze naam te gebruiken in zijn gedicht, zodat die niet verloren zou gaan. ALEIDA M. VERVERS, Amsterdam Poppers populariteit De lofzang, die Jaap van Heerden wijdde (CS Literair 23/9) aan de on langs overleden wetenschapsfilosoof Karl Popper, vraagt wel om enig aanvullend commentaar. Het is waar dat Popper in Engeland en Nederland een zekere faam genoot, maar buiten deze landen werd zijn werk nauwelijks gewaardeerd. Met name in de Verenigde Staten, waar al vele jaren veruit het grootste deel van de wetenschapsfilosofie geproduceerd wordt, werd zijn werk vrijwel niet opgemerkt. Maar ook binnen Engeland en Nederland was Poppers faam in weten schappelijke kringen verre van algemeen. Beoefenaren van de natuurwetenschappen bijvoorbeeld, hebben maar een minieme aandacht voor zijn filosofie opgebracht. Dit is des te merkwaardiger omdat Popper zijn voorbeelden bij voorkeur aan de natuurkunde ontleende. Deze onverschilligheid (en die gold niet alleen Popper, maar alle modernere filosofen) is, denk ik, een gevolg van het feit dat de natuurwetenschappen gedurende de laatste driehonderd jaar een eigen filosofie hebben ontwikkeld, waarvan (om Pascal te parafraseren) de filosofen geen weet hebben. Of liever: geen weet willen hebben. Want deze filosofie is, te beginnen bij Newton, vele malen geformuleerd, maar in de wetenschapsfilosofie, althans in die van deze eeuw, is daarvan weinig terug te vinden. Vandaar dat beoefenaren van de natuurwetenschappen, gesteld dat zij al kennis nemen van wetenschapsfilosofisch werk, alleen maar hun schouders ophalen. In hun ogen heeft de wetenschapsfilosofie van de twintigste eeuw zich, door geen aandacht te schenken aan de in de natuurwetenschappen gangbare filosofie, buiten de discussie geplaatst. C.M. VAN BAAL, Delft Illustratie Olivia Ettema --- Hoekje van de ether door Paul Luttikhuis Terwijl de voorpagina's van de kranten bol staan van de komende aardverschuiving in het omroepbestel, stond in een klein berichtje op de kunstpagina dat de Concertzender op 1 november van de kabel verdwijnt. Het geld van de zender, die 24 uur per dag aardige programma's bracht met klassieke muziek, is op. Er is naarstig gezocht naar sponsors, maar die waren onvoldoende te vinden. En ook een structurele subsidie blijkt nergens te krijgen. De Concertzender is een merkwaardig geval. In tegenstelling tot Classic /m en Concertradio, die ook via de kabel klassieke muziek uitzenden en nauwe banden hebben met grote platenmaatschappijen, is de zender niet commercieel. Hoewel Classic fm zelf beweert dat de ƒ in zijn naam is gëinspireerd door de vorm van de klankgaten in een viool, ligt de associatie met het grote geld voor de hand. De Concertzender is onafhankelijk en heeft als doel 'de muziekliefhebber deelgenoot maken van alle muzikale uitingen die.— als compositie of als uitvoering — iets bijzonders toevoegen aan de muziekcultuur'. De zender is daar behoorlijk in geslaagd: eigentijdse muziek, vooral Nederlands repertoire door Nederlandse ensembles, krijgt vrij veel aandacht; voldoende voor CNM, het Centrum Nederlandse Muziek, om de afgelopen twee jaar met vier ton per jaar als grootste geldschieter op te treden. Verder is er op de Concertzender veel onbekend repertoire te horen. Wie deze week naar de Concertzender heeft geluisterd, heeft kennis kunnen maken met muziek van onder anderen Gottschalk, Haas, Lang, Gresnick, Mengelberg, Pieper, De Ruiter, Mathews, Cambini, Boyce, Mondonville, Doornenbal, Trajkovic en Turina. De Concertzender maakt als nietcommerciële zender geen deel uit van wat we met een koosnaampje 'het publieke bestel' noemen. En dat is misschien wel een van zijn grootste voordelen. De zender wordt niet gehinderd door profileringsbehoeftige omroepen. Al jaren wordt in Hilversum geprobeerd om van Radio 4 een volwassen klassieke zender te maken, met een eigen gezicht en een herkenbare programmering. Maar ondanks het bestaan van een zogenaamde zenderredactie zijn de 'Songs of praise', de 'Specialiteiten a la carte', het 'Leger des Heilskwartier',.'En nu... mijn verzoek' en 'Muziek voor miljoenen' niet uit de ether weg te slaan. Natuurlijk zijn de programma's van Radio 4 lang niet allemaal slecht en die van de Concertzender niet allemaal bijzonder, maar in de twee jaar dat men landelijk uitzendt, is men uitgegroeid tot een stevige klassieke zender, die een aanvulling is op wat er al was. In de grote wereld drukt de publieke omroep een commerciële zender aan het hart om zelf het hoofd boven water te houden. Iets nieuws zal dat voor de kijker niet opleveren, hooguit meer van hetzelfde. Zou het niet mooi zijn als in dit bescheiden hoekje van de ether, met een marktaandeel van minder dan 3% van alle radioluisteraars, ook zo'n deal wordt gesloten? fïet publieke bestel op de barricade voor het behoud van de Concertzender. Het zal niet gebeuren, want de omroepen zelf zijn er niet bij gebaat, alleen het publiek. --- Advertentie Art de Doem der Daciërs 6000 jaar archeologische schatten uit Roemenië t/m 20 november '94 De grote najaarstentoonstelling van de Kunsthal Rotterdam is gewijd aan een van de meest boeiende perioden uit de vroege geschiedenis van Europa. Aan de hand van meer dan 1500 zeldzame archeologische vondsten wordt een indrukwekkend overzicht getoond van 6000 jaar geschiedenis in het deltagebied van de Donau * - V Westzeedijk 341 info: 010-44 00 301 KUNST ■ ROTTERDAM ABBB t/m 16 oktober Cristina Iglesias 'One Room' Recente Aanwinsten 17 t/m 21 oktober Museum gesloten v/a22 oktober De Verzameling 040-389730 Bilderdijklaan 10 Eindhoven Olga Korstanje t/m 23 oktober 24 september! Centrum Beeldende Kunst gen 3 3015 LC Rotterdam telefoon 0X0-436 59 99 zondag 12-17 uur Tentoonstellin : Westersingel 8 j woensdag t/m Centrum Beeldende Kunst Advertenties voor het CULTUREEL SUPPLEMENT en het LITERAIR SUPPLEMENT kunnen tot dinsdag 12 .00 uur gereserveerd worden. Voor inlichtingen over de verschillende manieren van adverteren kunt u contact opnemen met Otto de Weerdt of Frans van Grondelle van advertentieverkoop Kunst & Cultuur, telefoon respectievelijk 010-4066283 en 4066284. Fax 010-4066980 Postadres: Postbus 8985 3009 TE Rotterdam --- Advertentie Art STEDELIJK ASGER JORN overzichtstentoonstelling schilderijen en tekeningen COUPLET 3 Baselitz • Leroy Toebosch • Lippens Van Merendonk • Bloemheuvel Bade Bertien van Manen - foto's Gerard Muller - glaswerk De Best Verzorgde Boeken Gemeentelijke Kunstaankopen Infolijn: 020 57 32 737 AMSTERDAM Kunsthandel Kupperman EXPOSITIE 19eeeuwse schilderijen N.Z. Voorburgwal 294 Amsterdam Tel: 020-6201984 Open: DoA^rij/Za 13-18 Zondag 16 en 23 oct '94 ENRIC ADSERA RIBA panelen/gem. techn. tot 23 okt. a.s. ART WORKS Ineke Feuth-da Silva Rosa Herengracht 229-231, Amsterdam Tel. 020-6241980, fax 6202979 woensd. t/m zat. 14-17 + na een telefoontje Galerie Qement PRINTSHOP PETER BREEVOORT schilderijen BART KONING objecten t/m 16 november Prinsengracht 845, Amsterdam di. t/m za. 11.00-17.30 u., tel. 020-6251656 Galerie Espace Keizersgracht 548, Amsterdam telefoon 020-6240802 wo. t/m za. 13.00-17.30 uur Lucebert Galerie Espace Kerkstraat 276, Amsterdam telefoon 020-6386034 wo. t/m za. 13.00-17.30 uur Asger Jorn Rik van lersel 'Parasitica' Verlengd tot 3 nov. 1994 GALERIE WITTEVEEN Keizersgracht 538 Amsterdam ma t/m zo 12.00-18.00 uur collection d'art tot 23 oktober constant collection d'art / galerie keizersgracht 516 / amsterdam telêfoon: 020-6 22 15 11 geopend: di. t/m za. 13 -17 uur GALERIE LIEVE HEMEL T/M 6 NOVEMBER KLEINE FORMATEN VIJZELGRACHT 6 1017 HR AMSTERDAM 020 - 6230060 ' (FAX 020 - 6272663) DI-ZA, 12-18 UUR CATALOGUSJE (TOEZENDING OP VERZOEK) --- Een dwingende minnaar Brendels vleugel spreekt ,,Bij mij ligt alles open en bloot klaar, ik ben een volledig gedekte en opgediende tafel wachtend op zijn eter. door Willem Jan Otten „De vraag is altijd weer: wie gaat mij bespelen? Over het algemeen word ik de ochtend voorafgaande aan mijn optreden naar boven gehaald. Ik woon recht onder het podium, samen met enkele zwijgzame collega's. Als je wordt uitverkoren voor een concert, rolt men je een plankier op dat kan stijgen. Het is altijd heerlijk om gelijkvloers te komen en de Grote Zaal van het Concertgebouw in je lak weerspiegeld te weten. Eenmaal boven word ik gestemd. Mijn klep gaat open. Ik voel wat tocht langs mijn hamertjes. Ik ben van binnen goudkleurig. Er gaat werkelijk niets boven het gevoel van de tang om je stemschroeven. Ik heb nooit kunnen geloven in het bestaan van een ziel. Toch geloof ik in mijn ziel wanneer de stemmer mijn snaren aanspant. Er is iets in mij dat zuiverder kan, almaar zuiverder. Maar dat iets heb ik niet in de hand. Mijn naam is Steinway & Sons. Wat mijn ouders bezield heeft toen ze mij zo noemden weet ik niet. Mijn sons heb ik nooit ontmoet. Soms droom ik van ze. We staan dan met onze kleppen open in een kring en we klinken, mijn sons en ik, haarzuiver zonder dat er een mens aan te pas komt. Meestal vertelt de stemmer me wie mij die avond zal bespelen. Afgelopen zaterdag was dat Alfred Brendel. Mijn geheugen is slecht, zelfs al heeft iemand me meermalen bespeeld, toch herinner ik me hem of haar altijd pas wanneer ik word aangeraakt. Ik bedoel, ik weet heus wel wie Brendel is, er gaat weinig boven, zeg, zijn vertolking van Schuberts Impromptu's — maar hoe hij nu eigenlijk klinkt weet ik altijd pas wanneer hij zijn eerste akkoord op mij aanslaat. Dat doet Brendel doorgaans verbazingwekkend snel, zonder een kier stilte tussen welkomsapplaus en compositie over te laten- Hij wil, geloof ik, al aan het spelen zijn vóór de mensen goed en wel in de gaten hebben dat hij er is. Dat heeft iets gestrengs. De muziek moet het werk doen, niet de man. Brendel is een professorale man met verstrooide ogen. Als hij buigt staat hij met de ruggen van zijn handen naar voren. Curieus, die combinatie van intellectueel en aap. En als hij eenmaal zit dan geeft hij me altijd het gevoel dat hij ergens naar op zoek is. Hoe zeg ik dit. Je hebt pianisten en die slaan je aan, er gaat een siddering door je klankkast en je weet: die kent zijn zaakjes, dit wordt vanavond de sterren van de hemel, het stuk dat ze spelen is er al, het hoeft alleen nog maar tevoorschijn geslagen. Deze pianisten zijn het werktuig van wat ze hebben ingestudeerd en nu willen ze aandacht voor zich zelf. Of voor hun Opvatting. Moeilijke kwestie dit. Heeft ook met ziel te maken. Met waar je denkt dat die is. Wanneer die te horen is. Volgens de dichter Wallace Stevens is een gedicht niet dat watje vindt, maar het vinden zelf — terwijl je een gedicht leest ben je bezig iets aan te treffen, maar je treft het nooit aan. Iets soortgelijks geldt ook voor de man die een compositie speelt. Hij is doende de juiste vertolking te vinden.' The act is in thefinding'. Als je er over nadenkt is het mysterieus, wat er gebeurt tijdens een soloconcert. Ik sta op het podium. Gestemd en wel. Alle tonen zijn er al. Ik voel hoe elke snaar sinds het bezoek van de stemmer net een fractie strakker staat waardoor ik kan denken: ik voel van mezelf elke toon afzonderlijk. Dat is het grote verschil tussen mij, en, zeg, een cello. Met alle respect—maar die heeft slechts vier snaren. Bij mij ligt alles open en bloot klaar, ik ben een volledig gedekte en opgediende tafel wachtend op zijn eter. Het feit dat mijn bespeler achter mij plaats neemt is ook zoiets. En er is geen pianist die mij meer de sensatie geeft dat er achter mij plaats genomen wordt dan Brendel. Ik bedoel, ik weet meteen: het gaat vanavond tussen hem en mij. Hij buigt zich over me als over een partituur. Andere pianisten spelen dikwijls op me. Niet dat ik onder Brendels handen speciaal zoveel beter klink dan onder die van, zeg, Cherkassky. Misschien eigenlijk zelfs wel niet. Brendel haalt niet het onderste uit mijn kast. En ook afgelopen zondag kreeg ik weer de indruk dat hij niet in de eerste plaats in klank was geïnteresseerd. Dat komt door dat zoekende, ik zou haast zeggen: essayistische, van zijn spel. Het gaat hem om tijd, meer dan om kleur. Hij speelde vijf Beethovensonates. De Opussen 28,78,79,90 en 7. Geen stukken waar men halsreikend naar uitziet. De zaal was dan ook niet'vol. Wat er met Beethoven aan de hand is begrijp ik niet goed. Het lijkt wel alsof alle grote componisten de laatste twintig jaar elk op hun beurt opnieuw populair zijn geworden — behalve Beethoven. Mozart werd Amadeus, Mahler Visconti, Bach Ton Koopman, Bruckner Haitink, Dvorak goulash — maar Beethoven bleef Beethoven. Ta ta ta taa. Raar, ik begrijp dit niet goed, ik ben maar Steinway & Sons, maar ook voor mij geldt dat ik niet gauw een CD vol minder bekende Beetho vensonates zou kopen. Teveel noten, zei mijn grootmoeder. Dwingend type, als je het allemaal gehad hebt komt het allemaal nog een keer. Minnaar van het soort dat je dwingt om te zeggen datje van hem houdt. Kwatsch, natuurlijk. Heeft te maken met de cd-opzetcultuur. Beethoven verandert binnen ieder sonatedeel van register en stemming. Hij is, zegt Brendel, de meester van de passage van het een naar het ander—en om de overgangen die hij maakt op waarde te schatten moet je je inspannen. Vergelijk hem met iemand die uit een raam springt. Dat kan niet, wil je roepen. Maar hij is de enige die weet dat er beneden een vrachtwagen met een teer melodietje langs rijdt, dus durft hij te springen. Dat maakt Brendel prachtig hoorbaar, deze hogere slapstick. In ieder geval; je moet Beethoven volgen, anders klinkt hij tiranniek. Je kunt hem eigenlijk nooit als achtergrondmuziek opzetten. Blij dat ik een vleugel ben en geen recensent — hoe moetje dit soort dingen zonder noten erbij uitleggen? Brendel speelt gedurende twee seizoenen overal in de wereld een cyclus van alle tweeëndertig Beethovensonates en doet dus ook mij aan. En bij hem heb ik altijd de sensatie iets anders te worden dan een glimmende vleugel met gloeiend binnenwerk en duizelingwekkende klep. En het was dus ook afgelopen zaterdag weer alsof ik het voorwerp was van Brendels onderzoekingen. Alsof hij zich, als een schrijver, over mij gebogen had als was ik een onbeschreven vel papier, om uit mij iets op te diepen wat er niet was. Het ging niet om hoe ik klonk, maar om wat er met mij te zeggen is over iéts wat door Brendel weliswaar moet zijn ingestudeerd, maar dat alsnog moest worden bedacht. Wat hij zocht dat is, als ik het goed heb, een Beethoven die ook zoekende was. En bij Brendel had ik, voor het eerst sinds hoe lang, weer de sensatie der sensaties. Dat was in opus 28, 'Pastorale'. Op een of andere manier slaagde Brendel er in om, halverwege het eerste deel, de compositie geheel en al doodgelopen te laten zijn. Het was werkelijk alsof dat wat hij had ingestudeerd bij nader inzien, nu hij weer eens speelde, eigenlijk al afgelopen was. Finito. Een uit zijn spoel gerolde film. En wat er volgde was simpelweg het loslaten van mijn pedaal, waardoor er een volledige, en schijnbaar onherroepelijke stilte viel. Daar is een verschil tussen — tussen stilte binnen de muziek en volledige stilte. Er was hier sprake van een complete afwezigheid van piano. Van mij. De compositie, alsook Brendel, alsmede ik — foetsjie. Eindelijk kon ik de zaal horen. Maar wat ik hoorde dat was enkele honderden oren die alleen maar elkaar hoorden. Hoe zeg ik dit. Het stuk was nog lang niet afgelopen, dat wisten we allemaal. Toch was er even deze volslagen afwezigheid. En toen Brendel weer doorspeelde werd Beethoven opnieuw uitgevonden." Illustratie Olivia Ettema, fotografie Wim Hardeman ---