Advertentie Art Jawlensky t/m 27 november Eerste overzicht in Nederland van het intrigerende werk van de Russisch/Duitse expressionist Alexej von Jawlensky (1864-1941). N.B. Extra toeslag ƒ 3.- p.p. Groepsrondleidingen: 010-4419473 Zaterdag 5 nov. Jawlensky studiedag 010-4419471 Met dank aan: Zilveren Kruis § Zorgverzekeraar Rijnmond t/m 30 okt. Edwin Janssen 'Narcissus en de poel des verderfs', installatie. t/m 4 december: Jacques Callot Virtuoze Franse etser uit de 17de eeuw. NIEUW t/m 8 januari Glas zonder glans 'Gebruiksglas uit de bodem van Nederland en Vlaanderen 1300 - 1800' t/m 22 jan. 1995 Van Eyck tot Bruegel Hollandse en Vlaamse schilderkunst 1400 - 1550 Met dank aan: Klynveld Accountants Info: 010-4419405 Museum Boymansvan Beuningen Rotterdam INTERNATIONAAL FOTO-FESTIVAL photoi 'INTERNATIONAL 29 SEP T/M 6 NOV 1994 WARWORKS vrouwelijke fotografen over het thema oorlog ASHIFTING LANDSCAPE aktuele Zuidafrikaanse fotografie na de Apartheid t/m 9 oktober in het Nederlands Foto Instituut dagelijks behalve maandag van 11-17 uur Witte de Withstraat 63 Rotterdam 40 foto-exposties in Rotterdam e.o. PHCEBUS • ROTTERDAM EVA-MARIA SCHÖN KIRSTEN GEISLER opening zo 16 okt 15 uur woensdag t/m zondag 13-17 uur Eendrachtsweg 61 (voorbij Boymans t/o de Westersingel). 010-414 5151. Inlichtingen over adverteren in deze rubriek Tel. 010-4066283 Fax:010-4066980 --- Elke klodder verf is tot betekenis gedwongen Asger Jorn en de oerkracht De Deen Asger Jorn, roerganger van de Cobrabeweging, vond dat een schilder voor hij aan een schilderij begon, zijn hoofd totaal leeg moest maken. In het Stedelijk Museum in Amsterdam is nu een prachtige hommage aan Jorn te zien. door Janneke Wesseling De schilderijen van Asger Jorn (1914-1973) hebben een zeldzame uitdrukkingskracht. Ze zijn zo fris en levendig dat het lijkt alsof ze gisteren zijn ontstaan. In een wirwar van kleurvlekken en nerveuze lijnen openen zich landschappelijke verten. In lm Fliigelslagder Schwane (1956-72) hóór je het langzame, sterke klapwieken van de vleugels, meer nog dan dat je het ziet; de zwanen reiken hun halzen in één grote vloeiende beweging naar een dieprood gekleurde avondlucht. In een Brutale Bloementuin (1965) zwemmen kleurige, bolle vissen tussen het groene gras. En als er ooit een grappig, eigenwijs en erg stout meisje was met blonde staartjes in het haar, dan is het Bodil (1961). Ze grinnikt met een mond die nauwelijks meer is dan een vette zwarte streep, en heeft haar schouder nukkig opgetrokken. Keer op keer betrapt Jorn het toeval en dwingt een haastige penseelstreek of een klodder verf betekenis af. Jorn was een man van uitersten. Met zijn verhandeling Naturens orden, De divisione naturae (De orde der natuur, 1962) bijvoorbeeld wilde hij niets minder dan de complementariteitstheorie van zijn beroemde landgenoot, de Deense filosoof Niels Bohr, overtreffen. En hij richtte uit interesse voor de Deense prehistorische kunst een studiecentrum op met de half-serieuze naam Institut scandinave de vandalisme comparatif, waarvoor hij op eigen kosten een foto-archief van 25.000 negatieven liet aanleggen. Jorn schreef enkele delen van wat een complete reeks zou moeten worden over Scandinavische kunst van het Stenen Tijdperk tot de vroege Middeleeuwen. En passant publiceerde hij een rijk geillustreerde studie over de betekenis van de uitgestoken tong in alle culturen van de wereld, getiteld La langue verte et la cuite. Maar bovenal liet hij — naast tal van tekeningen, grafiekbladen, keramische objecten (waaronder een reliefwand van 30 meter lang en 3 meter hoog) en door hem geweven tapijten — ruim 2000 schilderijen na. Hoezeer hij ook geneigd was tot het extreme en hoezeer hij zich ook aangetrokken voelde tot de chaos, in zijn schilderijen wist Jorn een precaire balans te bewaren. Hij bereikte een explosieve uitdrukkingskracht juist doordat hij zijn grip op de vorm niet verloor. Jorn had een diepe afkeer van loze esthetiek. In 1941 schreef hij in het door hem opgerichte tijdschrift Helhesten (Hellepaard, een wezen uit de Scandinavische mythologie): 'Er kan geen sprake zijn van een keuze in enige richting, maar het gaat er om door te dringen in de gehele kosmische wet van ritmen, krachten en stof, die de reële wereld is, van het lelijkste tot het mooiste, alles wat karakter en uitdrukking heeft van het grofste en brutaalste tot het teerste en zachtste, alles wat in zijn eigenschap van leven tot ons spreekt.' (Geciteerd in Cobra, Willemijn Stokvis, 1980). Expressionisme Het Stedelijk Museum heeft, in samenwerking met de Schirn Kunsthalle in Frankfurt en het Louisiana Museum of Modern Art in Humlebaek (Denemarken), een overzicht aan Jorn gewijd van ruim 100 schilderijen en 75 werken op papier. Het is een prachtige hommage aan Jorn, de grootste vertegenwoordiger van het naoorlogse expressionisme in Europa is. Zijn belangrijkste werken zijn te zien, waaronder Lettre a mon fds (1956) uit de Tate Gallery en Stalingrad (1956,1972) uit het Deense Silkeborg Museum. In de catalogus schreef de Amsterdamse kunsthistoricus Graham Birtwistle een heldere uiteenzetting over de kunsttheorieën van Jorn. Hiermee volbracht hij een, gezien de omvang en complexiteit van deze geschriften, welhaast onmogelijke opgave. De Deense museumdirecteur en Jorn-kenner Troels Andersen schreef een gedetailleerde biografie. Des te teleurstellender en onbegrijpelijker is het dan ook dat een bijdrage over de schilderkunst van Jorn ontbreekt. De verwaten tekst van Johannes Gachnang gaat namelijk niet over Jorn, maar over Gachnang zelf. Ook is het jammer dat de persoonlijke documenten uit de collectie van de schilderes Jacqueline de Jong, die aan het begin van de jaren zestig een verhouding met Jorn had, als een after-thought aan de tentoonstelling toe lijken te zijn gevoegd. Verklarende tekstjes ontbreken. Jorn was een groot inspirator, maar dit aspect van zijn kunstenaarschap is nu onderbelicht gebleven. Jorn was de roerganger van de Cobra-beweging, waar onder anderen Karei Appel, Constant, Corneille, Pierre Alechinsky en Christian Dotremont deel van uitmaakten (Kopenhagen, Brussel, Amsterdam), en de initiatiefnemer van het gelijknamige tijdschrift. De worsteling om te komen tot een spontane uitdrukkingswijze, het zoeken naar een oorspronkelijke, volkomen eigen manier van schilderen was voor Jorn geen programma of tijdelijke bevrijdingsfase, zoals het voor sommige van de andere Cobra-leden bleek te zijn, maar een sine qua non. In de loop van de jaren dertig werd het schilderen voor Jorn synoniem met experiment of improvisatie. Gaandeweg speelde de textuur daarin een steeds belangrijker rol. Vanaf het eind van de jaren vijftig ontwikkelde hij een virtuoze schildertechniek met onuitputtelijke mogelijkheden. Dik opgebrachte partijen wisselen schrale delen af, hier is de verf pasteus, daar juist vloeibaar en transparant. Soms voegde hij stofgoud of lak aan de olieverf toe. Ook kon hij delen van de ondergrond geheel onbewerkt laten, zodat het kale hardboard zichtbaar is. Kandinsky Het principe van de écriture automatique en het aanwenden van het toeval leerde Jorn van de surrealisten die deze methoden hanteerden om toegang te verkrijgen tot de diepere lagen van het bewustzijn. In zijn schilderijen uit de jaren veertig is de invloed van Miró en Paul Klee duidelijk herkenbaar. Jorn was ook een bewonderaar van Kandinsky. Hij reisde in 1936 voor het eerst af naar Parijs om zich in te schrijven voor de 'school' van Kandinsky. Tot zijn grote verbazing bleek dat Kandinsky helemaal geen school had. Maar Jorns verlangen om in contact te komen met de grote vertegenwoordigers van de moderne schilderkunst was onstuitbaar. Hij schreef zich in aan de 'Académie Contemporaine' van Fernand Léger. Léger vond dat de schilder voordat hij aan het werk ging het schilderij volledig in zijn hoofd moest hebben. Maar Jorn zou de tegenovergestelde opvatting ontwikkelen: alvorens aan het schilderij te beginnen, moet het hoofd totaal leeg zijn. Dit laatste is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Uit het feit dat dezelfde elementen vaak terugkeren op zijn doeken—een man met een langgerekte kin bijvoorbeeld, en een ui-vorm —, blijkt dat sommige dingen zich vast hadden gezet in zijn hoofd. Ook hanteerde Jorn wel, niettegenstaande het streven naar spontane expressie, bepaalde compositiemethoden. Hij zette het doek bijvoorbeeld op, zoals Troels Andersen mij vertelde, door eerst een kleurtoon te kiezen, en van daaruit door middel van kleurcontrasten het schilderij te bouwen. Op basis hiervan zocht hij al improviserend naar ritmen, naar afwisselingen van rust en spanning, van open en dichte delen, steeds tastend naar een andere invalshoek maar variërend op hetzelfde thema. Dit is bijvoorbeeld te zien op het schilderij Stranden (1964), een lyrische evocatie in hoofdzakelijk blauw en wit van strand en zee. Of, meer abstract, in Happy Wrath (1972), waar een rode vlek als de personifiëring van de toorn de confrontatie lijkt te zoeken met de overige kleuren. Het meest imponeerde mij het werk In den beginne was het beeld (1965), een monumentaal doek van 2 bij 3 meter. De titel verwijst naar de Scandinavische mythologie, waarin het beeld, en niet het woord, aan de oorsprong van alles staat. Gezichten van titaanachtige wezens, halfgevormd, onbestemd nog, doemen op uit de kosmische materie. Met kleuren, lijnen, druipende verf heeft Jorn overtuigend de oerkracht verbeeld. Jorn beschouwde zichzelf als een vertegenwoordiger van een grote noordelijke, tot abstractie geneigde traditie in de schilderkunst. Hij was een groot bewonderaar van Edvard Munch. De Scandinavische mythen en sprookjes waren voor hem een grote bron van inspiratie. Toch is het onmiskenbaar dat hij zich een lichtvoetiger, eerder Zuideuropese manier van schilderen heeft eigengemaakt. Jorn bereikte een bijzondere synthese tussen aan de ene kant de verbeelding van herkenbare elementen en aan de andere kant een volkomen vrije, 'autonome' manier van schilderen. Hij heeft de spanning hiertussen hoog opgevoerd. Deze wisselwerking tussen de materie, de verfhuid en het oppervlak, en de illusionistische verbeelding maakt zijn werk tot een hoogtepunt in de geschiedenis van de moderne kunst. Asger Jorn: overzichtstentoonstelling. Stedelijk Museum, Paulus Potterstraat 13, Amsterdam. T/m 26 nov. Dag. ll-17u. Catalogus 148 blz., f 59,90. Aquarellen, tekeningen en grafiek van Jorn zijn te zien bij Galerie Espace, Kerkstraat 267, Amsterdam. T/m 19 nov. Wo t/m za 13-17,30tt, zo 6 nov. 13-17.30u. Asger Jorn: Bodil (1961) --- Lustrum I De titel van de tentoonstelling Lustrum 1 bij Galerie Van Kranendonk intrigeerde me: welk jubileum wordt er gevierd? De drie schilders Henri Jacobs (1957), Peter Koole (1958) en Mare Mulders (1958) die sinds de Academie in Breda met elkaar bevriend zijn, blijken vijf jaar geleden ook al bij deze galerie te hebben geëxposeerd. Manifesten zijn uit de tijd en een gezamenlijk uitgangspunt of thema hebben ze niet. De expositie vormt een bevestiging van Koole's uitspraak (in de catalogus) dat figuratief eigenlijk een onbruikbaar woord is: alledrie werken ze figuratief, maar ze zijn toch heel verschillend. Jacobs is met zijn lineaire ruimtelijke illusies en doorboorde doeken het meest experimenteel. Mulders kiest voor zijn pasteus en heftig geschilderde doeken traditionele onderwerpen als geplukte fazanten. Ook zijn mooie nieuwe lelie-schilderijen zijn allesbehalve decoratief en lichtvoetig. Bij Koole is er sprake van onderhuidse agressie. Zijn lichtgekleurde schilderijen lijken onschuldig tot men op, onder en naast de abstracte kleurvlakken lichaamsdelen ontdekt en een straal groene spuug. Galerie van Kranendonk, Westeinde 29, Den Haag. T/m 3 nov. wo t/m za 12-17u. Prijzen van ƒ 1.250,-tot ƒ 18.450. Catalogus f 10,-. --- GALERIE Georgina Starr door Din Pieters Hoe is het om in je eentje veertien dagen in een Haags pension te moeten doorbrengen? Elke dag alleen ontbijten aan een keurig gedekte tafel en 's avonds eenzaam dineren in een Grieks restaurant. Op je wandelingen door de stad krijg je blaren van je nieuwe schoenen — is het vreemd als je dan in de Dagmarkt bij het horen van een sentimenteel liedje in snikken uitbarst? De Engelse Georgina Starr (1968) legde haar Haagse belevenissen vast in een soort gematerialiseerd dagboek. Zij sleepte het biografische materiaal — foto's, ansichtkaarten, singletjes, kleren, schoenen, notities — naar haar pensionkamer. Daar stalde ze de spullen uit, geïnspireerd door een schilderij van Willem van Haecht in het Mauritshuis waarop een'schilderijen verzameling is afgebeeld. Vervolgens catalogiseerde Starr de voorwerpen en bracht ze onder in negen 'verzamelingen' met titels als 'The Junior Collection', 'The Seven Sorrows Collection' en 'The Portrait Collection'. Starr was in Den Haag op uitnodiging van Het Zevende Museum, een initiatief van drie Haagse instellingen die in het gebied rond de Hofvijver ruimte willen scheppen — een imaginair zevende museum — voor hedendaagse kunst. In mei ging het project van start met tijdelijke installaties die zowel binnen als buiten te zien waren, onder andere op straat een poppenkast van Renée Kool, billboards van Roy Villevoye en zelfportretten van Philip Akkerman en foto's van Liza Post in Galerij Prins Willem V en het Mauritshuis. Het project van Starr, The Nine Collections of the Seventh Museum, is te bezichtigen in een bovenzaaltje van Café Schlemmer. Aan de hand van een grote foto van de pensionkamer en een computer met cd-rom en 'touchscreen' kan de bezoeker ronddwalen in het pension van mevrouw Lahey, de toelichtingen lezen die Starr bij elk voorwerp schreef en zelfs luisteren naar de tearjerker uit de supermarkt. Er zijn ook wat 'echte' dingen te zien, en op een video zingt Starr, met vlechtjes en baseballpet, een liedje met een buiksprekerspop die sterk op haar lijkt. Het klinkt allemaal tamelijk kinderachtig en onbenullig, maar toch raak je achter de computer gaandeweg betrokken bij de lotgevallen van Starr. Net als bij andere jonge kunstenaars zoals Janine Antoni, Henri Bond en A.P. Komen die onlangs in De Appel in Amsterdam exposeerden, vindt er een transformatie plaats van privé naar openbaar. Deze kunstenaars maken gebruik van moderne technologie — van homevideo's, afluisterapparatuur tot cd-rom — en geven de toeschouwer soms het ongemakkelijke gevoel door een sleutelgat te gluren. Hun werk sluit aan bij de actualiteit: van talkshows met gasten die ongegeneerd confidenties doen en de elektronische snelweg waar een levendige uitwisseling van intimiteiten plaatsvindt. Starr voegt daar iets nieuws aan toe. Door haar laat-twintigste-eeuwse ontbijt te beschrijven als een zeventiendeeeuws stilleven gaat haar programma lijken op de cd-rom catalogus van de Londense National Gallery: bij elk plaatje is een verklarende tekst oproepbaar. Het maakt datje de officiële museumkunst en alles wat daarbij hoort even met andere ogen bekijkt. Aernout Mik: Toiletwagen --- Advertentie Art verlengd tot 24/10 floris meydam recente cristal unica Maria Grazia Rosin 'Murano' cristal serica exclusief voor Nederland bij Gooijer Fine Art Eekstraat 4, 6984 AE Doesburg op N317 richting Steenderen open: wo t/m zo 13-17 uur tel. 08334-79250 - fax. 08334-79585 tentoonstelling Rotterdamse Meesters uit de Gouden Eeuw 15/10/1994 t/m 15/1/1995 catalogus (paper-back) f 49,50 HET SCHIELANDSHUIS Historisch Museum Rotterdam Korte Hoogstraat 31 010 - 217 67 67 ROBEC % GROEP om "wakker" te blijven Stichting LEZEN, Keizersgracht 391 1016 EJ Amsterdam DE PONT Dan Asher tm 8 januari verder werken uit collectie DE PONT stichting voor hedendaagse kunst Wilhelminapark I Tilburg dag. open II - I 7 uur, ma. gesloten ]Piroimb£ollföc1tioirii /p/r KUNSTHANDEL SCHILDERIJEN-EXPOSITIE J. Sluijters, H. Kuijten, C. Maks. G. de Smet, J. van Herwijnen, A. Colnot, J. Weijand, K. Verweij, Else Berg Gewijzigde openingslijden: vr. & zal. 12-16 uur Telingstraat 2a, 3512 GV Utrecht Telefoon «30-311271 De Telingstraat ligt ca. 50 m. van de Neude. :galerie i Vorm en Beeld verkooptentoonstelling met grafiek van Laetitia de Haas tel: 05750-19519 Vaaltstraat 20 7201 da Zutphen (hoek Vaaltstraat en plein De Schupstoel) ^ woens. don. vrij. zon. 14.00-17.00 uur Advertenties voor het CULTUREEL SUPPLEMENT en het LITERAIR SUPPLEMENT kunnen tot dinsdag 12 .00 uur gereserveerd worden. Voor inlichtingen over de verschillende manieren van adverteren kunt u contact opnemen met Otto de Weerdt of Frans van Grondelle van advertentieverkoop Kunst & Cultuur, telefoon respectievelijk 010-4066283 en 4066284. Fax 010-4066980 Postadres: Postbus 8985 3009 TE Rotterdam --- Van Koningsbruggen en Mik Ook de installatie van Rob van Koningsbruggen (1948) in Museum Bredius heeft dit effect. Het is wel even schrikken als je op het damasten behang in de buurt van de ingetogen zeventiende eeuwse landschappen de uitbundig gekleurde doeken van Van Koningsbruggen ziet hangen. De overeenkomst is volgens de schilder het 'landschappelijke'. Van Koningsbruggen, die in Den Haag opgroeide, maakte zelf de keuze uit de collectie van het museum. Deze confrontaties tussen oud en nieuw die de laatste tijd nogal populair zijn, roepen meestal gemengde gevoelens op. Ook in Museum Bredius zijn de verschillen in techniek en kleurgebruik vaak onoverbrugbaar groot. Op de meeste plaatsen vloekt het, waardoor de plekken waar het wel harmonieert verrassender zijn. Bijvoorbeeld bij een schilderij van Van Koningsbruggen waarop een vorm staat die lijkt op een zandloper, dat hangt naast een berglandschap van Dubus. Ook het sobere cöloriet van Van Goyen blijkt goed samen te gaan met een monochroom groen schilderij, met regelmatige horizontale verfstreken. In de catalogus zegt Van Koningsbruggen dat hij graag naar mooie luchten kijkt, maar nooit te lang, want hij is bang dat het hem beïnvloedt: 'Om als een idioot naar de wolken en naar het landschap te kijken, is niet van deze tijd.' Waarom eigenlijk niet, vraag jeje af. Hollandse zeventiende eeuwers keken wel naar de natuur, maar veroorloofden zich tegelijkertijd veel vrijheden ten opzichte van topografie en luchten. Zonder slaafse navolging zou de natuur ook nu voor abstracte schilders een inspiratiebron kunnen zijn. Het Zevende Museum is een initiatief waarbij de grenzen worden onderzocht tussen musea van oude kunst en de hedendaagse kunstpraktijk. Aernout Mik (1962) overschreed met zijn bouwkeet duidelijk een grens en twee van de drie Haagse kunstinstellingen haakten af. Dankzij Stroom hcbk, het Haagse Centrum voor Beeldende Kunst, is de keet van Mik, een soort toiletwagen, toch te bezichtigen. Van binnen is hij bekleed met zachtroze rubber, er staan drie (functionerende) wc's in en een bak met gebroken serviesgoed. Mik lijkt ons met dit werk attent te maken op de keerzijde van de schone kunsten. Of om Adorno te citeren: 'Wo es am hellsten ist, da herrschen die Fakalien.' Café Schlemmer, Houtstraat 17, di t/m zo 12-17u, t/m 6 nov. Museum Bredius, Lange Vijverberg 14, di t/m zo 12-17u. Catalogus f 25,-; de toiletwagen van Mik staat aan het Lange Voorhout, di-zo 12-17u. Voor meer informatie: Stroom hcbk tel 070-3622463. ---