Zij: „Ik moet ergens helemaal Zij: „Ik moet ergens helemaal achter kunnen staan. Hetzij werk, wonen, huwelijk, hetzij iets wat belangrijk is voor de kinderen. Als ik dat niet meer kan, kap ik ermee." Hij: „ik geloof niet dat ik een echt goed acteur ben. Maar ik denk wel dat ik mensen heel erg kan meenemen. Op een directe, misschien wat volkse manier, maar ik bereik ze." Een dubbelinterview met Shireen Strooker en Peter Faber op pag. Z3. • In de bouwwereld is een nieuw begrip ontstaan: pijplijn. Een reportage over de moeilijkheden in de bouw op pag. Z 6. --- Verwachting Voor de komende honderd jaar: kouder dan normaal Het klimaat begint tegen te zitten ♦ In Zeeland en andere delen van ons land heeft een uitzonderlijk grote regenval de oogst van aardappels en uien vrijwel helemaal doen mislukken. In geen jaren hebben we zo'n natte herfst beleefd. Toeval, of is er wat met het weersysteem aan de hand? Ook in andere delen van de wereld gedraagt het weer zich „abnormaal", in sommige gebieden al een paar jaar achtereen. Overstromingen waar ze anders zelden' voorkomen en dodelijke droogte waar vroeger best wat regen viel. Vandaar dat klimatologen langzamerhand ongerust worden, de feiten eens op een rijtje hebben gezet en nu alvast een voorlopige waarschuwing durven doorgeven: een plotselinge verandering van klimaten is niet denkbeeldig. door W. Woltz Hb ■ et jaar 1972 zal in de klimatologische handboeken vet gedrukt ^worden. Terwijl de grond in de Sahel, Zuid-Azië, Noord-China en Rusland openbarstte van droogte, beleefden. Italië, de Philippijnen en delen van Midden-Amerika de hevigste overstromingen sinds mensenheugenis. Het was te veel om toevallig te zijn, en dat is het waarschijnlijk ook niet. Weerkundigen hadden in de jaJen zestig wel veel ongewone fenomenen geregistreerd (tornars, zachte winters in Europa, Daarentegen zeer strenge win"s in het verre westen van de ■ •.) maar die konden nog als J>cidenteel worden afgedaan. " e gebeurtenissen van 1972 fl uv 11 ec ^er aanleiding voor e klimatologen om het maten °g eens goed naast el® ar . te leggen. Hun conclusie is het weer op aarde is systevSSlu en Vri j snel aan het ...siechteren. Of juister gezegd: wij hebben de eerste helft deze van «ak- e , euw uitzonderlijk goed en wel weer gehad. - beter dan j, ^ de afgelopen duizend ep n ' ^ij hebben eigenlijk in . tr „^ armte g°lf geleefd die om? :, n e ^ s 1890 begon, en in 1945 na . °®S te Punt bereikte. Daartui». gemiddelde tempera^ gezakt - — weliswaar met HonrH I-, 3 g raad Celsius op het Eevn? ' haifrond. maar de Zo KA" Z J jn in lrijPend. ?P deze manier in de gevoed n klimaatzones - de r eld Se ?y eran ciers van de wev an T ®én week tot tien dagen afppvl 6 ,S r °eitijd van gewassen 7Ü n na bbeld. Planten en dieren tuur^f er g e . voe üg voor temperaZetto j ls , se l in gen. Een voortge C! d ? 1 ing kan " forse het „ leiden tot een hergroepering. Wanneer me n fon lge gevolg zou zijn dat meer sommige dieren niet Va ak' t n andere plotseling heel er «onden waarnemen, zou Maar K n l g aan de hand zijn. Schakp] Wegvallen van enkele Vera^ , uit een eco-systeem Pt er | het hele evenwicht. specn^° lf > en daar van zijn nog iS a ? ef ' Concreter is, dat een al, te mperatuur, maar voore Wisselingen, een 1 op & effect kunnen hebben WerpM ^edselproduktie in de i • Niet alleen zal de kortere groeitijd miljoenen tonnen kosten, maar de klimatologen vrezen dat droge perioden en overstromingen ook sombere prognoses voor de toekomst nog te optimistisch zullen laten zijn. Waarschuwing De ervaring heeft bijvoorbeeld geleerd, dat de enkele jaren geleden ontwikkelde wondergranen alleen binnen enge temperatuurs- en vochtigheidslimieten hun maximale opbrengst geven. Het zijn hoog opgefokte, maar. gevoelige soorten. Op die manier zou van de Groene Revolutie nog minder terecht komen dan nu gebeurt. Vooral deze afschrikwekkende perspectieven hebben de klimatologen ertoe gebracht om in het openbaar waarschuwingen te laten horen aan ieder die wil luiste-, ren. Een actie die, zeker voor beoefenaren van een wetenschap die tot voor kort vrij slaperig is beoefend (het voorspellen op lange termijn wordt als een nogal statisch onderdeel van de meteorologie beschouwd) bewonderenswaardig is. Temeer, omdat er nog geen harde bewijzen zijn voor het naderen van een soort nieuwe ijstijd en de oorzaken evenmin vaststaan. Maar ondanks wat wetenschappelijk gekibbel en dissidente geluiden heeft een groep prominente klimatologen na een seminarium in Bonn toch gemeend, dat een openbare waarschuwing belangrijker was dan een mogelijke smet op de reputatie. Hun conclusie is inmiddels overgenomen door het IFIAS (The International Federation of Institutes for Advanced study) en onder andere aan de Verenigde Naties doorgegeven. Nieuw of uitzonderlijk is de komende klimaatsverandering niet, er is eerder sprake van een „terug naar normaal". Maar ook dat betekent allerminst een stilstand. Het aardse klimaat is altijd in een* slingerbeweging. Klimatologen danken deze wetenschap aan uiterst geduldig detective-werk. Via het onderzoek van zeeschelpen, boomresten, pollen, en met hulp van radio-activiteitsmetingen is aangetoond dat er de laatste 700.000 jaar steeds grote wisselingen zijn geweest tussen warm en koud, met een interval van omstreeks 100.000 jaar. Binnen deze cyclus kwamen weer kleinere golfbewegingen voor: in elke ijstijd waren er perioden van hevige en minder hevige kou, in elke warmteperiode klom de lijn van de gemiddelde temperatuur bevend naar de top en zakte trillend terug. Giftig graan De laatste paar duizend jaar zitten wij onmiskenbaar tegen het plafond, de laatste halve eeuw is een comfortabel verblijf in een broeikas geweest. In tegenstelling tot wat eerst werd aangenomen, weten wij nu dat de fluctuaties niet geleidelijk, maar vaak vrij abrupt optreden. Stuifmeelonderzoek heeft aangetoond, dat India 10.000 jaar geleden grotendeels met zand bedekt was. Binnen één eeuw werd het koude, droge klimaat milder en vochtiger. Ongeveer 3500 jaar geleden begon weer een droogteperiode. Ook in Europa zijn dat soort veranderingen geregistreerd. Omstreeks 1200 steeg de gemiddelde temperatuur vrij plotseling en viel er meer regen dan voordien. Deze verandering had, zo neemt men nu aan, een verschrikkelijk gevolg: in het vochtiger klimaat werd het graan op de velden aangetast door ziekten. Daarbij gevormde gifstoffen maakten dit voedsel ongeschikt voor consumptie, maar niemand wist dat. Honderdduizenden mensen stierven, hele delen van Europa werden ontvolkt. Het zou niet de eerste keer zijn, dat het lót van een beschaving werd beïnvloed of bepaald door het klimaat. Het gebied dat nu Frankrijk omvat bijvoorbeeld, was tot 450 na Christus relatief ver ontwikkeld. Plotseling optredende droogten leidden tot een desintegratie, die voortduurde tot de Renaissance. Van 1600 tot 1850 heeft Europa een „kleine ijstijd" beleefd. (Daarvóór werden in Engeland zoveel druiven geteeld, dat, de Franse handelaren klaagden over de wijnconcurrentie van hun overburen.) Wij weten dit dank zij het werk van de meteoroloog Bergthorsson, die het klimatologische verleden van IJsland nauwkeurig heeft uitgeplozen. IJsland is een soort proeftuin van de meteorologen, en Bergthorsson is erin geslaagd - onder andere via het bestuderen van Vikingrapporten over de ijsgang. - een vrij nauwkeurige statistiek van de laatste duizend jaar aan te leggen. Uit zijn werk blijkt ook, dat de temperatuurlijn op de terugtocht is - wellicht weer naar een kleine ijstijd. Welke invloeden de nogal plotselinge temperatuurdaling heeft, vertelt Tom Alexander in het 'blad Fortune: IJslandse vissers zijn nu al gedwongen om zuidelijker te gaan vissen dan tien jaar geleden. Voor het eerst sinds een eeuw vinden schepen die IJsland aandoen, drijfijs op hun route. En, ook niet onbelangrijk: in twintig jaar is de hooi-opbrengst op dat eiland met 25 percent verminderd. Windenpatroon Een belangrijke vraag is natuurlijk: wat is de oorzaak van dit soort veranderingen. De deskundigen zijn het erover eens, dat de gebeurtenissen in 1972. zijn veroorzaakt door een afkoeling in de poolgebieden. De eerste les in meteorologie leert, dat alles met alles samenhangt. Acties aan de pool leiden tot reacties aan de evenaar en omgekeerd. Een afkoeling van een oceaan beïnvloedt het weer op omliggende continenten. In dit spel zijn een paar semiconstante factoren, zoals het verschil in temperatuur tussen polen en evenaar, en de permanente mechanismen om elk, dus ook dót verschil, te nivelleren. De meteorologen verklaren de extreme verschijnselen nu als volgt: de warme lucht bij de evenaar stijgt op, en begint richting polen te stromen. Maar zover komt het niet. Op een derde van de afstand daalt de inmiddels afgekoelde lucht, en deze daalwinden veroorzaken gebieden van hoge druk en, te land, de woestijngordels. Een deel van de lucht gaat terug naar de evenaar (passaatwinden), een ander deel vervolgt de reis naar de polen. De trek naar de noordpool is het sterkst. Daar bestaat een systeem van ijskoude, sterke luchtstromen, die als een alpinopet op de kop van de aarde ronddraaien. Waar de winden van beneden het ijskoude systeem van boven ontmoeten, ontstaan geweldige turbulenties - in feite is het een duwen en dringen van jewelste. De klimaatdeskundigen hebbennu ontdekt, dat het systeem van poolwinden de laatste jaren sterker is geworden door de afkoeling. Als gevolg hiervan zijn de daalwinden dichter naar de evenaar gedrukt, waardoor de regenbrengende moessonwinden ook niet verder konden komen. En dat is bijvoorbeeld het geval geweest in de Sahelzone. Het grotere temperatuurverschil tussen evenaar en polen heeft het luchtgevecht aan de rand van de alpinopet ook heviger gemaakt: in sommige gebieden is de koude lucht verder doorgedrongen naar het zuiden, op andere plaatsen is de warme lucht meer opgedrongen naar het noorden, waardoor Scandinavië bijvoorbeeld enkele ongewoon warme winters heeft beleefd. Stoflaagjes Een belangrijke vraag is: waardoor is het kouder geworden aan de polen? Enkele jaren geleden nog alarmeerden milieu-activisten de wereld met de mededeling, dat het steeds toenemende verbruik van fossiele brandstoffen zou leiden tot een hogere atmosferische temperatuur, smeltend poolijs en een gevaarlijke verhoging van het waterpeil in de oceanen. De theorie was op zichzelf gezond: de laag van vrijkomende kooldioxide zou het zichtbare zonlicht (met korte golflengten) wél doorlaten naar de aarde. Maar diezelfde laag zou de terugkerende infrarode warmtestralen (lange golflengte) blokkeren, omdat de kooldioxide-moleculen nu eenmaal die eigenschap heb ben. Gevolg: een broeikas-effect en verhoging van de aardse temperatuur. Maar inmiddels is gebleken, dat het afkoelings-effect sinds 1930 sterker heeft gewerkt dan de kooldioxide-deken. En de vraag blijft: waar komt die ijzighëid vandaan? Daarover zijn de deskundigen het niet eens. Verschillende theorieën flitsen dan ook door de vakpers. De ene hoogleraar vermoedt dat zonnevlekken de schuldigen zijn. Anderen verklaren de temperatuurcycli uit variaties in de baan van de aarde ten opzichte van de zon, of uit wijzigingen in de stand van de aardas, of uit combinaties hiervan. Een gerenommeerd meteoroloog als Reid Bryson (universiteit van Wisconsin) vermoedt, dat de schommelingen worden veroorzaakt door wisselende hoeveelheden stof in de atmosfeer. Hij stelt, dat vulkanische uitbarstingen in het verleden het mechanisme van de afkoeling in gang hebben gezet. Immers, wanneer enorme stofwolken de atmosfeer minder transparant maken, ontvangt de aarde minder zonnestraling. Dit heeft tot gevolg, dat de ijsmassa's aan de polen groter worden. Deze uitzakkende witte poolmutsen reflecteren meer zonlicht, zodat de aarde minder warpi wordt. Er is dus een relatief kleine hoeveelheid stof nodig om het proces van de afkoeling op gang te brengen: een vermindering van de hoeveelheid zonlicht met een percent zou voldoende zijn om een substantiële afkoeling of zelfs een ijstijd op te roepen. Het spreekt vanzelf dat, met zulke nauwe tolerantiegrenzen, de menselijke activiteiten een rol gaan spelen. Onzewarmteproduktie bijvoorbeeld is in het hele proces van warmtewisseling ogenschijnlijk verwaarloosbaar, misschien één duizendste. Maar in vergelijking met de variaties van dat systeem wordt de verhouding al 1 op 30 - en dat kan het kleine vlammetje zijn dat de grote knal veroorzaakt. Mini-klimaten De bekende industriegebieden - Ruhrgebied, Waterweg, Manhattan, delen van Japan - produceren net zoveel hitte als de zon erin brengt. Zonder wind zou men daar eieren op straat kunnen bakken, en in elk geval creëren die industrieën miniklimaatjes. Bryson - en hij niet alleen - is van mening dat zowel deze regionale vuurhaarden als de kooldioxidedeken duidelijk van invloed zijn, 'omdat zij de instabiliteit bevorderen. En dat is de grootste zorg van meteorologen voor de komende jaren: een grote onevenwichtigheid met herhaalde perioden van droogte, koude of hevige regenval. De toch al delicate voedselpositie kan hierdoor zo sterk verslechteren, dat miljoenen mensen het slachtoffer worden. In verband daarmee heeft het IFIAS een soort crash-programma van studies op touw gezet: ' # grote aandacht voor verbetering van de techniek van voorspellen (Nu is de trefzekerheid van voorspellingen voor veertien dagen ongeveer 50%, men wil die scoringskans binnen vijf tot tien jaar op 75% zien te brengen); # uitdieping van de gebeurtenissen in 1972, toen records van 300 jaar droogte in de Sowjetunie en India werden gebroken, bovendien een studie met als onderwerp: wat gebeurt er wanneer deze situatie enkele jaren achter elkaar optreedt; # een scenario voor de komende 20 jaar, gebaseerd op de weerstoestand in de eerste twintig jaar van deze eeuw. Interessant is, hoe de reacties op deze nogal alarmerende berichten zijn. De meteorologen hebben het ongeluk, dat hun boodschap netjes op de lijst van andere onheilsberichten wordt bijgeschreven. Milieu, tekort aan voedsel, oprakende grondstoffen — dan kan wat slechter weer er ook nog bij. Maar ook voor'mensen die denken dat alle moeilijkheden in de wereld met redelijkheid, kalmte en gezond verstand kunnen worden opgelost, moet dit bericht uit de klimaatsector wel verwarring ■ brengen. Want wat er ook met intelligentie en techniek te regelen is - sleutelen aan het klimaat is er niet bij. Aanpassen is het enige wat er op zit - maar aanpassen is nu eenmaal niet de sterkste kant van deze, onze, arrogante soort. ---