Advertentie Art ABBE t/m 12 juni Een ruime keuze uit de Eigen Collectie met werken van: Van Bakel, Bernd & Hilla Becher, Buren, Byars, Charlton, Fabro, Flanagan, Cilbert & Ceorge, Kawara, Lohse, Long, Mack, Mangold, De Maria, C. Merz, M. Merz, Morellet, Morris, Nauman, A.R. Penck, Polke, Richter, Rückriem, Tuttle en Weiner t/m 26 juni in nieuwbouw Ad Snijders Een keuze uit het atelier t/m 26 juni in souterrain Foto Manifestatie Eindhoven t/m 5 juni in projectzaal Jan van de Pavert 040 - 389730 Bilderdijklaan 10 Eindhoven DE PONT Roni Horn tm 3 juli verder werken uit collectie DE PONT stichting voor hedendaagse kunst Wilhelminapark I Tilburg dag. open II - I 7 uur, ma. gesloten & ■£ a> E O) cr> t I r< ö i—H l LO r< DJO Cl) CD INLICHTINGEN over adverteren in de rubriek Art (010) 4066283 Faxnummer (010)4066980 --- Grutjes nog an toe Vandaag zijn in Haarlem de tweejaarlijkse Stripdagen begonnen. Een van de exposerende en optredende stripmakers is Martin Lodewijk, de bedenker van Agent 327. „Lodewijks beeld van Nederland is zeer herkenbaar en wekt de lachlust op." door Paul Steenhuis Hij leek dood, Nederlands populairste" geheim agent, Hendrik IJzerbroot, beter bekend als Agent 327. Gesneuveld in de strijd tegen de georganiseerde misdaad. Al jaren verschenen er geen nieuwe stripalbums meer over hem, maar onlangs plaatste het stripblad Sjors en Sjimniie het begin van een nieuw avontuur waarin IJzerbroot de strijd aanbindt tegen cocaïnehandelaren en commando's. Maar na een paar afleveringen stopte het verhaal, onafgemaakt. „Ik had het te druk met andere dingen," zegt striptekenaar en -schrijver Martin Lodewijk (55). „Maar ik maak het verhaal zeker af. Ik ben weer begonnen. Het kost even tijd, want je bent al gauw twintig uur bezig aan een pagina." Een aantal pagina's van het nieuwe verhaal en van oudere Agent 327-verhalen hangen nu op de expositie in Haarlem, die is gewijd aan Lodewijk, en aan zijn collegastriptekenaar Henk Kuijpers. Het is goed nieuws dat Agent 327 ('drie zevenentwintig' zegt Lodewijk zelf) opnieuw tot leven komt. Want het is een van de geestigste strips van Nederland. Agent 327 ontstond in 1966, toen Lodewijk van het toenmalige stripblad Pep de opdracht kreeg een stripparodie op het geheim-agenten thema te maken, naar aanleiding yan het succes van agent 007, James Bond. Na een aantal kortere avonturen verschenen beginjaren zeventig twee lange verhalen, Dossier Stemkwadrater en Dossier Leeuwenkuil, die tot de klassieken van de Nederlandse stripliteratuur gerekend mogen worden. De verhalen, lang of kort, beginnen altijd ijzersterk, met een hilarische, steeds terugkerende grap: de verwoede pogingen van agent 327 om incognito het kantoor van de Nederlandse Geheime Dienst binnen te komen. Dat loopt steevast op kleine rampen uit. Zo laat hij zich als groot postpakket opsturen naar het kantoor, waarbij hij het onontbeerlijke wachtwoord in morse van binnenuit tegen het pakket tikt. De portier denkt dat hij een bom in een postpakket krijgt en legt het pak onmiddellijk in een bad vol water om de bom onschadelijk te maken. Gelukkig herinnert IJzerbroots chef zich, na een blik in de vermommingsagenda van 327, dat het zijn agent moet zijn. Uitgepakt, met een buil op zijn hoofd veroorzaakt door de poststempel, zegt die, zoals altijd: „Grutjes-nog-an-toe, wat een geheim agent niet al moet doen om incognito op het kantoor te komen." Daarna kan het verhaal een aanvang nemen. De verhalen wortelen altijd in de actualiteit van de tijd waarin ze ontstaan. Zo figureren in Dossier Stemkwadrater, eindjaren zestig ontstaan, onder anderen Maria Brallas en Franciscus Tietjerksteradeel. De eerste is geënt op operaster Maria Callas en speelt een hoofdrol in het verhaal. De schurk Doktor Maybe ontvoert Brallas tijdens een opvoering van Wagners Die Walküre. Haar luide stem in combinatie met Maybe's duivelse uitvinding, een supergeluidsversterker, de 'stemkwadrater' vormen een onoverwinnelijk wapen, waarmee doktor Maybe de wereld wil veroveren. Gelukkig weet Hendrik IJzerbroot dat te voorkomen, met hulp van de rond-de-wereld-zeiler Franciscus Tietjerksteradeel met zijn zeiljacht de Tipsy Mot. Tietjerksteradeel is afgeleid van sir Francis Chichester, die met zijn jacht de Gipsy Moth in die dagen in zijn eentje rond de wereld zeilde. Als door een proef met de stemkwadrater al het glas aan boord van de Tipsy Mot breekt, blijft Tietjerksteradeel kalm: voor de gebroken patrijspoorten spant hij wel plastic; de kapotte navigatie-apparatuur heeft hij niet nodig, hij kan net als Columbus, wel op de sterren varen. Maar als hij ontdekt dat zijn voorraad bierflesjes stuk is ('Mijn laatste 675 flesjes bier kapot!') schreeuwt hij om wraak. Dubbele bodems De verhalen van Agent 327 zijn leuk, de grappen ook, maar wat de strip extra leuk maakt zijn de in de tekening verborgen verwijzingen en dubbele bodems. In Dossier Leeuwenkuil, over een oud-nazi die in een oude bunker een geheim wapen uit de Tweede Wereldoorlog wil opsporen, staat bijvoorbeeld het volgende plaatje: oud-nazi Bauer komt najaren Russische gevangenschap voor het eerst in West-Berlijn. Hij stapt uit de auto en zegt: „Eindelijk... Ik voel me alweer helemaal thuis!" Opmerkelijk is dat op de reclamezuil achter hem een affiche geplakt is: 'Wahlt N.P.D. Von Thadden'. Dat is een rechtstreekse verwijzing naar de in de jaren zestig zeer omstreden extreem-rechtse Nationaldemokratische Partei Deutschlands van Adolf von Thadden. De kracht van Lodewijk is dat hij zulke serieuze verwijzingen moeiteloos in zijn stripverhalen weet te vlechten, zonder dat het een drammerig of prekerig geheel wordt. Het verhaal blijft voor jeugdige lezertjes die niet al die verwijzingen zien en begrijpen toch amusant en te volgen. Er zijn weinig Nederlandse striptekenaars en -schrij■vers die hem dat nadoen. Op de plaatjes van de Agent 327-strips, getekend in een licht karikaturale maar heldere stijl, zijn veel vrolijk makende details te ontdekken, vooral als de avonturen zich in Nederland afspelen. Lodewijks beeld van Nederland is zeer herkenbaar en wekt de lachlust op, bijvoorbeeld omdat te pas en te onpas bedrijfsauto's en kleine ondernemers zoals bakkers, slagers, slopers en transporteurs opduiken in de stripplaatjes die de zeer Nederlandse naam Habraken dragen. Ze hebben niets met het verhaal te maken, maar zijn een running gag over het Nederlandse in Nederland. Net als de minister die veel lijkt op Luns (die op iedere vliegtuigtrap zegt 'Ik geef bepaaldelijk geen commentaar'), burgemeester Specerij van Rotterdam en het bedenkelijke kamerlid Jan Rap van de Middenpartij die figureren in de strips. Om nog maar te zwijgen van het steeds terugkerende muziekgroepje dat in vrijwel alle verhalen opduikt (en waarin we in een van de leden Lodewijk zelf herkennen, met rond brilletje en baard) dat steevast de Real Dutch Folk hit 'Denk Toch Altijd Met Liefd' Aan De Moeder' zingt. Kek Het knappe aan Lodewijks tekenstijl is dat hij zelfs een gedetailleerd getekende auto nog iets karikaturaals, grappigs of keks geven kan, door lichte vervormingen of de (vaak gepenseelde) lijnvoering. Het is een soort onnadrukkelijke tongue-in-cheek tekenstijl, waar hij een patent op heeft. Wat dat betreft is het interessant dat hij op de expositie in Haarlem samen exposeert met collega-striptekenaar Henk Kuijpers, schepper van de misdaadbestrijdster Franka. Kuijpers tekent minstens zo gedetailleerd en goed gedocumenteerd als Lodewijk, maar hij heeft een veel minder karikaturale, meer alleen registrerende tekenstijl. Voor het eerst wordt op de expositie in Haarlem naast het stripwerk van Lodewijk ook zijn reclamewerk getoond. Sinds hij eind jaren vijftig als autodidact begon, heeft Lodewijk behalve strip ook reclamewerk gedaan, want 'er moet brood op de plank komen'. In de Agent 327-stijl maakte hij de afgelopen jaren onder meer het affiche voor de film Flodder, de verpakking voor chips, affiches voor de watersportbeurs Hiswa, lachende dieren voor een dierentuinreclame en omslagen voor weekblad Elsevier. Dat hij nog meer tekenstijlen beheerst, waaronder een realistische die hij gebruikte voor de tekeningen bij de wervingscampagne voor het leger, blijkt ook op de expositie. Er zou met gemak nog een ruimte gevuld kunnen worden met strips waarvoor Lodewijk de tekst schreef en die door anderen zijn getekend, zoals de populaire science-fiction strip Storm, getekend door Don Lawrence, Bernard Voorzichtig door Daan Jippes en Johnny Goodbye door Dino Attanasio. Van recente datum zijn Lodewijks scenario's voor de serie over January Jones, een vrouwelijke Britse piloot die in de jaren dertig avonturen beleeft, getekend doorEric Heuvel. Die verhalen zijn deels gebaseerd op waar gebeurde feiten. Zo speelt in het verhaal De schedel van Sultan Mkwawa uit 1990 bijvoorbeeld de Amerikaanse 'vogelman' Clem Sohn een rol, die in 1937 op het Franse vliegveld Vincennes een demonstratie met zijn vliegpak gaf — en te pletter viel. Met de voetnoot 'authentiek' geeft Lodewijk aan dat hij zich terdege gedocumenteerd heeft — maar voor wie Agent 32 7kent, is die toevoeging eigenlijk overbodig. Expositie: SBK, Gedempte Oude Gracht 121, Haarlem. T/m 18juni. Di t/mza 1 l-17u,doook 19-21u. 3, 4en5 juni (Haarlemse Stripdagen) 11-17u. Muziekavond rondom Martin Lodewijk: za 4juni, 21u, Het Patronaat, Zijlsingel 2, Haarlem. Agent 327 in De ogen van Wu Manchu Kolonel Bauer in Dossier Leeuwenkuil --- De luchtgitaar door Roel Bentz van den Berg Is er buiten de aarde nog leven in het heelal? Net zoals bij alle andere Grote Vragen, is een antwoord ondenkbaar. Al was het alleen maar vanwege het feit dat ja of nee even verbijsterend zou zijn. Wat? Zijn wij dan de enigen? Aargh! Wat? Wij zijn niet alleen? Aaargh! „Ach jongen, boven is hetzelfde als beneden," antwoordde mijn moeder altijd wanneer ik haar er naar vroeg, waarmee ze onbedoeld — want eerder vanuit haar angst voor het onbekende dan vanuit mystiek benul—de echo werd van de hele hermetische traditie van Hermes Trismegistos via Raymundus Lullus en Paracelsus tot aan Jung en Mulisch. Het zou, kortom, allemaal met spiegels gedaan zijn, de constructie van het universum, als de truc van de zwevende dame in een revue of tv-show, en een beetje illusie doet de rest. Al dat gepiep en geknars dat door die her en der als gigantische metalen oren op de ruimte gerichte radarschotels wordt opgevangen zou net zoiets zijn als de geluiden die je, als je flink verkouden bent, in je eigen kop hoort. Het zuchten en steunen van de sterren, in de rails van hun vaste baan, meer niet, een beetje ruis om de grote stilte te benadrukken. Zo zou ik er ook over denken als ik dag in dag uit onder een constante douche van wit TL met gespitste oren naast zo'n kosmische telefoon moest zitten en er werd nooit gebeld. Ik, echter, zit naast een hele andere foon en mij bereiken dag en nacht de meest vreemde berichten van planeten die, te oordelen naar de ontvangst, soms al lichtjaren geleden zijn opgeheven. Weinige echter zo vreemd en van zo ver als het nummer 'The Wind' van Nolan Strong & The Diablos uit 1954. Het is wel degelijk een gitaar, die aan de hand van een traag slaapwandelende bas bij het begin je oorschelp binnen komt sluipen, maar hij klinkt vervormd door hoge koorts, hol en beverig — alsof iemand met zijn vinger over de rand van een aantal tot verschillende hoogte gevulde glazen wrijft.' With Twilight Zone melodrama,' schrijft Dave Marsh (in zijn boek The Heart Of Rock 'n Soul ) over dit intro, wellicht om aan te geven dat hier een deur op een kier wordt gezet naar het soort schimmige labyrint waarin een mens zichzelf onverwacht in meerdere, meestal minder geciviliseerde gedaantes kan tegenkomen— en terugkomen is niet simpel een kwestie van even met je vingers knippen. ' Wind... wind... blo-o-w, wind, 'neuriën en zoemen de twee laagst kunnenden van de Diablos meer dan zij het zeggen of zingen, en blijven het koppig herhalen—als een koor van knotwilgen die met hun takken de lucht aftasten of er misschien ook ergens storm in zit. Maar de natuur staat hier zo goed als buiten. Dit is geen gezonde bries, die fietsers vleugels geeft en wangen doet blozen, of het soort storm dat het wisselen der seizoenen bespoedigt. Eerder is het de koele adem van de nacht zelf, zoals die door een autoraampje of draaideur naar binnen blaast, of de tocht die in de kamers van het hart langs de plint omhoog trekt. Het soort wind waarmee fantomen en engelen zich rusteloos van straathoek naar straathoek verplaatsen, op zoek naar een echo die, als in een spiegel van geluid, de contouren van hun oude sterfelijke gedaante kan weerkaatsen. ' Oeoeoeohoehoe... oeoeoe,' ook het geluid dat vervolgens bij bas en bariton aanschuift, is geen zingen, maar eerder een hoog en zacht en zuiver trillen, als het wapperen van minuscule donzen vleugeltjes in de palm vanje hand. Het is de falset van Nolan Strong, toen net twintig en nog dertienjaar te gaan, die moed verzamelt om op de tekst neer te dalen. Wanneer hij de woorden eindelijk in de mond neemt, is het alsof hij bang is dat ze zich aan zijn tanden zullen verwonden, zo voorzichtig laat hij ze over zijn tong glijden, voor hij ze met tederheid van een kus als pluisjes van zijn lippen blaast. fVhen the coolbreeze, sendsa chili down myspine/ Whenl longformy love's sweet caress/ Iknow she hasgone but my love lingers on/In a dream that the winds brings to me. Wanneer na het tweede couplet de nachtelijke ontvangst zo slecht wordt dat de toch al slechts met de grootst mogelijke terughoudendheid begeleidende muziek zo goed als geheel wegvalt, wordt de stem van Strong zo zwak datje 'm met gemak achter een plaatje uit een poesie-album kan plakken. Bloemen verwelken en schepen vergaan, dat is ook ongeveer de teneur van de tekst van zijn in ademnood geprevelde parlando, maar de wind die je, door het gat dat achter hem wordt opengehouden door de bas van The Diablos, tegemoet komt waaien, geeft zijn gepiep de spookachtige allure van een noodsignaal uit de ruimte. Maar het komt, zoals veel doowop, misschien wel de meest pure en tegelijk extreme vorm van popmuziek, van nog verder weg. 'O zijn begeerlijke, honingzoete lier/ verrukt nog steeds. Hij leeft — zijn stem/ klinkt vanaf hemelse kusten.' Zo staat het in 'O Mourn not for Nolan', een gedicht dat Devora Brown, de eigenaresse van Fortune, het kleine rhythm & blues-label uit Detroit waarvoor Nolan zong, over haar in 1977 op 33-jarige leeftijd overleden protégé schreef: 'Gebronsd door de lamp van God/ Zijn ogen als duiven —zijn huid/ verduisterd en prachtig/ Als de tenten van Cedar/ Als de gordijnen van Solomon.' Deze posthume ode aan Strong ('the great Adonais of song!') staat op de hoes van een verzamelelpee van The Diablos afgedrukt naast een foto van de dochter van het echtpaar Brown, die, zo blijkt uit het onderschrift, ook veel te jong in handen is gevallen van, zoals het gedicht zegt: '...de vernietiger—/ die naar ons wenkende Januskop, die rondschuimende/ verraderlijke wolk. Broeierig,/ leugenachtig, doorschijnend —/ En levensbedreigend.' Voor wie nog aarzelt om in deze beelden, behalve de Grote Gemaskerde Gelijkmaker zelf, ook de door Nolan Strong bezongen Wind te herkennen — die in onze dromen tussen het hoge en lage drukgebied van leven en dood heen en weer waait met berichten uit het hiernamaals en zo de zeilen van het schip van onze eigen dood doet bollen—is er altijd nog het slotakkoord. I know she has gone but my love lingers on/ In a dream that the winds bringto me. Hem, haar Jou, mij, iedereen. Oeoeoeoe, hoehoehoehoe, hoeoeoeoeo.. waaaaah. Illustratie PeterPontiac --- Advertentie Art I saac t Tsraels -A. overzichtstentoonstelling 6 t/m 18 juni 1994 Dagelijks geopend van 10-21 uur. Zondag gesloten. in het OUDE KERKJE van Kortenhoef KUNST aan de DIJK 's Middags vaartochten in het prachtige Kortenhoefse plassengebied. Kortenhoef ligt 5km ten westen van Hilversum. Informatie tel: 035-561626. 3 UJ to D 5 IX O LU CC O cc. O Q Tussen schrift en leegte Willem Hussem 1900-1974 4 juni t/m 28 augustus Meer dan 50 kunstenaars/galeries op 21 locaties in Burgh, Haamstede, Renesse, Serooskerke en Noordwelle. A GRATIS KUNSTBUS VERVOER TUSSEN LOCATIES! A CO Z 3 UU O Z LU Q _l LU LU CD 3 CC LU O ■ tot 12 juni JOHAN WAGENAAR en een dood paard Beelden en Foto's 1991-94 Expositie + Kunstuitleen woe. 11.00-20.30 do. t/m za. 11.00-16.30 Maliebaan 42, Utrecht Tel. 030 - 322946 GALERIE IMAGO Nieuwezijds Voorburgwal 371 Amsterdam, tel. 6277046 HENRIETTE VAN 'T HOOG schilderijen ELSELIEN VAN DER GRAAF beelden t/m 22 juni open: di t/m za 12.00-17.30 uur en zondag 5 juni 14.00 - 17.00 uur Advertenties voor het CULTUREEL SUPPLEMENT en het LITERAIR SUPPLEMENT kunnen tot dinsdag 12.00 uur gereserveerd worden. Voor inlichtingen over de verschillende manieren van adverteren kunt u contact opnemen met Otto de Weerdt of Frans van Grondelle van advertentieverkoop Kunst & Cultuur, telefoon respectievelijk 010-4066283 en 4066284. Fax 010-4066980 Postadres: Postbus 8985 3009 TE Rotterdam ---